ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە قازاقستان تاراپى كوتەرگەن باتىل باستامالار قوعام بولىپ قىزۋ تالقىلاۋدى, اشىق تا ءادىل باعا بەرۋدى, مەيلىنشە قولداپ-قۋاتتاۋدى تالاپ ەتەدى. وسى ورايدا وتاندىق زيالى قاۋىم, ەڭبەك ۇجىمدارى, بۇقارا حالىقپەن بىرگە, ەلباسى مانيفەسىنە شەتەلدەر ازاماتتارى, ونىڭ ىشىندە ساراپشى-عالىمدار, ۇستازدار, بيزنەس وكىلدەرى ءوز وي-پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ, ءۇن قوسۋدا.
سولاردىڭ ءبىرى ورالداعى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى حيميا ءپانىنىڭ مۇعالىمى, ۇلىبريتانيالىق ازامات پول سكوفيلدپەن اتالعان تاقىرىپتاعى اڭگىمەمىز بىلايشا ءوربىدى.
– پول, ءسىز قازاقستاندا تۇرىپ, جۇمىس ىستەگەنمەن, شەتەلدىڭ, وزگە مەملەكەتتىڭ ازاماتىسىز. ءسىز ءۇشىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى, وسى تۇرعىداعى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇستانىمى قانشالىقتى ۇعىنىقتى ءارى ماڭىزدى؟
– الەمدە سوعىس ءورتىن تۇتاتاتىن ساياساتكەرلەر, ال زاردابىن شەگەتىن, ازابىن تارتاتىن قاراپايىم حالىق دەگەن قاناتتى ءسوز بار. بۇل اششى شىندىققا ادامزات بالاسىنىڭ كوزى الدەقاشان جەتكەن. باستاپقىدا قىلىش, نايزا, ساداق قولدانعان بولساق, ودان كەيىن وق-دارىمەن اتىلاتىن مىلتىق, زەڭبىرەك, اۆتوماتتى قارۋلارعا كەزەك كەلدى. دۇنيەجۇزىنە تونگەن قازىرگى قاۋىپ بۇلارمەن ءتىپتى دە سالىستىرۋعا كەلمەيدى.
مۇنىڭ قانشالىقتى جويقىندىعىن مىنا مىسالدان-اق بىلە بەرىڭىز. ماسەلەن, ءبىر عانا يادرولىق زاريادپەن تۇتاس قالانى جويۋعا بولادى. بىرنەشە وقتۇمسىعى بار زىمىران مەملەكەتتەردى جەرمەن-جەكسەن ەتەدى. ال وسىنداي الاپات جويعىش قارۋعا قوجا ەلدەر ءبىر-بىرىنە قارسى اتوم اجداھاسىن قولدانار بولسا, عالامشاردىڭ ءوزى جويىلىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان, يادرولىق قارۋمەن قوقان-لوقى كورسەتۋ ەشقانداي دا مىقتىلىق ەمەس. بۇل ناعىز تىعىرىققا اپاراتىن, بارارى بولعانىمەن قايتارى جوق جول. وسى ورايدا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى باتىل ۇسىنىستارى مەن وتكىر ويلارىن ءوز باسىم وتە قولدايمىن.
مەنىڭ بىلۋىمشە, كەڭەس وداعى تاراعان ۋاقىتتا قازاقستاندا اتوم قارۋىنىڭ ۇلكەن قورى بولدى. ساراپشىلار ونىڭ قۋاتىن الەم بويىنشا ءتورتىنشى ورىنعا قويدى. ەگەر ەلدە كورەگەن كوشباسشى, بولاشاقتى بولجاعان سۇڭعىلا ساياساتكەر بولماعاندا, بۇل قارۋ قازىر دە دۇنيەجۇزىنە ۇلكەن قورقىنىش تۋدىراتىن ەدى. وسىناۋ الماعايىپ ۋاقىتتا نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋعا شەشىم قابىلدادى. ءسويتىپ, حالىقارالىق قوعامداستىق ءۇشىن كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەگەن قادامعا بارىپ, جەر-جاھاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قىزۋ قولداۋعا, ىستىق ىقىلاسقا يە بولدى. ىلە-شالا قازاق دالاسىن جارتى عاسىر ۋلاپ كەلگەن سەمەي يادرولىق پوليگونىن دا ءوز جارلىعىمەن جاپتى. ءسوز بەن ءىستىڭ قابىسۋى دەگەن وسى شىعار, ءسىرا.
– كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, ءبىلىمدى ازامات رەتىندە سىزگە قازاقستان تاراپىنان جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار, جۇمسالعان قاجىر-قايرات بەلگىلى دەپ ويلايمىن. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ رولىنە قاتىستى ويىڭىزدى بىلسەك.
– مويىنداۋ كەرەك, كەيىنگى شيرەك عاسىر بويى قازاقستان پرەزيدەنتى بارلىق عالامدىق فورۋمداردا اتوم قارۋىن تاراتپاۋ, جويۋ جونىندە ۇدايى اڭگىمە قوزعاپ, باستاماشىلىق تانىتىپ كەلەدى.
وتكەن جىلى قازاقستاننىڭ ۇسىنىسىمەن بۇۇ يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ تۋرالى دۇنيەجۇزىلىك دەكلاراتسيا قابىلدادى. ماگاتە-ءنىڭ قولداۋىمەن ەلدە تومەن بايىتىلعان يادرولىق وتىن بانكى قۇرىلدى. ول – اتوم ەنەرگەتيكاسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋدى كوزدەگەن مەملەكەتتەرگە قاجەت بانك. اتالعان كەلىسىم تۋراسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى «بۇل – جاھاندىق اۋقىمداعى وقيعا. دۇنيەجۇزى اتومدى بەيبىت ماقساتتا جانە قاۋىپسىز پايدالانۋعا باعىتتالعان اسا ماڭىزدى قادامعا ءوز باعاسىن بەرۋى ءتيىس. كۇنى بۇگىن عارىش كەڭىستىگىندە, الەمدىك مۇحيتتاردا جانە اركتيكادا اجال سەپكىش اتوم قارۋىن قولدانۋعا تىيىم سالاتىن ءتۇبەگەيلى شەشىم قابىلدايتىن ۋاقىت جەتتى. حالىقتى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن جاڭا قارۋ تۇرلەرىن جاساۋعا تىيىم سالۋ ءۇشىن بۇۇ تاراپىنان حالىقارالىق كەلىسىمدەر جاسالىپ, تىركەۋ رەەسترىن قۇرۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى», – دەگەن ەدى.
ال بيىل قازاقستان بۇۇ-نىڭ حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىن شاقىرىپ, وندا جاھاندىق سوعىستار مەن جانجالداردى توقتاتۋعا ءجاردەمدەسەتىن حالىقارالىق قۇقىق نەگىزدەرىن قولداۋدى ۇسىنىپ وتىر. اتالعان ۇسىنىس-باستامالاردىڭ قاي-قايسىسى دا ءوزىنىڭ اسا ماڭىزدىلىعىمەن, ءومىرشەڭدىگىمەن جانە باتىلدىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. وعان داۋ جوق.
مەنىڭ ويىمشا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان يادرولىق قارۋسىز الەم يدەياسىن ەڭ الدىمەن سول يادرولىق قارۋعا يە مەملەكەتتەر دۇرىس ءتۇسىنىپ, ۇعىنىپ, ناقتى ارەكەتتەرگە بارۋى ءتيىس. قالعان يادرولىق قارۋى جوق ەلدەر بۇعان جان-جاقتى قولداۋ كورسەتسە, بەيبىتشىلىككە ەش قۇندىلىق جەتپەيدى دەگەن ءسوزدىڭ شىنايى ماعىناسى ءبارىمىز ءۇشىن ماڭىزدى بولماق.
اڭگىمەلەسكەن
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى
سۋرەتتە: پول سكوفيلد ( ۇلىبريتانيا)