– دەيدى اقىن, ماناسشى بايانعالي ءالىمجانوۆ
باياناۋىل باۋرايى تەكتىلەردى تەربەتكەن بەرەكەلى بەسىك. اقىنى مەن باتىرىن, جىراۋى مەن جازۋشىسىن, عالىمى مەن اكادەميگىن قاتار قويعاندا سولاردىڭ ىشىندە ءماشھۇردىڭ مارتەبەسى دارا تۇرارى داۋسىز. اقبەتتاۋدىڭ تورىندە, ەسكەلدىنىڭ جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن اۋليەنىڭ ەسىمى ەل اۋزىنان تۇسكەن ەمەس. قۇدىرەتتى قۇدايدىڭ قۇلاقكەستى ق ۇلىن قۇرمەتتەمەيتىن جان جوق. اۋليەلىگى ءبىر توبە, ادەبيەتكە سىڭىرگەن ەڭبەگى دە سۇبەلى. نازارىنان تىس قىلماي ناسيحاتتاپ جاتادى تۋعان ەلى. ەڭبەكتەرىن جيناقتاپ, كىتاپ قىلىپ باستىرىپ, ماقالا قىلىپ تاراتقاننان بولەك ءماشھۇردىڭ اتىندا «كونە عاسىر كۇمبىرى» دەگەن اتاۋمەن جىرشى, جىراۋ, تەرمەشىلەردىڭ بايقاۋى ءوتىپ كەلە جاتقانىنا دا ءبىراز بولدى. اۋليەگە ارنالعان, تاربيەگە تولى جىر جارىسىندا قازىلاردىڭ قاتارىنان كورىنىپ, توراعالىق ەتىپ جۇرگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى, اقىن, ماناسشى بايانعالي ءالىمجانوۆتى اڭگىمەگە تارتقان بولاتىنبىز.
– سۇحباتىمىزداعى سۇراقتىڭ العاشقىسىن ەرتىستىڭ ەتەگىندە وتكەن جىراۋلار جارىسىنىڭ ءمانى مەن ماڭىزىنان باستاساق؟
– ءيا, وتكەن ايدىڭ 29-30 كۇندەرى پاۆلودار قالاسىندا «كونە عاسىر كۇمبىرى» اتتى م.ج.كوپەەۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق جىرشى, جىراۋلار, تەرمەشىلەردىڭ بايقاۋى بولدى. بۇل شارا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنىڭ شەڭبەرىندە ءوتتى. ونى ۇيىمداستىرۋعا ۇيىتقى بولعان وبلىستىق اكىمدىك, مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسى, سونداي-اق, «شاڭىراق» حالىق شىعارماشىلىق ورتالىعىنىڭ باسشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەرمۇرات نىقات ۇلىنىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. ويتكەنى, بۇل م.ج.كوپەي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ءۇشىنشى كونكۋرس. ءبىرىنشىسى, 2008 جىلى وتكەن, ەكىنشىسى 2011 جىلى ايماقتىق بولعان, مىنە, وسى جولعى ءۇشىنشىسى رەسپۋبليكالىق دارەجەدە ءوتتى. بۇل جولعى سايىستىڭ ريزاشىلىقپەن ەسكە الاتىن تۇستارى كوپ بولدى. مىسالى, 2011 جىلعى كونكۋرسقا رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن شاقىرىلعان جىرشى, جىراۋلاردىڭ كوپشىلىگى كەلمەي قالدى. «ءبىز ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىمەن تانىس ەمەسپىز. ءبىزدىڭ رەپەرتۋارىمىزدا ول كىسىنىڭ جىرلارى جوق» دەپ كوبىسى باس تارتقان بولاتىن. ال وسى جىلعى كونكۋرسقا جان-جاقتى ىزدەنىپ, ءماشھۇر ءجۇسىپ شىعارمالارىمەن تانىسىپ, ول كىسىنىڭ ءتىپتى, ەكى-ءۇش جىرىنا دەيىن جاتتاپ الىپ كەلگەن جىراۋلار دا بولدى. سوندىقتان, بۇل جولى ءبىزدىڭ كوڭىلىمىز تولدى. مىنەكي, وسىلاي ىزدەۋشىسى بولسا, ۇيىمداستىرۋشىلار بولسا ەسكى جىرلاردى, ەستى ءسوزدى ولتىرمەي ايتاتىن ەل ىشىندە ونەرپازداردىڭ بار ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. جالپى, بۇل حالىق شىعارماشىلىعىنا وسىلاي ءمان بەرىپ, اتالارىمىزدىڭ اسىل سوزدەرىن ىلعي باقىلاپ, ۇيىمداستىرىپ, سونى حالىققا تاراتا بىلسەك, وسى جىرشى, جىراۋلاردىڭ حالىققا بەرەرى ءالى دە مول دەپ ويلايمىن. تىپتەن, ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ءوزىنىڭ ولەڭى دە بار ەكەن,
«دومبىرامەن ايتقاندا, قوسىلسا ءانى,
ولەڭ ءسوزدىڭ كىرەدى سوندا ءسانى.
