سان عاسىرلاردان جالعاسىن تاپقان كۇيشىلىك ونەر ەستى ۇرپاق پەن ەستىر قۇلاق ءۇشىن تالاي ءدۇلدۇل ونەرپازداردى شارشى توپقا قوستى. ەلگە تانىتتى. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى قازاق ەلىنىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى, داۋلەسكەر كۇيشى, ايگىلى سازگەر نۇرعيسا تىلەنديەۆ.
جۋىردا عانا, استانادا ۇلى كومپوزيتوردىڭ تۋعان كۇنىنە جانە شىعارماشىلىعىنا ورايلاستىرىلىپ وتكىزىلگەن كونتسەرتتە كۇيشى وسپان سۇلەيمەنوۆتى كەزىكتىرىپ قالعانىم بار-تىن. ءاردايىم ادالدىقتان اينىماعان, ءيمانجۇزدى اعامىزدىڭ سول كەزدەسۋدە نۇرعيسا تىلەنديەۆ تۋرالى قىسقا قايىرعان, اڭىزعا بەرگىسىز مىنا وقيعا ويىمنان شىعار ەمەس. قازاق مۋزىكاسىنىڭ سايىپقىرانى قۇرمانعازى, تاتتىمبەت, قازانعاپ, بايجىگىت, داۋلەتكەرەي, دينا, ت.ب. قازاق كۇي ونەرىنىڭ بايىرعى تەكتىلىگىن ساقتاي بىلگەن قايتالانباس ونەر يەسىنىڭ بۇل وقيعادان ونەرى مەن ۇستازدىق قىرىن عانا ەمەس, ونىڭ قاراپايىم كىسىلىك كەلبەتىنە ءتانتى بولارىڭىز حاق.
– 1980 جىلدىڭ قازان ايى. الماتىداعى مادەنيەت سالاسىنداعى ءبىلىم جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىنىڭ حالىق اسپاپتار وركەسترىنە جەتەكشى – ديريجەرلەر دايىندايتىن ءبىر ايلىق كۋرسىنا كەلدىم. سول جىلى وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ جولداماسىمەن جاقسىلىق مۇقانوۆ تسەلينوگراد قالاسىنان شاقىرىلسا, مەن قورعالجىن اۋدانىنان بارعان بولاتىنمىن, – دەپ باستادى وسپان اعا اڭگىمەسىن.
– اقمولا وڭىرىندە كۇيشىلىك ونەرىنىڭ وركەن جايۋىنا زور ۇلەس قوسقان تالانتتى كۇيشى, سازگەر جاقسىلىق ايتەمىر ۇلى مۇقانوۆ كونە تاريحقا باي, كۇي سيقىرىن تىڭدارمان جۇرەگىنە شەبەر جەتكىزە بىلەتىن دارىندى جان ەدى. ءتاڭىرى سىيلاعان ونەردىڭ كيەسىن ول جان-جۇرەگىمەن ۇعا دا, ۇقتىرا دا ءبىلدى. كۇيشىلىك ونەر دەگەنىڭىز تىنباي ىزدەنۋدى تالاپ ەتەتىندىكتەن, اۋەلى بويداعى تۋما تالانت پەن ىشكى قۋات ءبىر-بىرىمەن بىتە قايناسىپ, ۇيلەسىم تابۋى قاجەت. وسى سالاعا جاقسىلىق تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ونى زەرتتەپ, سوڭىنان ەرگەن شاكىرتتەرىنە ۇيرەتە ءبىلدى.
