جيىرماسىنشى عاسىردا قازاق حالقىنىڭ باسىنا تونگەن ناۋبەت از بولعان جوق. سول ءبىر اۋمالى-توكپەلى اۋىر كەزەڭدەردەن شىنايى حالىقتىق بولمىسىمىزدى, قازاقي قالپىمىزدا ساقتاپ, بۇگىنگىدەي دارەجەگە جەتۋ قيىندىقتاردى قارا نارداي كوتەرىپ, ازاماتتىقتارىنا كىر كەلتىرمەي وتكەن الدىڭعى تولقىن اكەلەر مەن اعالاردىڭ ارقاسى. سونداي ارداقتى دا ارداگەر اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ ءبىرى, كىشىپەيىلدىلىك پەن قاراپايىمدىلىقتى ءپىر تۇتىپ وتكەن اعام – مۇقاش سادۋاقاس ۇلى.
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى مۇقاش اعام سوعىس تۋرالى ەشقاشان ەستەلىك ايتپايتىن. بەس جىلعا جۋىق وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا بولىپ, بىرنەشە رەت جارالانعان مايدانگەردىڭ جان بەرىپ, جان الىسقان نەبىر شايقاستار تۋرالى ايتارى از بولماسا كەرەك ەدى. الايدا, اعامىز بۇل تاقىرىپقا ءسوز قوزعاۋعا ق ۇلىقسىز بولاتىن. سوندىقتان ءبىز دە وزەۋرەي بەرۋدى لايىق كورمەدىك
مۇقاش سادۋاقاس ۇلى سەمەي وبلىسى, ابىرالى اۋدانى, دەگەلەڭ اۋىلىندا (كيروۆ كولحوزى) ەسەپشى بولىپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندە, 1942 جىلدىڭ 9 ناۋرىزىندا موبيليزاتسيامەن اسكەرگە الىنادى. ابىرالى اۋدانىنىڭ اسكەري كوميسسارياتى ءوڭىردىڭ اۋىلدارى مەن كولحوزدارىنان شاقىرىلعان وڭكەي قىرشىن بوزداقتاردى پار ات جەككەن بىرنەشە ارباعا تيەپ, سەمەيگە اتتاندىرادى. ودان ءارى ەشالوندارمەن سوعىس ءورتى لاۋلاپ جاتقان باتىسقا جونەلتەدى. ءبۇتىن ءبىر ەشالونعا سىعىلىسا تيەلگەن سول بوزداقتاردىڭ قانشاسى باتىسقا اتتانعان ساپاردان ماڭگى ورالماي, جات جەردە وپات بولدى. تەك سادۋاقاس وتاعاسىنىڭ شاڭىراعىنان اتتانعان اعايىندى جاعىپار, مۇقاش, مۇحامەديا جانە ساتتەر اتتى ءتورت ازاماتتىڭ ەكەۋى جاعىپار مەن مۇقاش ەلگە امان ورالسا, مۇحامەديا مەن ساتتەر حابارسىز كەتتى. تىم بولماسا, قىزعا قىرىنداپ تا ۇلگەرمەگەن قىرشىنداردىڭ ارتىندا اتىن ۇمىتتىرماس ۇرپاق تا قالمادى.
ابىرالىدان اتتانعان ازاماتتار العاشقىدا ستالينگراد مايدانىنداعى №201 اتقىشتار پولكىنىڭ قۇرامىندا سوعىسقا كىرەدى. ال 1943 جىلى ستالينگراد شايقاسىندا بۇكىل جەرلەستەردىڭ ىشىندە جالعىز امان قالعان مۇقاش سادۋاقاس ۇلى №747 اتقىشتار پولكىنىڭ قۇرامىنا جىبەرىلىپ, كۋرسك يىنىندەگى قان-قاساپ ۇرىستارعا ارالاسادى. سوعىس تۋرالى سىر سۋىرتپاقتاعان ساتتەردى «كۋرسك يىنىندە قان كەشتىك قوي. سول قىرعىن شايقاستان كەيىن عانا نەمىستىڭ بەتى قايتتى...», دەيتىن مۇقاش اعام سوزگە ساراڭ داعدىسىنان جاڭىلماي.
ءيا, 1943 جىلدىڭ 5 شىلدەسىندە باستالعان كۋرسك يىنىندەگى شايقاس ۇلى وتان سوعىسىنداعى تۇبەگەيلى بەتبۇرىستى باستاعان تاريحي كەزەڭ بولدى. 49 كۇن مەن تۇنگە ۇلاسقان كۋرسك يىنىندەگى ۇلى شايقاستان كەيىن كەڭەس ارمياسى ستراتەگيالىق باسىمدىققا يە بولىپ, ۇلى جەڭىس كۇنىنە دەيىن وسى باسىمدىقتارىنان ايرىلمادى. مىنە, كۋرسك يىنىندەگى جويقىن ۇرىستارعا ۆورونەج مايدانىنىڭ قۇرامىندا جاۋىنگەر-اتقىش مۇقاش سادۋاقاس ۇلى تىركەلگەن №747 اتقىشتار پولكى دە قاتىسادى.
