كۇلكى كەرۋەنى №24

ءازىل-وسپاق, سىن-سىقاق بۇرىشى   ءبولىمدى جازۋشى-ساتيريك بەرىك سادىر جۇرگىزەدى بىردە... امەريكادا «چارلي چاپلينگە ەلىكتەۋشىلەر» كونكۋرسى ءجيى-ءجيى ۇيىمداستىرىلىپ تۇرىپتى. بىردە گولليۆۋدتا وتەتىن كونكۋرسقا اتى-ءجونىن جاسىرىپ ءچاپليننىڭ ءوزى قاتىسىپتى. ءسويتىپ, بۇعان كوميسسيا چارلي چاپلينگە ەلىكتەگەنى ءۇشىن - ءۇشىنشى سىيلىقتى بەرىپتى. *** بىردە رەستورانعا كەلگەن بالزاكتى تانىعان مۋزىكانت قاسىنا جەتىپ كەلىپ: – قانداي اۋەن تىڭداعىڭىز كەلەدى؟ – دەپ سۇرايدى. سوندا بالزاك ءوتىنىشتى جۇزبەن: – تىلسىم تىنىشتىقتى عانا, – دەپ جاۋاپ بەرىپتى. *** بىردە تۇرىكمەن ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى كەمينەنىڭ قۇلاعى اۋىرىپ, ءىسىپ كەتەدى. بۇنى كورگەن ەر-ءالي: – كەمينە, سەنىڭ قۇلاعىڭا قاراپ وتىرسام, ەسەكتەن قارىزعا العان ەكەن دەپ ويلايمىن, – دەپتى. – دۇرىس ايتاسىز, ۇستاز, – دەيدى كەمينە. – ءبولىسىپ جاتىر ەكەن, مەنىڭ ۇلەسىمە تەك قۇلاعى عانا ءتيدى. ول جەردە دە ءسىز مەنىڭ الدىما شىعىپ كەتتىڭىز, ەسەكتىڭ باسى ءسىزدىڭ ۇلەسىڭىزگە ءتيدى. *** بىردە كەمينەنىڭ بالالارى اكەسىنەن: – كەدەيشىلىك, جوقشىلىقتان قاشان قۇتىلامىز, بىلاي قاراعاندا ءبىز جاقسى ادامدارمىز عوي, – دەپتى. سوندا كەمينە: – ەگەر ءبىز جاقسى ادامدار بولساق, جوقشىلىق ءبىزدى نەگە ەسكەرۋسىز قالدىرادى, جوقشىلىق تا جاقسىدان جامانعا كەتكىسى كەلمەيدى, – دەپ جاۋاپ بەرىپتى. *** ءبىر امەريكاندىق اتاقتى اعىلشىن جازۋشىسى سومەرسەت موەمنەن: – قالاي بايۋعا بولادى؟ – دەپ سۇراپتى. سوندا وعان موەم: – بەس اكتىلى تراگەديا جازىڭىز دا ونى ءۇش اي بويى شكافتان شىعارماڭىز. سودان سوڭ ودان ءبىر اكتىلى كومەديا قۇراستىرىڭىز... ءسويتىڭىز دە, ءبىر باي امەريكاندىقتىڭ قىزىنا ۇيلەنىڭىز, – دەپ جاۋاپ بەرىپتى.    كۇللى الەمنىڭ كۇلكىسى دارىگەردىڭ  قابىلداۋىنا كەلگەن ادامنىڭ قولى قالتىراپ توقتايتىن ەمەس. – ءسىز كوپ ىشەسىز-اۋ, شاماسى؟ – دەپ سۇرايدى دارىگەر. – جوق, ىشكەنىمنەن توككەنىم كوپ. *** فرانتسۋزدىڭ ءبىر جۋرنالى ەركەكتەردىڭ ەرتەڭگىلىك ءىس-ارەكەتىن ايتىپ جازعان قىسقا دا نۇسقا  شىعارماعا بايگە جاريالايدى. سوندا بىلاي دەپ جازعان اۆتور جەڭىمپاز بولىپتى. «تۇرامىن. تاماقتانامىن. كيىنەمىن دە ۇيىمە كەتەمىن». *** جاس ماماندى كولحوز باستىعى باس ينجەنەرلىك قىزمەتكە تاعايىنداماق بولىپ ەگىس دالاسىن ارالاپ جۇرەدى. – مىناۋ سوڭعى شىققان كارتوپ تەحنيكاسى, – دەيدى باستىق. – ويپىر-وي, قانداي عاجاپ, – دەپ تاڭىرقايدى باس مامان. – مۇنداي تراكتوردى ءبىرىنشى كورۋىم... – مىناۋ امبەباپ كومباين. – پاح, كومباين دەگەن وسى ما؟ – سەن نە,  ديپلومدى ساتىپ العاننان ساۋمىسىڭ؟! – جوق-ا, ساتىپ الىپ بىردەڭكە كورىنگەن بە, ماعان ونى تۋعان كۇنىمە سىيلاعان... *** ءيزرايلدىڭ ءبىر كەزدەرى ارابتارعا شابۋىل جاساپ جاتقان كەزدەرى بولسا كەرەك. ماسكەۋلىك بىرەۋ مەترودا قارسى كەزىككەن ەكى ەۆرەيدى ءاي-ءشاي جوق ۇرىپ جىعىپتى. ونى ميليتسيا ۇستاپ, ۇرۋ سەبەبىن سۇرايدى. – ازاندا راديودان ءيزرايلدىڭ ارابتارعا شابۋىل جاساعانىن ەستىگەنمىن. تۇستە تەلەديدار: «يزرايل سۋەتس كانالىن باسىپ الدى» – دەدى. جاڭا مەتروعا تۇسسەم, بۇلار ءتىپتى وسىندا دا جەتىپ العان ەكەن... – دەپتى ايىپكەر. *** ستارشينا ساپ تۇزەي قالعان سولداتتارىنا: – مۋزىكانى جانىڭداي جاقسى كورەتىندەر ەكى ادىم العا, – دەپ بۇيىرادى. ساپتان العا بىرنەشە سولدات شىعادى. ستارشينا: – العا شىققاندار, ماشينە ۇستىندەگى ءرويالدى ءتۇسىرىپ, ەكىنشى قاباتتاعى كلۋبقا كىرگىزىڭدەر. ال قالعاندارىڭ جۇپ جازباي, كينوعا كىرىڭدەر, – دەپتى.   *شەتەل ءازىلى وتپەيتىن اتا-تەك – مىنە, پاۆليكتى ورنالاستىراتىن جەر تابىلدى, – دەدى ايەلىم سەنىمدى ۇنمەن. اڭگىمە مامانداندىرىلعان مەكتەپ تۋرالى ەدى, بىراق ونىڭ نە نارسەگە مامانداندىراتىنى بەلگىسىز, ايتەۋىر ءبىر كەرەمەت بولماق. كوپ قەشىكپەي ايەلىم ديرەكتوردىڭ سەكرەتارىنا كومەكتەسۋدى وتىنگەن بىرەۋدەن سالەمدەمە تاپتى دا كەلىسسوز جۇرگىزۋگە مەنى جىبەردى. – ورىن جوق, – دەدى سەكرەتار سالەمدەمەنىڭ بەتىن دە اشپاستان. بالاڭىزدى تىركەپ قويايىن, سوڭىنان بەلگىلى بولادى, – دەدى دە قالىڭ داپتەر شىعاردى. – فاميلياسى؟ – سيدوروۆ, اتى – پاۆليك. – ەشتەڭە دە شىقپايتىن بولدى, جولداس, – دەدى دە ول داپتەردى جابا سالدى. – ەگەر بالاڭىز يۆانوۆ نەمەسە پەتروۆ بولسا ءبىر ءسارى. سيدوروۆ ەكەن عوي. – وندا نە تۇر؟ – سالەمدەمەمەن كەلىپ تۇرعاندىقتان قۇپيالاپ ايتايىن, بۇنداي فاميليامەن مامانداندىرىلعان مەكتەپكە بۇگىن تاڭدا ۇلدى دا, قىزدى دا المايمىز. – نەگە بۇلاي؟ – بۇل سولاي. ەگەر بالاڭىزدىڭ فاميلياسى باسقاشا بولسا قول ۇشىن بەرەر ەدىم, ال مىناعان ءتىپتى كومەكتەسە المايمىن. سۇراماڭىز – وتپەيتىن فاميليا. – سيدوروۆ دەگەن فاميليا وتپەي مە؟ – ءيا. – ەشتەڭە تۇسىنسەم بۇيىرماسىن. ۇزىلىسكە قوڭىراۋ سوعىلدى, سەكرەتار: – قازىر تۇسىنەسىز, سالەمدەمەمەن كەلىپ تۇرسىز عوي, ءتۇسىندىرىپ كورەيىن. ءبىز كوريدورعا شىقتىق. ول بالالارعا: – يۆانوۆتار بار ما؟ – دەدى. – بار. – فاميلياسى يۆانوۆتار قولدارىڭدى كوتەرىڭدەر. تەز, تەز! ەكى قول كوتەرىلدى. – ال, ارالارىڭدا پەتروۆ بار ما؟ تاعى دا ءبىر قول كوتەرىلدى. – مەن پەتروۆامىن, – دەدى ءبىر قىز بالا. – سيدوروۆتار قايسىسىڭ؟ بىردەن بەس قول كوتەرىلدى. – ەندى شەشەسى جاعىنان سيدوروۆ بولىپ جۇرگەندەر, قولدارىڭدى كوتەرىڭدەر. كىمنىڭ ناعاشىسى, جەڭگەسى, اعاسى, اپاسى, اجەسى, اتاسى نەمەرەسى, شوبەرەسى سيدوروۆ... قولداردىڭ كوپ كوتەرىلگەندىگى سونشا, سيدوروۆتىڭ ءبىرى «ۋرا» دەپ ايقايلاپ جىبەردى. يۆانوۆتىڭ ءبىرى: – ءدال انىقتاۋ ءۇشىن ەسەپتەيتىن ادام شىعارۋ كەرەك, مەن وعان پەتروۆانى ۇسىنام, – دەدى. بىراق حاتشى: – جارايدى, بالالار, راحمەت, – دەدى. بالالار تاراپ كەتتى. – جاعداي سىزگە ەندى تۇسىنىكتى بولدى عوي دەيمىن, – دەدى ول ماعان. – سوندىقتان ديرەكتور ازىرگە سيدوروۆتاردى قابىلداماۋ كەرەك دەدى. – نەگە ولار بۇندا سونشا كوپ؟ حاتشى دەرمانتينمەن قاپتالعان ەسىكتى نۇسقادى, مەن ودان: «ديرەكتور م. ا. سيدوروۆ» دەگەن جازۋدى وقىدىم. – ميحايل اندرەەۆيچ, – دەپ ول قوسىپ قويدى. – كەشىرىڭىز, – دەدىم مەن. – ءبىزدىڭ پاۆليكتىڭ ديرەكتورعا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى. بۇل قالادا ەشقانداي تۋىسىمىز جوق, تەكسەرۋىڭىزگە بولادى. ميحايل اندرەەۆيچكە وسى جولى تەك فاميليالاسى بوتەن بىرەۋدى تىركەۋ كەرەكتىگىن ايتىڭىزشى, اينالايىن. ايتۋعا كەتكەن سەكرەتار تەز ورالدى. – ورىن جوق, جولداس سيدوروۆ. – اشىعىن ايتقاندا قالاي؟ – ءسىز سالەمدەمەمەن كەلىپ تۇرسىز عوي, سوندىقتان اشىق ايتۋعا دا بولادى. ديرەكتور: «بوتەن بىرەۋدەن گورى, بۇنداي فاميليامەن تاعى دا ءبىر تۋىسىمىزدى قابىلداعانىمىز دۇرىس», – دەدى. س. كوميسسارەنكو.   ء*ازىل اڭگىمە قاندەننەن توبەتكە دەيىن بايلىقتىڭ اتاسى – كىتاپ ەكەنىن كوكەيىمە ءتۇيىپ وسكەن باسىم, كازىر كىتاپقا دەگەن تالعام ءوسىپ – كەي-كەيلەردە بەدەل-قاسيەت ۇيىڭدەگى كىتاپ اتاۋلىنىڭ سىي-ساپاسىنا قاراي تارازىلاناتىن بولىپ ءجۇر ەمەس پە! ايەل جارىقتىقتار دا كىتاپ جيناۋدى باسەكەنىڭ ۇلكەنى دەپ بىلگەن بولۋ كەرەك, وعان دەگەن ءىلتيپاتتارى وزگەشە. ءبىر كۇنى ۇيدەگى ۇلبيكە ءبىر قابىرعامىزعا قاقىراپ ورناي قالعان كىتاپ سورەمىزگە سۇزىلە قاراپ تۇرىپ: «ەندى بىزگە جارىم شارشى مەتر قىزىل ءتۇستى, ءبىر شارشى مەتر اسپان كوك بوياۋلى قالىڭ كىتاپتار قاجەت...» دەپ ءبۇيىرىن تايانا سويلەگەنى بار. كوزى اشىق ازامات بولعاندىقتان بۇنىڭ مۇنىسىنا