– ءبىزدىڭ توبىمىزدا ءوزىمىز سياقتى ءار وبلىستان كەلگەن 25 ادام بار. كۋرستىڭ جەتەكشىسى كومپوزيتور سەيىلحان قۇسايىنوۆ. ءبىز ول اعامىزدى «مەرەكە» كۇيى ارقىلى تانيتىنبىز. العاشقى كۇننەن ءوزىنىڭ بىلىمىمەن, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىنىڭ مولدىعىمەن كوزگە ءتۇسكەن جاقسىلىقتى توپ جەتەكشىسى ەتىپ سايلاپ الدىق. ال مەن مادەني ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىراتىن كەڭەسشى بولدىم. وسىلاي ءبىزدىڭ كۋرستىڭ قىزىقتى كۇندەرى باستالىپ كەتتى. وسى كەزدىڭ ەڭ ۇمىتىلماس ءساتى, ول, نۇرعيسا تىلەنديەۆ اعامىزدىڭ ءبىزدىڭ توپقا ءدارىس بەرۋى ەدى. ۇلى كومپوزيتوردىڭ اۋديتورياعا كەلگەن ءساتىن تاعاتسىزدانا كۇتىپ جۇرەتىنبىز. ول كىسىنىڭ توبەسى كورىنگەننەن جاپا-تارماعاي ورنىمىزعا وتىرا قالىپ, ساباقتى ۇيىپ تىڭدايمىز. كەيبىر زامانداستارعا تانىمال تۇلعانىڭ ءبىزدىڭ توپقا ءدارىس بەرەتىنىن ايتىپ, اڭگىمە اراسىندا ماقتانىپ تا قويامىز. نۇرعيسا اعاي ءبىزدى ءوزىنىڭ كىرشىكسىز ىقىلاس-نيەتىمەن بىردەن باۋراپ الدى. ءبىز بولساق, دارىندى تۇلعانىڭ ءار ءسوزىن قالت جىبەرمەي, اۋزىنان شىققان ءسوزدى داپتەرىمىزگە ءتۇسىرىپ الۋشى ەدىك. جاقسىلىق, مەن جانە تالدىقورعاندىق كۇيشى ابدىكارىم كىشىكباەۆ ۇشەۋمىز ءبىر بولمەدە تۇردىق. ءتۇن بالاسى كوز ىلمەي, كەزەكتەسىپ كۇي تارتىپ, تانىمال ادامدار جايىندا اڭگىمە قوزعاپ, كۇيلەردىڭ شىعۋ تاريحى تۋراسىندا قىزۋ اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىنبىز. شىركىن, جالىنداعان جاس ەدىك قوي, بۇل كەزدە, – دەيدى كەيىپكەرىمىز وتكەن كۇندەردى ساعىنا ەسكە الىپ.
«بىردە جاقسىلىق دوسىمىز: «الداعى دەمالىس كۇنى نۇرعيسا تىلەنديەۆ اعامىزدىڭ ۇيىنە بارساق قايتەدى؟ «جاڭا قونىسقا كىرىپتى» دەيدى, ءارى اڭىزعا بەرگىسىز اعامىزدىڭ اڭگىمەسى مەن كۇيىن تىڭداپ قايتايىق. ءدارىس ۇستىندە كوپ ىشىنەن سۋىرىلىپ ساۋال قويىپ, ەركىن سويلەسە دە المايمىز», –دەمەسى بار ما؟! بۇل ۇسىنىسىمىزعا ۇستازىمىز كەلىسە قويار ما ەكەن دەپ ىشتەي كۇدىكتەنسەك تە, ەرتەڭىنە ساباق اراسىندا ەتى ءتىرى جاقاڭ, ەبىن تاۋىپ, اعايدىڭ ۇيىنە الداعى جەكسەنبى كۇنى, ساعات 12-دە باراتىن بولىپ كەلىسىپ كەلىپتى. مىنە, ەندى ۇشەۋمىز سول كۇندى تاعاتسىزدانا كۇتىپ, قوبالجىپ ءجۇرمىز. شاكىرت دەگەن اتىمىز بار, ازداپ جۇرەكسىنىپ تە تۇرمىز. قانشا دەگەنمەن, ادامنىڭ مىسى باسادى عوي. سول ءتۇن جاڭبىرلى بولدى. ءبىز اسىعا كۇتكەن جەكسەنبىنىڭ تاڭى ەرەكشە ارايلانىپ اتتى. ۇشەۋمىز كوشە بويلاي اسىقپاي اڭگىمەلەسىپ كەلەمىز. جولاي گۇل ساتىپ الدىق. سومكەمىزدە ازىن-اۋلاق سىيلىعىمىز دا جوق ەمەس. كەلۋىن كەلسەك تە, جۇرەك شىركىن اتقاقتاي سوعىپ, ابدەن تىنىشىمىز قاشتى. «قالاي كىرەمىز, نە دەپ سويلەسەمىز, ءبىزدى قالاي قارسى الار ەكەن؟». وسىنداي تولقۋدان كەيىن جاقاڭ ەسىكتىڭ قوڭىراۋىن شىر ەتكىزدى. ار جاقتان: «بۇل كىم؟», – دەگەن نازىك داۋىس ەستىلدى. ءبىز بولساق, «اعايعا سالەم بەرەيىك دەپ كەلىپ ەدىك, كەشە كەلىسكەنبىز», – دەپ جامىراي جاۋاپ قاتتىق. ەسىكتى اشقان جەڭەشەمىز بولار, ءبىزدى جىلى جۇزبەن قارسى الدى.