بۇگىندە ءبىز تاريحتان بىلەتىنىمىزدەي, نەمىس-فاشيست اسكەرلەرى «تسيتادەل» جوسپارى بويىنشا 5 شىلدەدە ءبىر مەزگىلدە ورەل-كۋرسك جانە بەلگورود-كۋرسك باعىتى بويىنشا جويقىن شابۋىلدارعا شىقتى. №747 اتقىشتار پولكى بەلگوراد-كۋرسك باعىتى بويىنشا شابۋىلداعان نەمىستەردىڭ جولىن توستى. شابۋىلداعان جاۋعا تويتارىس بەرىپ جاتقان كەڭەس اسكەرىنە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كەرەمەتتىگى سونداي, جاراقاتتانسا دا قارۋ ۇستاي الاتىن جاۋىنگەرلەردىڭ ءبارىن قاتاردان شىعارمادى. ۇرىس كەزىندە سنارياد جارىقشاقتارى ءتيىپ, مۇقاش اعام قولى مەن اياعىنىڭ بۇلشىق ەتتەرىنەن جاراقات الادى. شابۋىل الدىندا بەرەتىن اراقپەن سول جاراقاتتاردى قايتا-قايتا جۋىپ, ايتەۋىر اسقىندىرماي امان الىپ قالىپتى.
ون كۇن بويى جاۋ شابۋىلىن تويتارعان №747 اتقىشتار پولكىنەن قارسى شابۋىلعا شىققاندا, روتاعا تولار-تولماس قانا جاۋىنگەر قالىپتى. جالپى, 49 كۇنگە سوزىلعان كۋرسك يىنىندەگى شايقاستاردا كەڭەس ارمياسىنىڭ 255 مىڭنان استام جاۋىنگەرلەرى قازا تاۋىپ, 600 مىڭنان استام جاۋىنگەرلەرى جارالانىپتى. مۇقاش اعامنىڭ «كۋرسك يىنىندە قان كەشتىك قوي...» دەيتىن ساراڭ ءسوزىنىڭ سىرى وسىنداي ەكەن.
قارسى شابۋىلعا شىعىپ, بەلگورود قالاسىن جاۋدان ازات ەتۋ جولىنداعى ۇرىستا مۇقاش سادۋاقاس ۇلى اۋىر جاراقات الىپ, گوسپيتالدا ۇزاق ەمدەلەدى. كوزى تىرىسىندە ەرەكشە قاستەرلەپ وتكەن «ەرلىگى ءۇشىن» اتتى العاشقى مەدالىن وسى اۋىر شايقاستاردا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن الىپتى. كەيىننەن تاعى «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» اتتى مەدال جانە ەكىنشى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ماراپاتتالىپتى. گوسپيتالدان شىققاننان كەيىن №169 اتقىشتار پولكىنىڭ قۇرامىنا جىبەرىلەدى. 1945 جىلدىڭ اقپان ايىندا ارنايى بۇيرىقپەن قۇرىلعان №81 جەكە جۇمىس باتالونىنىڭ قۇرامىندا بولىپتى. سودان 1945 جىلدىڭ سوڭىندا بولىمشە كومانديرى, سەرجانت شەنىندە اسكەر قاتارىنان بوساتىلىپ, 1946 جىلى ەلگە ورالادى. مىنە, مۇقاش اعامنىڭ بەس جىلعا تارتا ۋاقىتقا سوزىلعان مايدان جولى تۋرالى ءوز اۋزىنان سۋىرتپاقتاپ جيناعان دەرەگىمىز وسى.
مايداننان ورالعاننان كەيىن مۇقاش اعام بەل شەشىپ, كۇيرەگەن حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ جولىنداعى جانقيارلىق ەڭبەككە كىرىستى. قىرىق جىلعا جۋىق قاراعايلى كەن-بايىتۋ كومبيناتىندا ەڭبەك ەتتى. جەمىستى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا كومبينات ۇجىمىنىڭ قۇرمەتىنە بولەندى. ومىرلىك جارى كەنجەكەي ابىلقىزى ەكەۋى شولپان, ءۇمىت اتتى قىزدارىن ءوسىرىپ, 10-نان استام نەمەرە-جيەن ءسۇيدى.
سوعىس سالعان جاراقات جاڭعىرىعى ءىزسىز كەتكەن جوق. مۇقاش اعامنىڭ دەنساۋلىعى تومەن بولدى. مايدانگەردىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ جولىندا قاراعايلى كەن-بايىتۋ كومبيناتىنىڭ باسشىلىعى قولدان كەلگەنىنىڭ ءبارىن جاساپ باقتى. كەشەگى كەڭەستەر وداعىندا مۇقاش اعام بارماعان ساناتوريلەر مەن ساۋىقتىرۋ ورىندارى جوقتىڭ قاسى.
مارقۇم مۇقاش سادۋاقاس ۇلى بۇكىل سانالى عۇمىرىندا قاراپايىمدىلىق پەن كىشىپەيىلدىلىكتى تۋ قىلىپ ءوتتى. ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە ەلپىلدەگەن ىزەتتىلىگىنەن جاڭىلماۋشى ەدى. وسى قاسيەتى ءۇشىن دە اعايىن-تۋعان, كورشى-قولاڭ, بارلىق زامانداستارى قادىر تۇتتى. اكەدەن ەرتە ايرىلعان ءبىز دە اسىل اعانىڭ ايالى الاقانىنىڭ جىلۋىن كورىپ وستىك. جيىرماسىنشى عاسىردا حالقىمىزدىڭ تاعدىرىنا تاپ بولعان وراسان ناۋبەتتەردى قايىسپاي كوتەرىپ, ازاماتتىق بولمىسىنا كىر شالدىرماي, جۇرەك جىلۋىن الاۋلاتىپ وتكەن اسىل اعامنىڭ بيىك رۋحى الدىندا مىڭ تاعزىم!..\
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتە: مۇقاش سادۋاقاس ۇلى