ولگەن ءسوزدى ءتىرىلتىپ, سويلەگەندە,
قۇلاق سالعان ءسۇيسىنىپ, دەيدى: «ءپالى!», – دەگەن جولدار. مىنە, بۇل كىسى سول زاماندا بىلگەن. قاعازعا, حاتقا تۇسكەن ولەڭنىڭ, كىتاپتان وقيتىن ولەڭنىڭ, ارينە, ونىڭ ورنى بولەك. دەگەنمەن دە ءبىزدىڭ حالىق تالاي جىردىڭ تامىرىن دومبىرامەن تارقاتا بىلگەنى بەلگىلى عوي. سوندىقتان, دومبىرامەن قوسىپ جىرلاۋدىڭ ءمانى ۇلكەن. ەندى وسىنى رەسپۋبليكالىق راديو, تەلەديدارعا شىعارساق, جىراۋلىق, تەرمەشىلىك ونەرىمىزدى بايىتا تۇسەر ەدىك, دامىتا تۇسەر ەدىك جانە ول حالىققا كەڭىنەن تانىلار ەدى. ول ءتۇپتىڭ تۇبىندە انا ءتىلىمىزدى, اتامۇرامىزدى ناسيحاتتاۋ بولىپ تابىلادى.
– ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن كەلگەن ونەرپازداردىڭ اياق الىسىنا توقتالىپ وتسەڭىز؟ قارقىندارى قالاي ەكەن؟
– بۇل جىرشى, جىراۋلاردىڭ كونكۋرسىنا قازاقستاننىڭ ءار تۇكپىرىنەن 20 جىرشى كەلدى دەدىك قوي. سولاردىڭ ىشىندە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ بەينەۋ اۋدانىنان ءبىر جىرشى, استانا قالاسىنىڭ «شابىت» ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنەن بىرىنەن-ءبىرى وتكەن بەس بىردەي جىرشى كەلدى. قىزىلوردا وبلىسىنان ءۇش جىرشى, شىعىس قازاقستاننان بىرەۋ, قاراعاندى وبلىسىنان تورتەۋ, پاۆلودار قالاسىنان ۇشەۋ, باياناۋىل اۋدانىنان ەكەۋ, ەرتىس اۋدانىنان بىرەۋ. نەگىزگى گەوگرافياسى وسىنداي بولدى. مۇنىڭ ىشىندە ەرەكشەلەپ ايتاتىن – سارسەمباي راحىمبەرديەۆ جىراۋ. بۇل ءوزى 12 جاسىندا ناۋرىزبەك جىراۋدان باتا العان ەكەن. قاراقالپاقستان جەرىندە تۋىپ-وسكەن. قازىرگى ۋاقىتتا بەينەۋدە تۇرادى. تالانتى تولىسقان, بابىنداعى جىراۋ كورىنەدى. تاڭدى-تاڭعا جالعاپ, توقتاماي جىرلايتىن جىراۋ دەسە بولادى. سونىمەن بىرگە, بۇل كىسى ءماشھۇر ءجۇسىپ اتامىزدىڭ ءۇش بىردەي جىرىن جارىسقا جاتتاپ كەلىپتى. جانە, ابدەن بويىنا سىڭىرگەن, وتە تاماشا جىرلاپ, توقتاۋسىز, توگىلتە ايتقاندا قازىلار القاسى ءبىراۋىزدان باس جۇلدە بەرۋدى ۇيعاردى. ال ەندى استاناداعى «شابىت» ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنەن كەلگەن شاباندوزدارعا توقتالسام, بۇلار اقەركە دابىلوۆا, ەلۆيرا ەرنازار, باقداۋلەت تولىبەك ۇلى, نۇربەك سانسىزباي, انۋاربەك امانقوسوۆ, ءبارى الماس الماتوۆ پەن ەلمۇرا جاڭابەرگەنوۆانىڭ شاكىرتتەرى. ولاردىڭ اياق الىسىنان جىراۋلىق ونەردى كاسىبي تۇردە وقىپ جاتقانى بايقالىپ تۇردى.
