اندرە سينگەر, «Spring Films» كينوكومپانياسىنىڭ كوركەمدىك ديرەكتورى, ۇلىبريتانيا جانە يرلانديا بىرىككەن كورولدىگى انتروپولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى:
شىعىس وڭىرىنە سەمەي سىناق الاڭى اۋماعىندا ءتۇسىرىلىم جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا ۇلىبريتانيادان ءبىر توپ كينو ماماندارى كەلگەن بولاتىن. ءبىز تۇماندى البيوننان كۋرچاتوۆ قالاسىنا كەلگەن توپتىڭ وكىلى, «Spring Films» كينوكومپانياسىنىڭ كوركەمدىك ديرەكتورى, ۇلىبريتانيا جانە يرلانديا بىرىككەن كورولدىگى انتروپولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى اندرە سينگەر مىرزامەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– اندرە مىرزا, سىزدەرگە سەمەي سىناق الاڭىندا بولىپ, كەڭەس وداعى كەزىندەگى يادرولىق سىناق نىساندارىن كورۋگە مۇمكىندىك بەرىلدى. الەمدەگى ەڭ ءىرى سىناق الاڭدارىنىڭ ساناتىندا بولعان پوليگون اۋماعىنان قانداي اسەر الدىڭىزدار؟
– مەن سەمەي پوليگون الاڭىنا وسىمەن ءۇشىنشى مارتە كەلىپ وتىرمىن. بىلتىر تامىز جانە قاراشا ايلارىندا كەلگەن بولاتىنمىن. بيىل تاعى دا جولىم ءتۇستى. سىزدەردىڭ ۇشى-قيىرسىز كەڭ دالالارىڭىزدىڭ تابيعاتى قانداي تاماشا, تارتىمدى! بىراق وسى دالانىڭ تاريحىنا بويلاساڭىز, وتە قايعىلى ءارى قورقىنىشتى ەكەنىن كورەسىز. بۇل – اتوم قاسىرەتى! مەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پوليگوندى جابۋ كەزىندەگى باتىلدىعى مەن كوشباسشىلىعى ءۇشىن وتە قۋانىشتىمىن. ول – شىن مانىندە حالىقتى اجال ارانىنان قۇتقارىپ قالعان تۇلعا!
ءبىز وسى ساپارىمىزدا كۋرچاتوۆ قالاسىندا بولىپ, سىناق الاڭدارىنىڭ تاريحىنا ارنالعان مۋزەيمەن جانە ۇلتتىق راديولوگيا ورتالىعىنىڭ قىزمەتىمەن تانىستىق. سونداي-اق, اتوم كولىن, يادرولىق سىناق ورتالىعىن, دەگەلەڭ تاۋلارىن, پوليگون الاڭىنىڭ ءوزىن تاماشالادىق. ەڭ باستىسى, وسى قاسىرەتتى بەلدەۋدەگى زنامەنكا اۋىلىنا دا باردىق. مەنىڭ زنامەنكا ەلدى مەكەنىنە جاساعان ساپارىم كوڭىلىمدى قوزعاپ, ۇمىتپاستاي ەرەكشە اسەر قالدىردى. بۇل اۋىلدىڭ تۇرعىندارى وتە اشىق, جايدارى ءارى قوناقجاي ەكەن. اۋىل ادامدارى بىزگە ۇلتتىق دامدەرىن ۇسىنىپ, ءان دە ايتىپ بەردى. كوڭىلىمىز كوتەرىلىپ, ەرەكشە سەرپىلىپ قالدىق.
– وڭىرىمىزگە جاساعان جۇمىس ساپارىڭىزدىڭ وڭ بولۋىنا تىلەكتەسپىز. سىزگە كينو مامانى رەتىندە قويار ساۋالىمىز بار. بۇل قاراپايىم ساياحات بولىپ قالا ما, الدە ساپار قورىتىندىسى قانداي دا ءبىر ەڭبەككە ارقاۋ بولا ما؟
– ءبىز قازىرگى كەزدە پوليگون تۋرالى فيلم تۇسىرۋدەمىز. بۇل جوبادا اتوم سىناقتارىنىڭ تاريحى تۋرالى ءسوز قوزعالادى. قازاقستاندا پوليگون زارداپتارى تۋرالى بارلىعى جاقسى بىلەدى. ال شەت مەملەكەتتەردىڭ ازاماتتارى سەمەي سىناق الاڭى تۋرالى از ءبىلۋى مۇمكىن نەمەسە مۇلدەم بىلمەيدى دەۋگە دە بولادى. ومىرىندە يادرولىق سىناق الاڭى تۋرالى اقپارات ەستىمەگەن جاندار دا بار. ولار – وتە باقىتتى جاندار!
