حيميا سالاسىنىڭ كەلەشەگى سارالاندى

القالى جيىن الدىندا م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقۋ باسقارما تور­اعاسى-رەكتور دارحان احمەد-زاكي, «مۇناي وڭدەۋ جانە مۇناي حيمياسى» عزي باس ديرەكتورى,  ۇعا قۇرمەتتى پرەزيدەنتى, اكادەميك, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مۇرات جۇرىنوۆ باستا­عان ءبىر توپ عالىم قازاق­تىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعىن قويدى. ءارى قاراي قوناقتار وقۋ ورنىنىڭ حيميا سالاسىنداعى عىلىمي جەتىستىكتەرىمەن, جوبالارىمەن تانىسىپ, «حيميكتەر تۋىنا» وزدە­رىنىڭ ەستەلىك قولتاڭباسىن قال­دىردى.

كونفەرەنتسيانىڭ سالتاناتتى اشىلۋىندا ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەكتىڭ قۇت­تىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى. اكادەميك م.جۇرىنوۆ اۋەزوۆ ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ حيميا عىلىمىن دا­مى­تۋعا, قاجەتتى ماماندار دايار­لاۋعا مۇمكىندىگى مول ەكەنىن جەت­كىزدى.

«ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق رەفورما ىسكە اسىپ, جاڭا داۋىرگە قادام باستىق. وسىنداي وزگەرىستەر شاعىندا عىلىمي كونفەرەنتسيانىڭ ۇيىمداستىرىلۋىن ماڭىزدى دەپ سانايمىن. سون­دىق­تان باسقوسۋدىڭ وتۋىنە مۇرىندىق بولعان بارشا ازاماتقا, اسىرەسە ۋنيۆەرسيتەت رەكتورىنا ەرەكشە العىس بىلدىرەمىن. جالپى, ەل ەكونوميكاسى كۇش-قۋاتىنىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى حيميا سالاسى مەن مەتاللۋرگياعا نەگىزدەلگەن. ەلىمىزدە 100 ملن تونناعا دەيىن مۇناي وندىرىلەدى. ونىڭ 20%-ى رەسپۋبليكانىڭ 3 مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا وڭدەلەدى. كەلەشەكتە ول ازدىق ەتۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى ءتورتىنشى ءموز سالۋ ماسەلەسى قازىر كۇن تارتىبىندە تۇر», دەدى م.جۇرىنوۆ.

اكادەميك باسقاراتىن «مۇناي وڭدەۋ جانە مۇناي حيمياسى» عزي بۇگىندە وسى ماسەلەمەن تىكەلەي اينالىسىپ جاتقانىن جەتكىزدى. عالىم سونداي-اق ۇكىمەت قۇرعان كوميسسيامەن بىرگە ەلىمىزدەگى مۇناي-حيميا ونەركاسىبىنىڭ بولاشاعى جونىندە تۇجىرىمداما ازىرلەگەنىن ايتتى. بۇگىندە بۇل قۇجات ۇكىمەت تاراپىنان بەكىتىلدى. تۇجىرىمدامانىڭ ءبىر تارماعىندا ەلىمىزدە ءتورتىنشى ءموز سالىنىپ, مۇناي-حيميا ينس-تيتۋتى قۇرىلۋ كەرەك دەگەن تالاپتار كورسەتىلگەن. مۇناي ونىمدەرىن وڭدەۋدىڭ عىلىمي جۇمىسىمەن د.ۆ.سوكولسكي اتىنداعى جانارماي, كاتاليز جانە ەلەكترحيميا ينستيتۋتى 1969 جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلە جاتسا, ەندى بۇل جاۋاپكەرشىلىكتى جاڭادان قۇرىلعان «مۇناي وڭدەۋ جانە مۇناي حيمياسى» عزي ءوز مىندەتىنە الىپ وتىر.

