«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بيىلعى 1 ساۋىردەگى سانىندا «جات جەردە جەرلەنگەن جامپوزدار» (ع.ىسكەندەر ۇلى) دەگەن ماتەريال جارىق كورگەنى – ساۋاپتى ءىس بولعان ەكەن. شىنىندا دا, ءيىسى قازاققا اتى ماعلۇم تالاي ارىستاردىڭ سۇيەگى شەت جەرلەردە جاتقانى – قابىرعانى قايىستىرارلىق-اق جاعداي. بۇل تىزىمگە ەنبەگەندەر قانشاما ءالى؟! ەل-جۇرت بوپ تۇگەندەسەك, – «ءولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن, – جارىقتىقتاردىڭ الدىنداعى پەندەلىك پارىزىمىزدى ءبىرشاما اتقارعانداي دا بولار ما ەدىك!؟
وسى رەتتە, گازەتتەگى تىزىمگە كىرمەي قالعان, ءوزىمىز بىلەتىن ءبىر-جار تۇلعالاردى اتاي كەتكەندى جانە ولاردىڭ عۇمىرناماسىنا قوسىمشا تولىقتىرۋلار بەرە كەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. ويتكەنى, رەداكتسيانىڭ ەسكەرتپەسىندە دە: «تۇلعالارىمىزدى تۇگەندەۋ الداعى كۇننىڭ ەنشىسىندە بولماقشى. وقىرمان تاراپىنان ايتار ۇسىنىس-تىلەك بولسا, قۇلاق قويۋعا ءازىرمىز», – دەلىنگەن ەكەن.
سونىمەن...
كەرەي حان ۇلى بۇرىندىق حان (تۋعان, ولگەن جىلدارى بەلگىسىز. بىراق 1480 جىلدان 1511 ج.دەيىن قازاق حانى بولعانى انىق). جاقسى بولسىن, جامان بولسىن, حالقىڭنىڭ حانى بولعان سوڭ, اتاۋسىز قالماعانى ءجون. سۇيەگى ءوزبەكستاندا, سامارقاننىڭ «شاھي-زيندا» زيراتىندا جاتىر. بۇل تۋرالى تولىعىراق مالىمەتتى مەن ەرتەرەكتە «تۇركىستان» گازەتىندە «قازاقتىڭ بۇرىندىق حانى قايدا جەرلەنگەن؟» دەگەن ماتەريالىمدا جاريالاعانمىن. كەيىن, 2010 جىلى «توعىسار ارنامىز ءبىر تولعانعاندا...» اتتى كىتابىما دا وسى تاقىرىپپەن ەندى.
بوكەي حان تۋرالى مالىمەتكە قوسىمشا ايتپاقپىن. ويتكەنى, «تۋعان جىلى بەلگىسىز» دەلىنگەن ەكەن.
بوكەي حاننىڭ 1815 جىلى ولگەنى انىق. ال, تۋعان جىلىنا كەلەتىن بولساق, ونىڭ باسىنا قويىلعان قۇلپىتاستان ارتىق دالەل ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. ال, وسىدان 25 جىلداي بۇرىن, مەن رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدەردە فوتوسۋرەتتەرى ءجيى جاريالانىپ جۇرەتىن بەلگىلى ءفوتوتىلشى ر.دۇيسەنعاليەۆتىڭ قولىنان ول تۇسىرگەن بوكەيدىڭ قۇلپىتاسىنىڭ سۋرەتىن كورىپ, قۇلپىتاستاعى جازۋدىڭ ءماتىنىن قويىن داپتەرىمە ءتۇرتىپ العانمىن. وندا بىلاي دەپ جازىلعان:
«مارقۇم حان بوكەي نۇرعالي حان («نۇرالى حان» دەگەندى وسىلاي جازىپتى. – ق.م.) ۇعلىنىڭ قىلۋەتى. ءتامام وپات بولدى 50 جاسىندا 1239 حيجرانىڭ اۋالىندا.
ءۇشبۋ... (؟)» –دەلىنگەن جەردەن قۇلپىتاس سىنعان; ارجاعىندا نە جازىلعانى بەيمالىم.
دەمەك, 50 جاسىندا وپات بولعان بولسا, ولگەن جىلى 1815-تەن 50-ءدى الىپ تاستاساق, 1765 جىلى تۋعانى انىق بولماي ما؟
بۇدان بىلاي: «1765 جىلى تۋىپ, 1815 جىلى ولگەن» دەپ جازعانىمىز ءجون.