ءسال كەيىپ, ال مىنا ءبىر «يگىلىكتى ىسىنە» ءسۇيسىنىپ, ىشىمنەن «كەرەمەت!...» دەپ كۇبىرلەپ ريزا بولعانىم تاعى بار. ونداعىسى نە دەيسىز عوي. كەرەمەت! كەرەمەت بولعاندا قاراپايىم عانا نارسە. قالتاعا سالىپ جۇرۋگە بولارلىق توبىلعىداي تورى كاندەندى بوزىم اسىراي باستاعاندا جاقتىرماي تاناۋ كوتەرىپ تورسىلداپ ەدىم. سويتسەم, ونداعىم ارتىق كەتكەندىگىم ەكەن. توبىلعى تورى كاندەن اقىلدى بوپ ءوسىپتى. ونىڭ «كەرەمەت ويىنىن» ۇيىمىزگە پىشىر قۇرداس كەپ قونعاندا بايقادىق ەمەس پە. ەرتەڭىندە پىشىر كەتەيىن دەپ كيىم ىلگىشتەگى سىرت كيىمىنە قول سوزا بەرىپ ەدى, قارسى الدىنا قاسقايىپ تۇرىپ العان كاندەنىمىز ءۇرىپ-شاۋىلدەپ بولار ەمەس. پىشەكەڭنىڭ قول ۇشى كيىمىنە جەتە بەردى – كاندەن ازار دا بەزەر شاڭكىلدەپ, ءتىسىن اقسيتا ارس ەتىپ, شاماسىنا قاراماي بالاعىنا جارماسقانى. قاراپ تۇرماي ىلگىشتەگى كيىمىن اپەرە بەرىپ ەدىم, كاندەنىم ونى تاستاي سالا مەنىڭ قولىمداعى قوڭىر توندى جۇلمالاي جونەلگەنى بار. سول مەزەت قوڭىر توننىڭ ءىش قالتاسىنان ءبىر پالە جەرگە توپ ەتە قالعانداي بولدى. قاراپ ەدىم, كاندەنىم توپ ەتە قالعان حەمينگۋەيدىڭ توپتاماسىنىڭ جيەگىنەن سۇيرەلەپ تۇپكى ۇيگە قاراي زىمىراپ بارادى ەكەن... ونىسىمەن قويماي, قايتا قايىرىلىپ پىشەكەڭە ايبات شەگە شاۋىلدەپ, الدىڭعى اياعىن كوتەرىپ الىستان تەپسىنە شاۋىپ بولماعان سوڭ, پىشەكەڭ دە «ەر جىگىت ەمەس پە, ءتوس قالتاسىنا «ءتۇسىپ كەتكەن» مۇقاعاليدىڭ «ءومىر-وزەنىن» سۋىرىپ لاقتىرىپ, تۇتىعىپ-تۇنەرىپ قوشتاسپاي شىعىپ كەتتى. تەك ەسىكتى سەرپي جابارىندا «ءيتىڭنىڭ يتتىگىن ءومىرى ۇمىتپاسپىن...» دەپ قالدى. مەندە كاندەننىڭ «كاكىر-شۇكىرلىگىنە» ءسال-ءپال كەيىپ, ودان ونىڭ بۇل ارەكەتىن ويعا سالىپ سارالاپ كورگەن سوڭ, بۇنىڭ بۇل ارەكەتىنىڭ كەرەمەت ەكەنىنە كوز جەتىپ, ونى بۇل ىسكە باۋلىعان كەربەز كەلىنشەگىمدى العاش رەت تاپا-تال تۇستە كەۋدەمە قىسىپ, بەتىنەن ءسۇيدىم. وسى كۇننەن باستاپ كاندەنگە دەگەن پيعىلىم تۇبىرىنەن وزگەرىپ, ول مەنىڭ الدىمدا اركەز ەركەلەيتىن حالگە جەتتى... مۇنان كەيىن, ۇيىمىزگە ەمىن-ەركىن قوناق شاقىرا بەرەتىن بولدىق... مۇنان كەيىن, كەلىپ-كەتكەن ەل-جۇرتتان ەش قاۋىپ-قاتەرسىز-اق وتىرا بەرەتىن بولدىق... كاندەننىڭ پىشىردان كەيىنگى ەكى ارەكەتى ويىمنان كەتەر ەمەس... ءبىرى, سول پىشىردىڭ ماسقارا بولاتىن كۇنىنەن كەيىن ىلە-شالا شاقىرعان قوناقتار بولعان كۇنگى ارەكەتى. توي دومالاعامىز ءتاپ-ءتاۋىر ءوتىپ, ەل-جۇرت تارار شاقتا كاندەنىم «كونتسەرتىن» باستاپ بەرسىن... «ءتىلىن بىلەتىن» پىشىر پىسىقتىعىن جاساپ, ىشكەن ىشىمدىكتىڭ قىزۋىمەن اركىمنىڭ قالتا-قالتاسىن اقتارىپ, ۇرلاعان «دۇنيەلەرىمەن» مەنىڭ قۇشاعىمدى تولتىرعانى بار... سول كۇنى كاندەنىمنىڭ ارەكەتى مەن پىشىر قۇرداسىمنىڭ وقىس قيمىلىنا قاتتى قىسىلدىم. ەكىنشىسى, كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە ۇيگە عىلىمي جەتەكشىم – ىلدەباي ق ۇلىقوۆيچتى جەڭگەيمەن شاقىرا قالدىم. باسەكەڭدى بارىمىزدى سالىپ كۇتتىك. ىلدەكەڭ ۇيدەگى كەلىنىنىڭ ىسكەرلىگىنە ريزا بوپ توس كوتەردى. ال جەڭگەي مىنا مەنىڭ قابىلەت-قاسيەتىمدى اسىرا ماقتاپ ءاۋپىرىم ەتتى. ءبارى دە ويداعىداي بولىپ, ول كىسىلەر وتىرعان ورنىنان كوتەرىلە بەرگەن ەدى, تۇپتە تىم-تىرىس جاتقان كاندەن اتىپ تۇرىپ الاساپىران جاساعانى... ونىڭ بۇل ارەكەتىنەن ساسىپ جەڭگەي ىرشىپ-شورشىپ, باسەكەڭ كەيىن شەگىنىپ كوڭىلىنە كىربىڭ العانى بار. قاراپ تۇرماي, ءابۇيىر توگىپ ماسقارالاماي تۇرعاندا دەپ, العاش رەت تابالدىرىقتا ىزعار شاشا تالتايىپ تۇرعان كاندەننىڭ مويىنىنان بۇرە ۇستاپ تۇپكى ۇيگە اتىپ جىبەردىك... ءبىز باسەكەڭ مەن اسىل جەڭگەيدى شىعارىپ ساپ كەلگەنشە, ودان ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن كاندەنىمىزدە ءبىر مەزەت توقتاۋ بولماي زار ەڭىرەگەنى... كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە, عىلىمي اتاعىم جوعارىلاعان شاقتا – وسى ىلدەكەڭ ءبىزدى ۇيىنە شاقىرا قالدى. باسەكەڭدىكىنە توپ ەتىپ بارا قالدىق. سىيلى قوناعى بولدىق. مەن وسى اتاق-قۇرمەتكە جەتۋىمە ىلدەكەڭنىڭ ەڭبەگى قانشا بولسا, ۇيدەگى اسىل جەڭگەيدىڭ ەڭبەگى دە سونشا ەكەنىن ايتىپ, ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىردىم. ءبىر تاڭقالعانىم – ءبىز وتىرعان بولمە تاپ-تۇيناقتاي, كىتاپ اتاۋلى كوزگە تۇسپەيدى. شاعىن ءۇزىلىس كەزىندە تۇپكى بولمەگە باس سۇعىپ ەدىم, ىزدەگەنىم وسىندا – كىتاپتان قابىرعا اتاۋلى كورىنبەي قالعان ەكەن. جاقىنداپ بارىپ سىعىرايا سىعالاپ ەدىم, ءوزىمنىڭ قولدى بولعان قۇندى كىتابىن كوزىمە وتتاي باسىلعانى... سۇعىلعان قولىمدى جارتى جولدا توقتاتا تۇرىپ, اششى ىرىل شىققان تۇسقا مويىن بۇرىپ ەدىم – قاق توردەگى قالىڭ كورپە ۇستىندە ءنان توبەت جايعاسقان ەكەن. الاسى مول اۋماقتى كوزىن مەنەن الماي, ءتىسىن اقسيتا اتىلۋعا ازىرلەنگەن الا توبەتتەن قايمىعىپ, قولىمدى تارتىپ الا قويدىم... ...تانىس كىتاپ كوزگە وتتاي باسىلعانىمەن: جان ءتاتتى, قيماي-قيماي جىلىستاي بەردىم... بەرىك سادىر.