«قازاقستاندا مۇناي 75–80%-عا, اقش-تا 95-98%-عا دەيىن وڭدەلەدى. ءتورتىنشى ءموز مۇناي وڭدەۋ كورسەتكىشىن 95%-عا جەتكىزەدى. زاۋىتتان جانارمايدان بولەك, مۇناي حيمياسىنىڭ كوپتەگەن ءونىمى شىعارىلادى. اتىراۋ, پاۆلودار, شىمكەنتتەگى ءموز-دەر تەرەڭ جاڭعىرتۋدان ءوتتى. سونىڭ ىشىندە شىمكەنتتىڭ «پەتروكازاحستانويلپروداكتس» كوم­پانياسى ۇلكەن مودەرني­زا­تسيا­لىق جۇمىستار اتقاردى. ناتيجەسىندە, مۇناي وڭدەۋ كولەمى 6 ملن-نان 12 ملن تونناعا ءوستى. پاۆلودار مەن اتىراۋداعى ءموز-دەردىڭ جاڭعىرتۋدان كەيىنگى مۇناي وڭدەۋ قۋاتى قوسىمشا 1 ملن توننعا عانا ۇلعايدى. ءتورتىنشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ وندىرىستىك قۋاتى 10 ملن توننانى قۇرايدى. سول كەزدە قازاقستان مۇناي ونىمدەرىمەن ءوزىن عانا ەمەس, ورتالىق ازيانى دا تولىقتاي قامتاماسىز ەتەدى. مۇناي دەگەنىمىز – ناعىز ەنەرگيا كوزى. ەلەكتروكاردان باسقا كەز كەلگەن كولىك جانارمايمەن جۇرەدى. كاسىپورىندار وتىن رەتىندە مۇنايدان شىققان ونىمدەردى پايدالانادى. قازاقستان جەراس-تى قازبا بايلىقتارىن شيكىزات كۇيىندە ساتپاي, ودان دايىن ءونىم جاساپ شىعاراتىن مەملەكەت بولۋعا ءتيىس. ماسەلەن, ەلىمىزدە 2 اتوم ەلەكتر ستانساسى سالىنادى. وعان قاجەتتى وتىن وزىمىزدە وندىرىلەدى. بىراق ۋران شيكىزاتى ارزان كۇيىندە سىرتقا ەكسپورتتالادى. ەگەر ونى ءوزىمىز بايىتساق, ونىڭ باعاسى 3-4 ەسە وسەر ەدى», دەدى مۇرات جۇرىنوۆ.

اكادەميكتىڭ ءوزى وسى ۋنيۆەرسيتەتتە وقىعانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, جوعارى وقۋ ورنى 1943 جىلى العاش رەت شىمكەنت قۇرىلىس ماتەريالدارى ينستيتۋتى بولىپ قۇرىلعان. سوعىس جىلدارىنان كەيىن كەڭەس وكىمەتى حيميا سالاسىنا بەت بۇرىپ, ءبىلىم ورداسى قازاق تەحنولوگيا, ارتىنشا قازاق حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتى بولىپ اتالدى. م.جۇرىنوۆ ەلەكتروحيميا كافەدراسىنىڭ العاشقى تۇلەگى بولدى. ۋنيۆەرسيتتە قالىپ مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەپ, سول كافەدرانى باسقاردى. ستۋدەنت شاعىندا وقۋ ورداسىنىڭ قازىرگى نەگىزگى عيماراتىنىڭ قۇرىلىسىنا اتسالىستى. عالىم وقۋ ورنىن 15 جىل باسقارعان رەكتور سۇلتان سۇلەيمەنوۆتىڭ ىسكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن يگى ىستەر اتقارىلعانىن جەتكىزدى. قازحتي كەڭەستىك زاماندا ەلىمىزگە عانا ەمەس, كسرو-عا تانىمال ىرگەلى وقۋ ورنى بولدى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا حيميا سالاسى قۇلدىراپ, ينجەنەرلىك كادرلارعا قاجەتتىلىك ازايعان تۇستا وقۋ ورنى بىرنەشە ينستيتۋتتى بىرىكتىرىپ جاڭا ۋنيۆەرسيتەت رەتىندە ىرگە قالادى. م.جۇرىنوۆ ءبىلىم ءمينيسترى بولىپ تۇرعان كەزىندە وقۋ ورداسىنا مەملەكەتتىك مارتەبە بەرگەنىن اتاپ ءوتتى.

«حيميا ءوندىرىسى ەلىمىزدە قايتا جاندانادى. ويتكەنى مۇناي وڭدەۋ كورسەتكىشىن 95%-عا جەتكىزەمىز دەپ وتىرمىز. جاڭادان مەتالۋرگيالىق زاۋىتتار ىسكە قوسىلادى. بالقاشتا وندىرىلەتىن مىس – وسى مەتالدىڭ الەمدەگى ەڭ تازا ءتۇرى. ءتىپتى قازاقستاننىڭ مىسى لوندونداعى بيرجانىڭ ەتالونى سانالادى. وسى دارەجەگە قايتۋ – ءبىزدىڭ مىندەت. ەلىمىزدە اليۋميني, تسينك, ماگني سەكىلدى قازبا بايلىقتاردىڭ نەشە ءتۇرى شىعادى. ەندى وسى مەتالداردى شيكىزات كۇيىندە ساتپاي, ودان ماشينا, نەبىر قۇرىلعىلار جاساپ شىعارساق, ونىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى 5 ەسەگە دەيىن ارتادى. ول ءۇشىن عالىمدار مەن ءتيىستى ماماندار كەرەك. سوندىقتان بار ءۇمىت – بۇگىنگى ءبىلىمدى جاس­تاردا. الماتى قالاسى حيميا عىلىمىنىڭ ورتالىعى دەلىنەدى. ويتكەنى وندا بىرنەشە ىرگەلى ينس­تيتۋت بار. الايدا حيميا تەحنولوگياسى سالاسىندا شىمكەنتتەگى اۋەزوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەۋەتى وتە زور. سەبەبى وقۋ ورداسىندا عىلىمي بازا بۇرىننان قالىپتاسقان. ءارى حيميا عىلىمىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار بۇگىنگە دەيىن وسىندا ساباق بەرەدى. سوندىقتان جاس-تار الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىن جالعاستىرىپ, جالپى ۋنيۆەرسيتەت مامان دايارلاۋ ىسىنە ەرەكشە كوڭىل بولۋگە ءتيىس. وقۋ ورداسىنىڭ تۇلەگى رەتىندە مەن وسىنى قالايمىن», دەدى اكادەميك.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ءتورتىن­شى ءموز سالۋعا ەلىمىزدە 3 ءوڭىر ۇمىتكەرلىككە تاڭدالىپ وتىر. ول – ەڭ ءبىرىنشى اتىراۋ وبلىسى. ونىڭ سەبەبى – بۇل ايماق مۇ­ناي كەنى شيكىزاتىنىڭ كوزى. ەكىن­شى ۇمىتكەر –  ۇلىتاۋ وبلىسى. جاڭادان قۇرىلعان ءوڭىردى كوتەرۋ ءۇشىن ءموز وسى وبلىستان سالىنۋى مۇمكىن. ءۇشىنشى تاڭداۋ شىمكەنت قالاسىنا ءتۇسىپ تۇر. م.جۇرىنوۆ ءتورتىنشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى رەسپۋبليكانىڭ ءۇشىنشى مەگاپوليسىنەن بوي كوتەرەدى دەگەن بولجام كەلەشەكتە شىندىققا اينالۋى مۇمكىن ەكەنىن جاسىرمادى. عالىمنىڭ پىكىرىنشە, زاۋىتتى وڭتۇستىك وڭىردە سالۋدىڭ بىرنەشە ءتيىمدى تۇسى بار. بىرىنشىدەن, ءوز مۇنايىمىز وڭدەلەدى. ەگەر رەسەيگە جاقىن ايماقتان بوي كوتەرسە, كورشى ەل مۇنايى تاۋەلدىلىك تۋىن­داۋى ىقتيمال. ەكىنشىدەن, شىمكەنتتە جىلىنا 12 ملن توننا مۇناي وڭدەيتىن الىپ كاسىپورىن بار. ۇشىنشىدەن, مۇناي سالاسى ونەركاسىبىنە قاجەتتى مامانداردى اۋەزوۆ ۋنيۆەرسيتەتى سەكىلدى جەرگىلىكتى جەردەگى جوعارى وقۋ ورىندارى دايارلاپ شىعا­را­دى. سوندىقتان شىمكەنت رەسپۋب­ليكاداعى حيميالىق تەحنو­لو­گيا­نىڭ ورتالىعى بولۋعا ءتيىس دەگەن وي ءبىلدىردى اكادەميك. حيميا عىلىمىنىڭ الەۋەتىن كۇشەيتۋ ءۇشىن اۋەزوۆ ۋنيۆەرسيتەتى ماس­كەۋدىڭ مەندەلەەۆ اتىنداعى حيميا تەحنولوگياسى ينستيتۋتىمەن بايلانىس-تى نىعايتۋ كەرەكتىگى جونىندە دە پىكىر ايتتى.

سونىمەن بىرگە كونفەرەنتسيا­دا بەلگىلى عالىمدار ميحايل ناۋرىزباەۆ پەن ءابدۋالي باەشوۆتەر دە ءسوز سويلەدى. بۇل ازا­­مات­تار ەلىمىزدەگى حيميا سالاسى عى­لىمىنىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقان تۇلعالار ەسەپتەلەدى. م.ناۋرىزباەۆ 1988–1991 جىلدارى قازىرگى اۋەزوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە رەكتور بولعان تۇسىندا كسرو جوعارى وقۋ ورنى مينيسترلىگىنىڭ اتتەستاتسياسىنان وتپەدى دەگەن جەلەۋمەن ءبىلىم وشاعىنا جابىلىپ قالۋ قاۋپى تونگەندە, ساقتاپ قالعان. سونداي-اق ونىڭ كەزىندە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 8 قاباتتى وقۋ عيماراتى, زەرتحانالار بوي كوتەردى. قازحتي جانىنان مەكتەپ اشىپ, جىل سايىن 300 وقۋشىنى حيميا, ماتەماتيكا پاندەرىنە تەرەڭدەتىپ وقىتتى. حيميالىق ءوندىرىس ەكونوميكاسى جانە قۇرىلىس يندۋستريا-سى اتتى جاڭا فاكۋلتەت قۇردى. ءار جىلدا اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وبلىستارىنان 100 ماماننان دايارلاۋعا ارنايى كەلىسىم ءتۇزدى. ەلەكترحيميالىق ءوندىرىس تەحنولوگياسى كافەدراسىن باسقارىپ, ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ مۇشەسى بولدى. ال ءا.باەشوۆ – 600-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى. ەرەكشە جاڭالىقتار اشقانى ءۇشىن «كسرو قۇرمەتتى ونەرتاپقىشى» اتاعىن يەلەنگەن. ەلەكترحيميا, مەتالۋرگيا, ەكولوگيا تاقىرىبىنداعى عىلىمي ەڭبەكتەرى ەلىمىزدەن بولەك, شەتەلدە دە تانىمال. اۋىسپالى توق ەلەكترحيمياسى اتتى جاڭا حيميا سالاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋ­شى. 2000 جىلدان بەرى اۋەزوۆ ۋني­ۆەر­سيتەتىندەگى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس­تىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ, دوكتورانتتاردىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىن تالدادى.

كونفەرەنتسيا اياسىندا وسى اتالعان عالىمدارمەن بىرگە اكادەميك, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, 500-دەن استام عىلىمي ەڭبەك پەن 120 ونەرتابىستىڭ اۆتورى ابدۋراسۋل جارمەنوۆكە دە «ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى» اتاعى بەرىلدى. ا.جارمەنوۆ – مەتالۋرگيا, مينەرالدىق شيكىزات­تار­دى وڭدەۋ سالاسىندا ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعا. ونىڭ ويلاپ تاپقان تەحنولوگياسىمەن التىن قرامداس كەندەردى, قاتقان شايىرلاردى وڭدەيتىن 20-دان استام قوندىرعى ىسكە قوسىلدى. ال يننوۆاتسيالىق ىستىق تسيونيتتەۋ دەپ اتالاتىن عىلىمي جاڭالىعى ەلىمىزدە – ءبىرىنشى, الەمدە ەكىنشى قولدانىلعان تەحنولوگيا سانالادى.  

عىلىمي باسقوسۋ بارىسىندا قوناقتار ۋنيۆەرسيتەت جانىنان بوي كوتەرگەن «حيميكتەر اللەياسىنىڭ» سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىنە قاتىستى. عالىمدار مەن دەلەگاتسيا مۇشەلەرى تالاي جىل رەكتور بولىپ وقۋ ورداسىن قازاقستان مەن كسرو-نىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەر قاتارىنا قوسقان تۇلعا سۇلتان سۇلەيمەنوۆتىڭ ەسكەرت­كىشىنە گۇل شوقتارىن قويىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتتى. وسى جيىندا جاڭا اللەيا حيميا عىلىمىن دا­رىپتەپ, بولاشاق عىلىمي باس­تاما­لارعا شابىت بەرەر كەڭىستىك بولادى دەگەن پىكىر ايتىلدى.

حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءارى قاراي سەكتسيالىق وتىرىستارمەن جالعاسىن تاپتى. وندا 8 تاقىرىپ بويىنشا عىلىمنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرى قاراستىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, قازىرگى حيميانىڭ ىرگەلى جانە قولدانبالى اسپەكتىلەرى, بەيورگانيكالىق زاتتار مەن ماتەريالداردىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارى, ورگانيكالىق سينتەز جانە مۇناي حيمياسى, فار­ماتسەۆ­تيكالىق ينجەنەريا مەن بيوتەحنولوگيالىق پروتسەس­تەر, ەكولوگيا جانە جاسىل حيميا, سونداي-اق حيميالىق وندىرىس­تەر­دىڭ تۇراقتى دامۋى ماسەلەسى تالقىلاندى.

سونىمەن قاتار سيليكاتتى, مەتاللۋرگيالىق جانە كومپوزي­تسيا­­لىق ماتەريالدار, مۇناي-گاز تەح­نولوگيالارى مەن شيكىزاتتى وڭدەۋدىڭ حيميالىق پروتسەستەرى جانە پەداگوگيكالىق حيميا مەن حيميالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ زاماناۋي ترەندتەرى سەكىلدى باعىتتار بويىنشا دا مازمۇندى پىكىر الماسۋلار ۇيىمداستىرىلدى.