قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ انادولى جەرىنە بارىپ قايتتى. العاشقى ساپارى تالاي مادەنيەتتەردىڭ توعىسقان تۇركيانىڭ ەرزۋرۋم قالاسىنان باستالدى. تۇركىلىكتى تۋ ەتىپ, ەجەلگى داستۇرمەن ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ەرزۋرۋمدىقتاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن, ءوڭىردىڭ كونە تاريحىمەن تانىستى. سەلجۇكتاردان قالعان ەسكەرتكىشتەردى كورىپ, كونە جازبالاردى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتاپ كەلگەن اتاقتى اتاتۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شاكىرتتەرىمەن كەزدەسىپ, ەجەلگى تۇركى مادەنيەتى مەن وركەنيەتى تاقىرىبىندا ءدارىس وقىدى.
بۇل وقيعانى تاريحي كەزدەسۋ دەپ باعالاعان اتاتۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى پروفەسسور حيكمەت كوچاك قازاق اقىنى و.سۇلەيمەنوۆكە مادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ دامۋىنا, حالىقتار اراسىنداعى دوستىقتىڭ نىعايۋىنا قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن جانە ءتۇركولوگيا سالاسىندا سىڭىرگەن ايرىقشا ەڭبەگىن باعالاۋدىڭ بەلگىسى رەتىندە «قۇرمەتتى دوكتور» ديپلومىن تاپسىردى.
اقىننىڭ 80 جىلدىعىنا وراي وتكەن سالتاناتتى شارادا اتاتۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ح.كوچاك ءوز سوزىندە اقىن و.سۇلەيمەنوۆتىڭ تۇركى مادەنيەتى مەن ونەرىنە, عىلىم مەن ادەبيەتىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىن, قايراتكەرلىگىن ەگجەي-تەگجەي بايانداپ بەردى. ەرزۋرۋم قالاسىنىڭ گۋبەرناتورى ا.التىپارماك: «ەرزۋرۋم قالاسىنا ورىستىڭ ۇلى اقىنى ا.س.پۋشكين كەلىپ, «ارزرۋمعا ساياحات» اتتى كىتاپ جازدى. بۇگىن تۇركى دۇنيەسىنىڭ ماقتانىشى, اتى اڭىزعا اينالعان اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ ەرزۋرۋمعا كەلىپ, مەرەيىمىزدى ءوسىردى. اقىننىڭ تاۋەلسىزدىك جولىندا سىڭىرگەن ەڭبەگىنە ءدان ريزامىز. تۇركى مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنىڭ مەرەيى ۇنەمى ۇستەم بولسىن!» – دەپ ەرزۋرۋمدىقتاردىڭ اتىنان قۇتتىقتادى.
قازاقستاننىڭ تۇركياداعى ەلشىسى جانسەيىت تۇيمەباەۆ قوعام قايراتكەرى و.سۇلەيمەنوۆتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ ورنىعۋىنا ءارى كۇشەيۋىنە قوسقان ۇلەسىن, سونداي-اق, ديپلوماتيا سالاسىندا اتقارعان ەرەن ەڭبەگىن اتاپ ءوتىپ, قازاق ەلىنىڭ اتىنان ەرزۋرۋم قالاسى مەن ۋنيۆەرسيتەت باسشىلارىنا العىس ءسوزىن جەتكىزدى. حالىقارالىق تۇركسوي ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ اتاتۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاقتىڭ اقىنىنا كورسەتكەن قۇرمەتتىڭ بۇكىل قازاق ەلىنە, قازاق جۇرتىنا جاسالعان سىي-سىياپات ءارى قۇرمەت ەكەندىگىن ايتىپ, تۇركى دۇنيەسى مادەنيەت قايراتكەرلەرى اتىنان العىس ءبىلدىردى.
سالتاناتتى جيىننىڭ اياعىندا العىس ءسوزىن جەتكىزگەن و.ءسۇلەيمەنوۆ ەرزۋرۋم قالاسىنىڭ گۋبەرناتورى مەن اتاتۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورىن «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ 25 جىلدىق مەدالىمەن ماراپاتتادى.
ەرزۋرۋمنىڭ عانا ەمەس, ءتۇركيانىڭ ەڭ ءىرى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى اتاتۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە 72 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت 23 فاكۋلتەتتە ءبىلىم الادى.
ەجەلگى تۇركى, مىسىر, قىتاي مادەنيەتىن, سونىڭ ىشىندە كونە جازبا تىلدەرىن زەرتتەپ جۇرگەن اقىن و.سۇلەيمەنوۆ بۇدان كەيىن ات باسىن بايبۋرت قالاسىنا بۇردى. شىعىس انادولىنىڭ اسقار تاۋى – كوپتىڭ بيىك اسۋلارىنان ءوتىپ, ەجەلدەن «باي جۇرت» دەپ اتالاتىن قالاعا جەتتى. قوناقتاردى قۇشاق جايا قارسى العان بايبۋرت قالاسىنىڭ مەرى مەتە مەميش اقىنعا ەستەلىك سىيلىقتارىن تاپسىرىپ, قالانىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىستىرىپ, وعىز تۇركىلەرىنىڭ ءپىرى دەدە قورقىتتىڭ كەسەنەسىنە الىپ باردى.