سايىسكەرلەردىڭ قاتارىندا قىزىلوردالىقتاردىڭ دا باعى باسىم ءتۇستى. سىر ەلىنەن كەلگەن ءۇش بىردەي جىراۋدىڭ دا تاڭدايى تاقىلداپ تۇر ەكەن. ال جىرشىلاردىڭ ىشىندە جاسى ۇلكەنى شىعىس قازاقستاننان شىققان جۇماباي اۋدانبەك بولدى. الپىستان اسىپ كەتسە دە القىنباي, كەرىسىنشە, ارعىماقشا ارىنداپ تۇر. وتانعا ورالعان قانداسىمىز ءوزىنىڭ اۋەنىمەن, ىرعاعىمەن ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ بىرنەشە تۋىندىسىن تارتۋ ەتتى. كونكۋرسقا كەلگەن ۇمىتكەرلەردىڭ ىشىنەن قاراعاندى وبلىسىنىڭ ونەرپازدارىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. ولاردىڭ قاتارىندا قۋانىش اسقار ۇلى, اقجان شىنىبەك, ۇلانعاسىر قاميەۆ, بەيبارىس جاقابا بار. بۇلار 7-10 سىنىپتا وقيتىن مەكتەپ وقۋشىلارى. بۇقار جىراۋ اۋدانىنان كەلگەن ونەرپازداردىڭ ۇستازى بەلگىلى ايتىسكەر اقىن, جىرشى ديدار قاميەۆ ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ۇيىمداستىرىپ وتىرعان وبلىستىڭ نامىسىن ءۇش ۇمىتكەر قورعادى. ولاردىڭ ىشىندە شىڭعىس اسىعات ۇلىنىڭ تالابى تاۋداي ەكەن. نەبارى ءۇشىنشى سىنىپتا وقيتىن شىناشاقتاي شىڭعىس وسى جولعى بايقاۋدىڭ جاڭالىعى بولدى دەسەم جاڭىلىسپايمىن. ول ءبىرىنشى كەزەڭدە «الپامىس باتىر» جىرىنان ءۇزىندى ورىنداپ, ەكىنشىدە ءماشھۇر ءجۇسىپ اتاسىنىڭ «اعايىندار» دەگەن تولعاۋىن ايتىپ, ەلدى دە, ءبىزدى دە ابدەن ريزا ەتتى. توعىز جاسىندا توپقا ءتۇسكەن ءبۇلدىرشىن وسى قارقىنىنان باسەڭدەمەسە, ۇلكەن دودالاردا ۇزدىك شىعارىنا ۇمىتتەنەمىن.
– جىر جۇيرىكتەرىنىڭ سايىسىندا سىزدەن باسقا قازىلاردىڭ قاتارىندا كىمدەر بولدى؟
– ارينە, كەز كەلگەن جارىستىڭ قاتىسۋشىسى بولسا, ونىڭ ونەرىن سارالاپ, جان-جاقتى باعالاپ, ىلگەرى شىققاندارىن ىرىكتەيتىن قازىلار القاسى دا قاتار جۇرەدى عوي. وسى جولعى الاماننىڭ دا تورەشىلەرى وسال بولعان جوق. ولاردىڭ قاتارىندا اقىندار, ادەبيەت جانە ونەر وكىلدەرى بولدى. تارقاتا ايتسام, وزىمنەن بولەك «شاڭىراق» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ە.تىلەگەنوۆ, س.تورايعىروۆ اتىنداعى پمۋ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ا.تۇرىشەۆ, پاۆلودار يننوۆاتسيالىق ەۋرازيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, شىعىستانۋشى, ءماشھۇرتانۋشى ە.ءجۇسىپ, مادەنيەت قايراتكەرى, اقىن ب.سىزدىقوۆ, وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىنىڭ بىرنەشە دۇركىن جۇلدەگەرى, اقىن, تەرمەشى, قازاقستاننىڭ ۇزدىك مادەنيەت قىزمەتكەرى ب.مۇقاجان جانە رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىنىڭ بىرنەشە مارتە ءجۇلدەگەرى, تەرمەشى ج.سەيىتوۆ سەكىلدى ءسوزدىڭ قادىرىن تۇسىنەتىن ازاماتتار بايقاۋدىڭ قازىلارى قاتارىنان ورىن الدى.