مەن وسىعان دەيىن كوپتەگەن دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىردىم. بىراق اتوم قاسىرەتى جونىندەگى تاقىرىپقا العاش رەت كەلىپ وتىرمىن. وسى تاقىرىپ اياسىندا نەۆادا سىناق الاڭىندا دا بولدىم. سىزدەرگە ءبىزدىڭ دەرەكتى ءفيلمىمىز پوليگون تاريحىن, ونىڭ ىشىندە, قازاق حالقى تارتقان اتوم قاسىرەتىن بۇكىل الەمگە جەتكىزۋگە ارقاۋ بولادى دەپ ۋادە بەرەمىن.
– جالپى, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندە نە ايتا الاسىز؟ بۇل تاراپتاعى قازاقستاندىق باستامالاردان حاباردار بولارسىز؟
– كەز كەلگەن حالىق وكىلىنىڭ ءوز ەلىندە سوعىس ءورتىنىڭ تۇتانعانىن, بولماسا, وتباسى مەن بالالارىنىڭ قانداي دا ءبىر جاپپاي قىرىپ-جوياتىن جويقىن قارۋدان قۇربان بولۋىن قالامايتىنى انىق. بۇل الەم حالقىنا ورتاق مۇددە. سوندىقتان, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى يدەيا كۇللى الەم جۇرتشىلىعى ءۇشىن وتە وزەكتى ماسەلە. ءبىزدى, ياعني ءتۇرلى ەتنوستار مەن مەملەكەتتەردى ۇلتتىق مادەنيەتتەر مەن مەملەكەتتىك شەكارالار ءبولىپ تۇرعانىمەن, جەر پلانەتاسى – ورتاق ءۇيىمىز ەكەنى بارشامىزعا ايان. سول سەبەپتى, يادرولىق سىناقتار مەن قارۋلاردى قولدانۋدان ادامزاتپەن بىرگە جەر دۇنيەسى دە, ونىڭ عاجايىپ وسىمدىك جانە جانۋارلار الەمى, وزگە دە تىرشىلىك يەلەرى قاتتى زارداپ شەگەدى.
بۇل رەتتە باكتەريولوگيالىق, حيميالىق, اتوم قارۋ-جاراعىن قاتاڭ شەكتەۋگە شاعىن ەلدەرمەن قاتار الىپ مەملەكەتتەر دە ۇلەس قوسقانى ابزال. وسى ويدى ۇنەمى قوزعاپ جۇرگەن ساياساتكەرلەردىڭ ءبىرى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەپ بىلەمىز. ءبىزدىڭ پلانەتاداعى كوپتەگەن ادامدار سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزگە جانە ەلباسىلارىڭىزعا ەرەكشە العىس ايتادى. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ جانە ونىڭ كوشباسشىسىنىڭ ۇستانعان ساياساتى – اتومدىق قارۋلانۋدى توقتاتۋ. بۇل – ءبىزدىڭ زامان ءۇشىن دە, كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى ماسەلە. مۇنى ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت ودان ءارى دايەكتەي ءتۇستى.
قازاقستان باسشىسى جاريالاعان مانيفەستە يادرولىق قارۋدان ازات ايماق رەتىندە جاريالانعان ورتالىق ازيا ايماعى تۋرالى ءسوز بولدى. بۇل وسىدان 10 جىل بۇرىن سەمەي قالاسىندا جاريالانعان جاڭا كەڭىستىك. ءححى عاسىر – ادامزات بالاسى ءۇشىن قاۋىپ-قاتەرگە تولى عاسىر بولسا دا, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ايتۋلى ساياساتكەرلەردىڭ كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك الاڭدارى مەن ايماقتارى ودان ءارى ارتا تۇسەدى دەگەن سەنىم مول.
قازاقستان الەمدىك قاۋىمداستىققا تاۋەلسىز ەل رەتىندە مۇشە بولعان العاشقى جىلدارى-اق جاھاندىق دەڭگەيدە ءتورتىنشى ورىن الاتىن يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. سەمەي سىناق الاڭىن جاريالى تۇردە جاپتى. وسىدان كەيىن ورتالىق ازيا ايماعىندا جاڭا بەيبىتشىلىك ايماعى قالىپتاستى. بۇل جاڭا مەملەكەتتەردىڭ ەركىن دامۋىنا, ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا ەرەكشە سەرپىن بەردى دەپ ويلايمىن. قازاقستانداعى ساپارىمنىڭ اسەرىن بولىسۋگە مۇمكىندىك سىيلاعاندارىڭىز ءۇشىن سىزدەرگە ريزاشىلىق بىلدىرەمىن.
– سىزگە دە بۇكپەسىز اڭگىمەڭىز ءۇشىن ۇلكەن راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كۋرچاتوۆ قالاسى