– بۇلار كىمدەر ەكەن؟ – دەگەن ارعى بولمەدەن تانىس داۋىس ەستىلدى.
– مىنا جىگىتتەر سىزگە سالەم بەرەيىن دەپ كەلىپتى.
– زالعا وتىڭدەر, – دەدى الگى داۋىس قاتقىلداۋ ۇنمەن.
«اتان تۇيە كوپىردەن تاياق جەيدى» دەگەندەي, سول باياعى جاقاڭدى الدىمىزعا سالىپ, ءبىز سوڭىنان ىلەستىك.
– اسسالاۋماعالەيكۇم!
– ۋاعالايكۇماسسالام!
– سالەمدەرىڭ دۇرىس بالالار ەكەنسىڭدەر, تورلەتىڭدەر, بۇگىن جەڭگەلەرىڭنىڭ جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, ديپلوم العان كۇنىن بىلگەندەي تۋرا كەلىپسىڭدەر. ەسىمى – داريعا بولادى, – دەدى. ءبىز الگى گ ۇلىمىزدى جەڭگەيگە ۇسىندىق. سوسىن اعامىز ورنىنان تۇرىپ, ءبىزدى داستارقان باسىنا شاقىردى. ءجۇزى جىلى, كۇلكىسى دە شىنايى جان ەكەن. داستارقان ءۇستى ءدامدى تاعامدارعا تولىپ تۇر.
اڭگىمە اراسىندا نۇراعا بىزدەن بۇرىن كەلگەن ۇستەل باسىنداعى قوناعىمەن تانىستىردى. فيلارمونيانىڭ ديرەكتورى دەپ, اتى-ءجونىن اتاپ ءوتتى.
– مىنا جىگىتتەر بىزگە رەسپۋبليكالىق كۋرسقا ءوز بىلىمدەرىن جەتىلدىرۋگە كەلگەن. مەن بۇلارعا ءدارىس وقىپ ءجۇرمىن, بۇگىن اعالارىنا ءبىر ەركەلەپ كەلگەندەرى شىعار, قىسىلماڭدار, الداعى دامنەن الىپ وتىرىڭدار, – دەدى. وزدەرى وتە كوڭىلدى. اس ۇيدەگى جەڭگەيگە «بىزگە ءۇش ريۋمكا اكەل, قۇدايى قوناقتارمەن دە سەنىڭ ديپلومىڭدى «جۋايىق» دەمەسى بار ما؟ باعانادان ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ, ءۇنسىز وتىرعان ۇشەۋمىز ءبىر-بىرىمىزگە قارايمىز. ءسال ۇنسىزدىكتەن كەيىن جاقاڭ: «اعاي, سىزدەر كەشىرىڭىزدەر, قۋانىشتارىڭىزعا ورتاقپىز! ءبىز ءۇشىن وسىدان ارتىق باقىت جوق! مۇمكىندىك بولسا, ءسىزدىڭ كۇيىڭىزدى تىڭداپ, باتاڭىزدى الايىق دەپ كەلىپ ەدىك», دەدى. بۇل ءسوزىمىزدى الگى قوناعىمىز دا قوشتاي جونەلدى.
– كەلگەن ەكەنسىڭدەر, ال ەندى وزدەرىڭدى تانىستىرا وتىرىڭدار, – دەدى نۇرعيسا اعا. وسى ءساتتى اسىعا كۇتكەندەي, ۇشەۋمىز سايراي ءجونەلدىك. جانىنداعى قوناعى: «ايتتىم عوي, بۇل بالالار تەگىن ەمەس, ايتپەسە, ساعان وسىلاي كەلە الا ما؟ ۇلكەندەردەن «باتا الامىن» دەپ, اتا-بابالارىمىزدان جالعاسقان سالت-ءداستۇردى ساقتاپ كەلگەندەرىڭ وتە ورىندى! – دەدى.
ارادا ءبىراز ۋاقىت وتە, نۇراعاڭ ءوز بولمەسىندە ساباق وقىپ وتىرعان قىزىن شاقىرىپ الىپ:
– اينالايىن, قالقام, ماعان جەتىنشى ءنومىرلى دومبىرامدى اكەپ بەرشى, – دەدى ەركەلەتە سويلەپ. ونىڭ ماڭدايىنان ءبىر يىسكەپ, دومبىراسىن الدى دا, قۇلاعىن تەكسەرىپ, پەرنەلەردى باسىپ, قولىن ءبىر جۇگىرتىپ ءوتتى. سوسىن قايتادان الگى سۇيكىمدى قىزدى شاقىرىپ, ەندى توعىزىنشى ءنومىرلى دومبىرانى الىپ كەلۋگە جۇمسادى. بىزدە ءۇن جوق. وسى كەزدە دوسى:
– اعالارىڭنىڭ ون ەكى ءتۇرلى دومبىراسى بار, ارقايسىسىن ءوزىنىڭ كوڭىل كۇيىنە قاراي وينايدى, سەندەردىڭ جولدارىڭ بولدى, دوسىمنىڭ بۇگىن ىقىلاسى جاقسى ەكەن, – دەدى.
نۇرعيسا اعاي قولىنداعى دومبىرانىڭ قۇلاق كۇيىن كەلتىرىپ بولعان سوڭ:
– كۇي تىڭداۋعا كەلگەن ەكەنسىڭدەر, مەن سەندەرگە مىنا كۇيدى تارتىپ بەرەيىن, – دەپ بىزگە بۇرىن-سوڭدى تانىس ەمەس ءبىر كۇيدى ورىنداپ شىقتى. سالالى ساۋساقتاردان شىققان سيقىرلى ءۇن بويىمىزدى ەرىكسىز بيلەپ, بالقىتىپ بارادى. عاجاپ! بۇل نە دەگەن قۇدىرەت! دارىندى سازگەر كۇي ىرعاعىمەن قوسا تەڭسەلىپ, وبرازعا كىرىپ كەتكەندەي اسەرگە بولەدى. بۇعان دەيىن مۇنداي شەبەر ورىنداۋشىنى كورمەگەنىمىز ءبىزدىڭ سۇتتەي ۇيىعان ءتۇر-كەلبەتىمىزدەن بىردەن اڭعارىلادى. كۇي بىتكەن سوڭ ۇشەۋمىزدى وتكىر جانارىمەن ءبىر شارپىپ ءوتتى دە:
– ال ەندى سەندەردى تىڭدايىق؟ – دەپ, بىزگە دومبىراسىن ۇسىندى. جاقسىلىق لىپ ەتىپ دومبىرانى قولىنا الدى دا:
– ءسىزدىڭ الدىڭىزدا كۇي تارتۋ بىزگە قيىنعا سوعىپ تۇر جانە زور باقىت دەپ تۇسىنەمىن, – دەدى دە نۇراعاڭنىڭ ءبىر كۇيىن شەبەر ويناپ شىقتى.
– مىناۋ مەنىڭ كۇيىم عوي, – دەپ نۇرعيسا اعامىز دوسىنا قارادى.
– انە, ايتپادىم با, بۇلار تەگىن جىگىتتەر ەمەس, – دەپ تاعى دا باعاناعى ءسوزىن قايتالادى الگى دوسى. جاقسىلىقتىڭ تارتقان كۇيىنە كوڭىلى تولعان اعامىز:
– سەن مەنىڭ مىنا كۇيىمدى قايدان ۇيرەنگەنسىڭ؟ – دەدى.
– ىزدەگەن ادام تابادى عوي, اعا! ءبىز ءسىزدىڭ تاعى دا جاڭا كۇيلەرىڭىزدىڭ نوتالارىن سۇراپ الايىق دەپ كەلدىك. رۇقسات ەتسەڭىز, ءبىزدىڭ جاقتا ويناپ, ەلگە تاراتۋعا, – دەپ ءسوز اراسىندا 1972 جىلى انسامبل مۇشەسى رەتىندە شەتەلدە, گەرمانيادا ونەر كورسەتىپ, كۇي تارتقانىن ايتىپ, سوڭىنان ءوزىنىڭ ءبىر كۇيىن ورىنداپ بەردى. ەندىگى كەزەك ابدىكارىمدە! ول «بۇلعىن سۋسار» كۇيىن تارتىپ ەدى.
– سەن نە, سىرتتان كەلىپ پە ەدىڭ, مىنا كۇيدى قايدان بىلەسىڭ؟
– ءبىز قىتايدان كوشىپ كەلگەنبىز, بالا كەزىمدە ۇلكەندەردەن ۇيرەنگەنمىن عوي, – دەپ جاۋاپ بەردى.
سوسىن كەلگەلى بەرى وسى ءبىر قايتالانباس ءساتتى قالت جىبەرمەي, ءۇنسىز عانا قويىن كىتاپشاعا ءتۇرتىپ وتىرعان ماعان قاراپ:
– سەن بالا نەگە ءۇنسىز وتىرسىڭ؟ – دەپ, قولىڭنان نە كەلەدى دەگەندەي ماعان قارادى. وسى كەزدە جاقسىلىق: «بۇل وسپان دەگەن ءىنىڭىز, كۇيشى, اقىندىعى بار جىگىت. جاسى كىشى بولعان سوڭ بىزدەردى سىيلاپ, ۇندەمەي وتىرعانى بولار. رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردىڭ جۇلدەگەرى, كۇيشىلىك ونەرىمەن گەرمانيادا, پولشادا, بىلتىر عانا ۆەنگريادا بولىپ ونەر كورسەتىپ كەلدى», دەدى. مەن «اتا وسيەتى» دەگەن ءانىمدى شىرقاپ بەردىم.
– مىنە, ارقا جىگىتتەرىنىڭ داۋسى وسىنداي بولادى, اتاسىنىڭ وسيەتىن تەك ەسىنە ساقتاپ قانا قويماي, اۋەنگە اينالدىرعان نەمەرەسىنىڭ ءانىن ەستىگەن اتا-اناعا بۇدان اسقان زور قۋانىش بار ما؟ – دەدى.
اسىل اعامىزدىڭ وسى ءبىر ءسوزى مەنىڭ جۇرەگىمدە ماڭگى ساقتالىپ, ءالى كۇنگە قۇلاعىمنىڭ تۇبىنەن ەستىلگەندەي بولادى. بۇل جولى اعامىزدىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن, قايتالانباس قولتاڭباسىن كورىپ تاڭ-تاماشا قالدىق. بەينەبىر كۇي مەرەكەسى وتكەندەي اسەرمەن ورالدىق. نۇراعاڭ بىزدەرگە اق باتاسىن بەرىپ, اسقاق كوڭىلمەن شىعارىپ سالدى. كەيىننەن ارداقتى اعامىز ءبىزدى «وتىرار سازى» وركەسترىنىڭ دايىندىعىنا بىرنەشە رەت وقۋ جوسپارى بويىنشا شاقىرىپ, وركەسترگە جەتەكشىلىك ەتۋدىڭ قىر-سىرىمەن تانىستىرىپ, وركەستر الدىندا جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەردى. اسىرەسە, بارلىق توپ ىشىنەن جاقسىلىق مۇقانوۆتىڭ وركەسترمەن ورىنداعان جۇمىسىن ەرەكشە باعالاپ, اتاپ ءوتتى. مىنە, ونەردەگى ارىپتەس دوستارىممەن بولعان ۇلى كومپوزيتور, ءبىرتۋار كۇيشى نۇرعيسا اعامىزبەن بولعان باقىتتى ءساتتەرىمىز وسىنداي, بۇل ءسات ءبىزدىڭ ەسىمىزدە ماڭگى ساقتالارى حاق, – دەگەن ەدى وسپان اعامىز وتكەن كۇندەرگە كوز جىبەرىپ.
بۇل كۇندە كەيىپكەرىمىزدىڭ ۇلى ۇستازى نۇرعيسا تىلەنديەۆ تە, باياعى تالاي قىزىقتى بىرگە وتكىزگەن ۇزەڭگىلەس دوستارى جاقسىلىق پەن ابدىكارىم دە باقيلىققا اتتانعان. الايدا, سول كۇندەردەن ەستەلىك رەتىندە قالعان مىنا فوتوسۋرەت وسپان اعايدىڭ كوڭىل سارايىن كەيدە قۇلازىتىپ, كەيدە سونداي ادامداردى جانىنا اينىماس سەرىك ەتكەنىنە قۋانادى. بويىن ماقتانىش كەرنەيدى. سول كۇندەردى ساعىنا ەسىنە الادى. شابىتى شارىقتاعان ساتتەردە كەربەز كۇي كۇمبىرىنەن كوكىرەگىنە نۇر قۇيىلىپ, قيماس دوستارىن كۇيدەن ىزدەگەندەي كوڭىلى الابۇرتىپ, كەرەمەت كۇي كەشەدى. وسىندايدا جانىن جىلىتىپ, جۇرەگىن جۇباتىپ, ىشىندەگى شەردى سىرتقا شىعارىپ الاتىنى بار. بۇل جولى اعامىزدىڭ جان سارايىنا ءۇڭىلىپ, جادىندا ساقتالعان جايدى بىرگە ءبولىسۋ ەنشىسى ماعان بۇيىرعان ەكەن. دۇنيە الما-كەزەك.
كىم بىلەدى, بالكىم, ءومىر سونىسىمەن دە قىزىق شىعار؟!.
راۋشان تاۋىرحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»