سىرىم ۇلى ءجۇسىپ (تۋعان-ولگەن جىلدارىن ناقتىلاۋ كەرەك). سىرىم دات ۇلىنىڭ ءبىرىنشى ايەلىنەن تۋعان ەڭ ۇلكەن ۇلى. زامانىنىڭ بەلگىلى ادامى. اسىرەسە, ارىنعازى حاندى ورىس پاتشاسى شاقىرىپ الىپ, جىبەرمەي قويعاندا, كەيىن كالۋگادا مىرزاقاماقتا ۇستاعاندا دا: «حانىمىزدى جات جەرگە تاستاپ كەتە المايمىز», دەپ قاراجىگىت بەۋتاۋ ۇلى ەكەۋى ون جىلداي ارىنعازىنىڭ قاسىندا قالعان ءمارت ازامات. اقىرى, ورىس پاتشالىعى ەلگە جىبەرمەيتىنىنە انىق كوزى جەتكەن سوڭ, ارىنعازى حان بۇل ەكەۋىن ء(جۇسىپ سىرىم ۇلى مەن قاراجىگىت بەكتاۋ ۇلىن) زورلاپ وتىرىپ ەلگە قايتارعان. وزبىر ەلدىڭ مۇنداي جويداسىز زورلىعىنا قانى قاتقان ءجۇسىپ, ورىس وتارشىلدىعىن اشكەرەلەپ, ەلدە كوپ ۋاعىز ايتقان. سول ءۇشىن قۋعىن كورگەن. اقىرى, ورىس يمپەرياسىنىڭ ساياساتىنا مويىنسۇنباعان ءجۇسىپ سىرىم ۇلى حيۋا حاندىعىنا ءوتىپ كەتىپ, سوندا دۇنيەدەن وتكەن. سۇيەگى سوندا, قاراقالپاقستانداعى بەستوبە زيراتىندا دەسەدى. انىقتاۋ كەرەك.
ابىلقايىر حان ۇلى نۇرالى حان (1710 جىلى تۋىپ, 1786 جىلى ولگەن). قازاق حانى. سىرىم دات ۇلى باستاعان حالىق قوزعالىسىنان قورقىپ, اۋەلى جايىق بويىنداعى ورىس بەكىنىسىنە بارىپ پانالاعان. كەيىن پاتشا ۇكىمەتى وزىنە قىزمەت ىستەگەن ادامعا جاقسىلىعى رەتىندە, ۋفاعا الدىرتقان. وتباسىمەن سوندا تۇرىپ, سوندا ولگەن. سۇيەگى ۋفادا مۇسىلمان داستۇرىمەن جەرلەنگەن.
سىرىم دات ۇلى تۋرالى: 1723 جىلى تۋعان دەپ جازىپسىزدار. قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى ءتىپتى 1712 جىلى تۋعان دەپ جازدى (قاراڭىز: قسە., 10-توم., 497-بەت). سىرىمنىڭ شەشەندىك ونەرىن كوپ زەرتتەگەن مارقۇم ب.ادامباەۆ ورالدىق ۇمبەت ىبىراەۆ دەيتىن قارتتىڭ جوباسىمەن «سىرىم... 1750-1760 جىلداردىڭ اراسىندا تۋدى» دەپ تە جازدى. بىراق قازىر سىرىمتانۋشىلار ونى 1742 جىلدارى تۋعان دەگەن ۋاجگە توقتاعان. 1992 جىلى رەسپۋبليكا سىرىمنىڭ 250 جىلدىعىن دا اتاپ ءوتتى. سودان بەرى ورنىعىپ كەلە جاتقان, ءبىرشاما دالەلدەنگەن نارسەنى قىرىق ساققا جۇگىرتۋدىڭ ەش قاجەتى جوق دەپ ويلايمىز. سوندىقتان 1742 جىلى تۋىپ, 1802 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى دەپ جازىلعانى ءجون.
تاريحي تۇلعالارعا بايلانىستى دەرەكتەردىڭ بارىنشا ءدال دە ناقتى كەلتىرىلگەنى – اركىم ءارتۇرلى بۇلتالاققا سالۋعا جول بەرمەيدى; عىلىمي بىرىزدىلىكتى قالىپتاستىرادى. ايتپەسە, ءار دەرەك كوزى ءارتۇرلى سويلەپ, وقىرماندى شاتاستىرادى. ونىڭ ناقتى مىسالىن ۇبت تاپسىرعان كەزدە وقۋشى بالالاردىڭ الۋان ءتۇرلى جاۋاپتارىنان ەستىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز.
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بيىلعى 30 ناۋرىزداعى سانىنداعى: «قازاقستاننىڭ بەس كەرەمەتى» دەگەن جاريالانىمدا بەكەت اتا مەشىتى تۋرالى ايتىلعان دەرەك تە تۇزەتىلۋى ءتيىس. ويتكەنى, بۇكىل تاريحي ەڭبەكتەردە بەكەت اتا 1750 جىلى تۋىپ,1813 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى دەلىنەدى. ەندەشە, ءحVىىى عاسىردىڭ 50-ءنشى جىلى تۋعان ادام, وعىلاندىداعى ءوزى سالعان كەسەنەنى ءXVىى عاسىردا قالاي تۇرعىزادى؟! (قاراڭىز: «ءXVىى عاسىردا بوي كوتەرگەن بۇل ەسكەرتكىش كەسەنەنىڭ ادەمىلىگىندە شەك جوق», – دەپ جازىلعان.)
ءبىر بۇل ەمەس, تاريحي تۇلعالار مەن تاريحي ورىندار تۋرالى جاڭساق ايتىلعان پىكىرلەردىڭ قاي-قايسىسى دا دەر كەزىندە تۇزەتىلىپ وتىرعانى ءجون بولار ەدى. سونى ەسكەرسەك ەكەن.
قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلى