تابيعاتتى قورعاۋ – ورتاق جاۋاپكەرشىلىك

ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ءىس-شارانى وتكىزۋدەگى باستى ماقسات – جاستاردىڭ بويىندا ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ, ادامدارعا تابيعاتتى ايالاۋدى ۇيرەتۋ, جاۋاپ­كەرشىلىك سەزىمدەرىن وياتۋ, سونداي-اق «تازا قازاقستان» جالپىۇلتتىق اكتسياسىن ناسيحاتتاپ, قولداۋ كورسەتۋ.

باسقوسۋدا قالالىق ءبىلىم باسقارما­سى­نىڭ وكىلى ايگۇل رۇستەموۆا تابيعاتتىڭ تازالىعى ءۇشىن كۇرەسىپ جۇرگەن ەكولوگ مامانداردى كاسىبي مەرەكەلەرىمەن قۇتتىقتاپ, بۇل ىستە جاستاردىڭ دا ۇلەسى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. اسىرەسە جاس ەكولوگتەر قورشاعان ورتانى قورعاۋدا بەلسەندى ارەكەت ەتىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.

ءىس-شارا اياسىندا شىمكەنت قالاسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ەرماحان قوزىباەۆ ءسوز الىپ «قازىرگى ەكولوگيالىق ماسەلەلەر جانە ولاردى شەشۋ جولدارى» تاقىرىبىندا ارنايى بايانداما جاسادى. مامان ءوز سوزىندە شىمكەنت پەن ونىڭ اۋماعىنداعى ەكولوگيالىق احۋال تۋرالى, تابيعاتتى قورعاۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس پەن وسى سالاداعى وزەكتى ماسەلەلەرگە كەڭىنەن توقتالدى.

ءوز كەزەگىندە «ميراس» كوللەدجىنىڭ ستۋدەنتى ەلدوس اشيراليەۆ «تازا تابيعات جانە سانالى قوعام: قوقىستى سۇرىپتاۋ ارقىلى ەكولوگيانى ساقتاۋ» تاقىرىبىنداعى جوباسىن كوپشىلىك الدىندا تانىستىردى. ال اۆيتسەننا اتىنداعى جوعارى مەديتسينالىق كوللەدجىنىڭ ستۋدەنتى ايدانا بارىس «ەكو-ۆولونتەرلەر: تابيعات پەن رۋحانيات جارشىسى» اتتى تاقىرىپتا بايانداما وقىپ, جاستاردىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ ىسىندەگى اتقارار ءرولى جايىندا اڭگىمەلەدى.

جيىن بارىسىندا قاتىسۋشىلار «ەكولوگتەن سۇرا» اشىق سۇحبات الاڭى ارقىلى وزدەرىن مازالاعان ساۋالدارعا تۇشىمدى جاۋاپتار الا الدى. اسىرەسە ستۋدەنت جاستار ەكولوگ مامانداردان قورشاعان ورتانى قورعاۋعا قاتىستى جانە تابيعاتقا زالال كەلتىرىلگەندە قارالاتىن جاۋاپكەرشىلىكتەر جونىندە سۇراپ, ەكولوگيا ماسەلەسى توڭىرەگىندە پىكىر الماستى.

ءىس-شارانىڭ قورىتىندى بولىمىندە «تازا قازاقستان: سۇرىپتا, ساقتا, قورعا!» اتتى ەكولوگيالىق كۆيز ۇيىمداستىرىلىپ, قاتىسۋشىلاردىڭ ەكولوگيالىق ساۋاتى مەن ءبىلىم دەڭگەيى ساراپقا سالىندى.

بۇل ورايدا «ەكولوگيا, ولكەتانۋ جانە تۋريزم ورتالىعى» مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى ۇلجان قامىتبەكوۆا وسى ىسپەتتى باسقوسۋلار جاستاردىڭ تابيعاتقا دەگەن جاناشىرلىق سەزىمىن وياتىپ, ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرا تۇسەتىنىن ايتتى.

«بۇگىندە ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ – قوعام الدىنداعى ماڭىزدى مىندەت. تابيعاتتى قورعاۋ تەك ماماننىڭ عانا ءىسى ەمەس. ول ءاربىر سانالى ازاماتتىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى دەپ بىلەمىن. سوندىقتان ءبىزدىڭ مەكەمە جاستاردىڭ تابيعاتقا دەگەن جاناشىرلىعىن قالىپ­­تاستىرۋعا, ولاردىڭ ەكولوگيالىق ساۋاتىن ارتتىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرەدى. مەنىڭ پىكىرىمشە, ءبىلىم بەرۋشى مەكەمەلەردە «ەكولوگ ساعاتى» سەكىلدى اكتسيالاردى ءجيى ۇيىمداستىرىپ تۇرۋ قاجەت. سەبەبى سول ارقىلى جاستاردى تابيعاتقا قامقور بولۋعا تاربيەلەي الامىز. سونىمەن بىرگە ەكولوگيا ءىس-شاراسى دا – «تازا قازاقستان» سياقتى تابيعاتتى تازا ۇستاپ, ايالاۋعا شاقىراتىن يگى باستامانىڭ ءبىرى. سوندىقتان بۇل ەكەۋىن دە ماقساتى مەن مىندەتى ورتاق, ءبىر ارنادا ۇندەسەتىن اكتسيا ەسەبىندە قابىلدايمىن», دەدى ۇ.قامىتبەكوۆا. 

 «ەكولوگيا, ولكەتانۋ جانە تۋريزم ورتالىعى» – وسى باعىتتار بويىنشا بالالارعا قورشاعان ورتانى, تابيعاتتى تانىستىراتىن قوسىمشا ءبىلىم ۇيىمى. سونداي-اق مەكەمە وقۋشىلاردىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋدى, ەكسكۋرسيا ارقىلى ءوڭىردىڭ تابيعاتى مەن اسەم دە كورىكتى جەرلەرىن, مادەني, تاريحي مەكەندەرىن, كيەلى ايماقتارىن ارالاتۋدى ماقسات تۇتادى. وقۋشىلار تاۋ-تاسقا ورمەلەپ, ساي-دالانى كەزگەن سايىن ەكولوگيا, قورشاعان ورتا جايىندا كوبىرەك حاباردار بولىپ, جۇرەكتەرىندە تابيعاتقا دەگەن جاناشىرلىق سەزىمى پايدا بولادى دەيدى مامان. تابيعاتقا ءجيى شىعاتىن بالانىڭ فيزيكالىق دەنساۋلىعى مىقتى, رۋحاني جان-دۇنيەسى تازا, ساناسى سەرگەك, وي قابىلەتى كۇشتى بولىپ كەلەدى. ونداي وقۋشى تاۋ ىشىندە, ورماندا نە دالادا كەزدەيسوق اداسىپ كەتسە دە جان-جاعىنداعى تابيعاتقا قاراپ, اينالاسىنداعى قۇبىلىستارعا ءمان بەرىپ, وپ-وڭاي شىعاتىن جول تاۋىپ كەتەدى. «ەكولوگيا, ولكەتانۋ جانە تۋريزم ورتالىعى» بالالارعا وسىنداي جاعدايدا ءوزىن قالاي ۇستاۋ كەرەكتىگىنە دەيىن ۇيرەتەدى. مەكەمە باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق 1954 جىلى قۇرىلعان. قازىرگى اتاۋىن 2022 جىلى يەلەنىپ, باسقارۋ فورماسىنا ساي كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسى اتاندى. قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى شىمكەنت قالاسىندا 4 ەكسكۋرسيالىق باعىت ازىرلەگەن. ولار – ورداباسى الاڭى, اباي ساياباعى, بايدىبەك بي ەسكەرتكىشى مەن «قىلۋەت» ەتنوگرافيالىق مۋزەيى. سونىمەن بىرگە تۇركىستان وبلىسىنىڭ تاريحي, كورىكتى جەرلەرىنە 12 باعىتقا ساي ەكسكۋرسيا ۇيىمداستىرادى. ونىڭ ىشىندە تۇركىستان قالاسى, اقمەشىت ۇڭگىرى, سايرامسۋ شاتقالى سەكىلدى تاريحي, مادەني, تابيعي ورىندار بار.

«بالالارعا تۋعان ولكەمىزدى جاقىنىراق تانىستىرۋ ءۇشىن استانا, الماتى, اقتاۋ قالالارىنا ساياحات جاسايمىز. سونداي-اق تابيعاتتىڭ ءار ماۋسىمىنا ساي اكتسيالار ۇيىمداستىرامىز. ماسەلەن, كوكتەمنىڭ ەرتە مەزگىلىندە «مەنىڭ اتاۋلى اعاشىم» اتتى اكتسيا وتكىزەمىز. وسى باستاما اياسىندا بالالار وزدەرى اعاش كوشەتىن وتىرعىزادى. ءبىزدىڭ ماماندار ولارعا كوشەت ەگۋ ءادىسىن عانا ۇيرەتىپ قويماي, جاڭا ەگىلگەن داراقتارعا قالاي كۇتىم جاساۋ كەرەكتىگىن دە ايتادى. وسى ءبىر عانا اكتسيا ارقىلى جاس ۇرپاقتىڭ بويىندا تۋعان جەرگە, تابيعاتقا دەگەن ەرەكشە سۇيىسپەنشىلىكتى تۋعىزۋعا بولادى. ەكولوگيالىق مادەنيەت ادامدا جاسىنان قالىپتاسسا, كەيىن ءومىر بويى ول قاسيەت بويىنان كەتپەيدى. كوپ ادام تابيعات اياسىنا دەمالۋعا بارادى. ءبىر وكىنىشتىسى, كوپشىلىگى دەمالعان جەرىن تازالاپ كەتپەيدى. ءتىپتى وت جاعىپ ونى ءسوندىرۋدى ۇمىت قالدىرادى. سونىڭ كەسىرىنەن كۇن ىستىقتا  دالا مەن ورمان ءورتى پايدا بولىپ جاتادى. ەگەر ادام بالا كەزىنەن تابيعاتقا جاناشىرلىقپەن قاراۋدى داعدىعا اينالدىرسا, وندا ەلىمىزدە ەكولوگيالىق ماسەلەنىڭ كوپ ءتۇيىنى وزدىگىنەن شەشىلەدى. سوندىقتان وسكەلەڭ ۇرپاقتى سانالى, تاربيەلى, تۋعان جەرىن عانا ەمەس ونىڭ تابيعاتىن دا سۇيەتىن ناعىز ۇلت پاتريوتى ەتىپ شىعارۋ ءۇشىن بۇگىندە شىمكەنت قالاسى اكىمدىگى يدەولوگيالىق ماقساتتا كوپ جۇمىس اتقارىپ جاتىر. جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ ەكولوگيا, ولكەتانۋ, تۋريزم باعىتىنداعى قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىن قايتا جانداندىرىپ, جۇمىسىن جۇيەلەۋدىڭ ءوزى – وسى ءسوزىمنىڭ دالەلى», دەدى ۇ.قامىتبەكوۆا.       

ۇيىمداستىرۋشىلار ايتىپ وتكەندەي, وسىناۋ اكتسيا ارقىلى جاستار ەكولوگيا تاقىرىبى بويىنشا كوپتەگەن جايتقا قانىق بولدى. ەڭ باستىسى, تابي­­عات­­تى قورعاۋ ماسەلەسىندە وزدەرىنە كەرەك­تى ءبىراز ماعلۇمات الدى. ءىس-شارا سوڭىندا بەل­سەندىلىگىمەن دارالانعان قاتىسۋ­شى­لار­عا باعالى سىيلىقتار تارتۋ ەتىلدى.