– ۇزدىك جىرشىنى انىقتاۋ قيىن بولدى ما؟ سايىستىڭ قورىتىندىسىنا توقتالساڭىز؟
– جان-جاقتى دايىندالىپ كەلگەن جالىندى جىرشىلاردىڭ قارقىنىنا قاراپ, تاۋىن شاقپاي, تۋىن جىقپاي ورىن ۇلەستىرۋ دە وڭايعا سوقپادى. دەگەنمەن, باتىستان كەلگەندەردى بولە-جارماي, سىردان كەلگەندەردى سىرت قالدىرماي, قاراعاندىلىقتار قاپا بولماي, استانالىقتار ارمانسىز قايتسىن دەپ تاعايىندالعان جۇلدەلەردى ءار وڭىردەن كەلگەن ونەرپازدارعا ءادىل بولۋگە تىرىستىق. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي, داۋسىز دارىنىمەن كورەرمەننىڭ كوڭىلىنەن شىققان ماڭعىستاۋلىق جىراۋ سارسەنباي راحمانبەرديەۆ باس جۇلدەنى قانجىعاسىنا بايلادى. ءبىرىنشى ورىندى استانادان كەلگەن اقەركە دابىلوۆا السا, ەكىنشى جۇلدەنى شىعىس قازاقستاننان شىققان اۋدانبەك جۇماباي مەن قىزىلوردانىڭ قىزى اينۇر قونىسپاەۆا ەنشىلەدى. تويدىڭ يەسى بولعاندىقتان, جەر-جەردەگى جىراۋلاردىڭ باسىن قوسىپ بايگە جاساپ جاتقاندىقتان سول وڭىردەن شىققان ونەرپازداردى دا تاسادا قالدىرماي, باياناۋىلدان كەلگەن تاڭات احاتوۆتى ءۇشىنشى ورىنعا لايىق دەپ تاپتىق. تاڭاتپەن قاتار قاراعاندىلىق ۇلانعاسىر قاميەۆ جانە استانالىق ەلۆيرا ەسنازار دا ءۇشىنشى ورىندى ەنشىلەدى. ارنايى اتالىمدار بويىنشا تاعايىندالعان جۇلدەلەر دە ءوز يەلەرىن تاپتى. مىسالى, «ۇلگىلى جىرشى» – نۇربەك سانسىزباەۆ (استانا قالاسى), «ونەگەلى تەرمەشى» – بەكبولات مۇحامەدينوۆ (ەرتىس اۋدانى), «ادەمى اۋەن» – باقىتجان احمەتوۆ (باياناۋىل اۋدانى) «قازىنالى جىرشى» حاسەنحان كىشكەنەەۆ (قىزىلوردا وبلىسى), «كورەرمەن كوزايىمى» نوميناتسياسى شىڭعىس اسىعات ۇلىنا (پاۆلودار) بۇيىردى.
ءماشھۇر ءجۇسىپ جىرلارىنىڭ بۇگىنگى جىرشى, جىراۋلاردىڭ رەپەرتۋارىنان ورىن الىپ, ەندى حالىققا سولاردىڭ اۋزىمەن تارايتىندىعى ءبىزدى قۋانىشقا بولەيدى. بۇل سايىستا ءبىزدىڭ ۇتقان جەرىمىز دە وسى.
ەكى كۇنگە سوزىلعان بايقاۋدان ەسكىرمەس ەستەلىكتەرمەن قايتتىم. اسىرەسە, ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ەڭبەگىنە ەرەكشە رازى بولدىم. بايقاۋدىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى اينۇر ماقسۇتقىزىنىڭ ارنايى كەلىپ, قاتىسۋشىلاردى قاناتتاندىرىپ اق جول تىلەۋىن, سايىستى قورىتىندىلاعان باياناۋىل جەرىندە اۋدان باسشىسى نۇرلان مۇقاتاي ۇلىنىڭ ونەرپازدارعا اق پەيىلىمەن اق داستارقان جايىپ قارسى الۋىن ونەرگە دەگەن جاناشىرلىعى دەپ قابىلدادىق. ءماشھۇر ءجۇسىپ جاتقان ەسكەلدىنىڭ ەسىگىنەن اتتاپ, قۇران وقىتىپ, مۇراجايىن ارالاپ, اۋليەنىڭ الەمىنە اسەرلى ساياحات جاساعانداي بولدىق. ماشەكەڭنىڭ مۇراسىن 20 تومعا جيناقتاپ باستىرىپ, كونە عاسىر كۇمبىرىن جاڭا عاسىر جاستارىنىڭ جانىنا جەتكىزۋ, ساناسىنا ءسىڭىرۋ جولىندا ەڭبەك ەتىپ جاتقان پاۆلودار ازاماتتارىنىڭ تاعىلىمدى شاراسىنا «تاماشا» دەگەن باعا بەرەر ەدىك.
اڭگىمەلەسكەن
راۋان قايدار,
«ەگەمەن قازاقستان»