چورۋح وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا قونىس تەپكەن كونە بايبۋرت شاھارى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. ۋرارتۋ, پارسى, ريم يمپەريالارىنىڭ يەلىگىندە بولعان شاھارعا سەلجۇكتار مەن وسمان تۇرىكتەرى يە بولعان. قىتايعا ساپار شەككەن اتاقتى ساياحاتشى ماركو پولو بايبۋرتتىڭ جەر استى بايلىعىن زەرتتەپ, جەرگىلىكتى سالت-داستۇرىمەن تانىسىپ قايتقان. اتاقتى بايبۋرت قورعانىن ءالى كۇنگە دەيىن شىن-ماشىن قورعانى دەپ اتايدى. 1647 جىلى كونە شاھاردى ارالاعان تۇرىك ساياحاتشىسى اۋليە چەليابي «بايبۋرت» اتاۋىنىڭ «باي جۇرت» ەكەندىگىن جازعان. ءوڭىردىڭ وڭتۇستىك-شىعىس جاعىندا دەدە قورقىتتىڭ كەسەنەسى ورنالاسقان. VIII عاسىردا وسى وڭىردە ءومىر سۇرگەن دەدە قورقىتقا ارناپ شاھار اكىمدىگى جىل سايىن حالىقارالىق جيىندار مەن فەستيۆالدار ۇيىمداستىرىپ كەلەدى.
بايبۋرت قالاسىنان انكاراعا ۇشىپ كەلگەن اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ تۇركيا رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى تۇعرىل تۇركەشپەن كەزدەسىپ, وندا ەكى باۋىرلاس ەل اراسىنداعى ساياسي-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس پەن مادەنيەت جانە ادەبيەت سالاسىنداعى بايلانىس ماسەلەلەرى تالقىلاندى. و.سۇلەيمەنوۆ: «تۇركيانىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان اتاقتى ساياساتكەر الپارسلان تۇركەشپەن 90-شى جىلى كەزدەسكەن بولاتىنمىن. الپارسلان تۇركەش تەك تۇركياعا عانا ەمەس, بۇكىل تۇركىتىلدەس ەلدەرىنە دە تانىمال تۇلعا ەدى. سوناۋ 70-ءشى جىلداردىڭ اياعىندا باۋىرلاس ءارى قانداس ەلدەر تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزەدى, سول ءۇشىن بار دايىندىعىمىزدى قازىردەن باستاپ جاساۋىمىز كەرەك دەپ تەبىرەنىپ سويلەگەنى ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمىزدە. وسى سەبەپتەن الپارسلان تۇركەشتەردىڭ سالىپ كەتكەن سارا جولىن جالعاستىرۋ كەرەك, اسىرەسە, جىك-جىككە ءبولىنىپ, ورىس پەن سلاۆيان حالىقتارى اراسىندا ارازدىق تۋعان جاعدايدا ىنتىماق پەن بىرلىككە دەندەيتىن ساياسات اۋاداي قاجەت», – دەي كەلە, تۇعرىل تۇركەشتى «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ 25 جىلدىق مەدالىمەن ماراپاتتادى. سول ارادا قازاقتىڭ اقىنىنا دا ەستەلىك سىيلىعى تاپسىرىلىپ قۇرمەت كورسەتىلدى.
ال انكارانىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان شەراتون قوناقۇيىندە تۇركيانىڭ شىعارماشىلىق ورتالىقتارى مەن قاۋىمداستىقتارى بىرىگىپ, اقىننىڭ 80 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق جيىن وتكىزدى. جيىندى تۇركيانىڭ ەكس-مينيسترى, قوعام قايراتكەرى نامىك كەمال زەيبەك اشتى. قازاقستاننىڭ تۇركياداعى ەلشىسى ج.تۇيمەباەۆ پەن تۇركسوي باس حاتشىسى د.قاسەيىنوۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى. تۇركيا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى حۇريەت ەرسوي, تۇركيا قارجى مينيسترلىگىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, ءتۇركولوگ فەيزۋللا بۋداك, تۇركى دۇنيەسى جازۋشىلار مەن ونەرپازدار قورىنىڭ پرەزيدەنتى ياحيا اكەنگين جانە «دەدە قورقىت» قورىنىڭ پرەزيدەنتى سەرۆەت گۇرجان و.سۇلەيمەنوۆتىڭ شىعارماشىلىعى مەن قايراتكەرلىگى تۋراسىندا كەڭىنەن باياندادى. جيىن سوڭىندا اقىن و.سۇلەيمەنوۆكە تۇركى دۇنيەسى جازۋشىلار مەن ونەرپازدار قورىنىڭ تاعايىنداعان «تۇركى دۇنيەسىنە ءسىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» سىيلىعىن, «دەدە قورقىت» قورى تاعايىنداعان «دەدە قورقىت» سىيلىعىن جانە تۇركى حالىقتارى قاۋىمداستىعى تاعايىنداعان «ءتۇركىلىككە سىڭىرگەن قىزمەتى ءۇشىن» سىيلىعىن تاپسىردى.
بۇدان سوڭ حالىقارالىق تۇركسوي ۇيىمىنىڭ شتاب-پاتەرىندە تۇركسوي-دىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن, قازاقستاننىڭ تۇركياداعى ەلشىلىگى مەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ قولداۋىمەن ون تۇركى تىلدەرىندە (ازەربايجان, باشقۇرت, قازاق, قىرعىز, قۇمىق, وزبەك, تاتار, ءتۇرىك, تىۆا جانە ۇيعىر) جارىق كورگەن اقىن و.سۇلەيمەنوۆتىڭ جىر جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. باسقوسۋعا شاناققالا قالاسىنان ارنايى كەلىپ قاتىسقان ازەربايجان اقىنى مامەت ىسمايىل و.سۇلەيمەنوۆتىڭ «قىش كىتابىن» تۇرىك تىلىنە ءتارجىمالاعانىن ايتىپ, ماسكەۋدە مۇقاعالي ماقاتاەۆپەن بىرگە وقىعاندىعىن جانە مۇقاعالي, ولجاس سىندى اقىنداردىڭ قازاقتىڭ عانا ەمەس, تۇگەل تۇركىنىڭ ماقتانىشى ەكەندىگىن جەتكىزدى. كەزدەسۋ سوڭىندا تۇركسوي باس حاتشىسى د.قاسەيىنوۆ اقىن و.سۇلەيمەنوۆتى «تۇركسوي» قۇرمەت مەدالىمەن ماراپاتتادى.
ەۋرازيا جازۋشىلار قاۋىمداستىعىنا بارىپ, تۇرىك قالامگەرلەرىمەن كەزدەسكەن و.ءسۇلەيمەنوۆ تۇركياداعى ادەبيەتتىڭ جاعدايىمەن ءارى ءسۇيىنباي, ق.امانجولوۆ, ب.سوقپاقباەۆ, ش.مۇرتازا سىندى قازاقتىڭ بەلگىلى اقىن-جازۋشىلارىنا ءبىرنەشە سانىن ارناعان «كاردەش كالەملەر» جۋرنالىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. جۋرنالدىڭ سوڭعى سانى و.سۇلەيمەنوۆ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان. جۋرنالعا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ, ەلشى ج.تۇيمەباەۆتىڭ, تۇركسوي باس حاتشىسى د.قاسەيىنوۆتىڭ, ازەربايجان جازۋشىسى اناردىڭ جانە تاعى باسقا تۇرىك قالامگەرلەرىنىڭ سۇلەيمەنوۆ شىعارماشىلىعى مەن قايراتكەرلىگى تۋراسىندا جازىلعان ماتەريالدارى ەنگەن. اتالمىش كەزدەسۋدە اقىن و.سۇلەيمەنوۆ ادەبي بايلانىستاردى كۇشەيتۋ كەرەك ەكەندىگىنە باسا نازار اۋداردى. كەزدەسۋ سوڭىندا ەۋرازيا جازۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ياكۋب وماروعلى اقىن و.سۇلەيمەنوۆكە ەۋرازيا جازۋشىلار قاۋىمداستىعىنا «قۇرمەتتى مۇشە» ديپلومىن تاپسىردى.
اقىن و.سۇلەيمەنوۆتىڭ سوڭعى كەزدەسۋى قازاقستاننىڭ تۇركياداعى ەلشىلىگىندە ءوتتى. جيىندى ەلشى ج.تۇيمەباەۆ اشىپ, يىلدىرىم بايازيت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى و.سۇلەيمەنوۆكە تۇركولوگيا سالاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن «قۇرمەتتى دوكتور» ديپلومىن تاپسىردى. رەكتور مەتين دوعان: «ولجاستاي ۇلى بار ەلدىڭ ۇلى ەكەندىگىندە داۋ جوق. ۇلى دالا ەلىندە وسىنداي بيىك تۇلعالاردىڭ شىققانى ءبىزدىڭ دە ەڭسەمىزدى كوتەرەدى, رۋحىمىزدى قايتا وياتادى», – دەدى. جيىن سوڭىندا ج.تۇيمەباەۆ اقىن و.سۇلەيمەنوۆتى «قازاقستان-تۇركيا دوستىعى» مەدالىمەن ماراپاتتادى.
تۇركيادا وتكەن ءتورت كۇندىك ساپار تۋىسقان ەلدىڭ قانشالىقتى باۋىرمال ەكەندىگىن تاعى دا كورسەتتى. انادولىلىقتاردىڭ قازاق اقىنىنا كورسەتكەن رياسىز قۇرمەتى – قازاق ەلىنە, ادەبيەتى مەن رۋحانياتىنا كورسەتكەن قۇرمەتى دەپ قابىلدادىق. باۋىرمالدىعىمىز باياندى بولسىن دەپ تىلەيمىز.
مالىك وتارباي,
قازاقستاننىڭ تۇركسوي-داعى وكىلى
انكارا