ءۇش تۇعىرلى ءتىل جايىندا اڭگىمە شىققاننان بەرى جۇرتشىلىق اراسىندا ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. بىرەۋلەرى جاڭالىقتى جاقتايدى, ەندى ءبىر پاراسى ونىڭ ۇتىمدىلىعىنا كۇمان كەلتىرەدى. ءتىل ۇستانىمى بويىنشا قازىر ءبىزدىڭ قوعامىمىز ەكى داي بولىپ تۇرعانداي دا اسەر قالدىرادى. قازاق نەمەسە ورىس تىلىندە سويلەيتىندەردىڭ اراسىنا كوزگە كورىنبەيتىن سىزات ءتۇسىپ قالاتىن كەزدەرى دە بولادى. ال ەندى, انىعىنا كەلسەك, ءۇشتىلدى ءبىلىم بەرۋدى ىسكە اسىرۋ حالىقتىڭ بارلىق توپتارىن بىرىكتىرەدى, قازاق تىلىندە سويلەيتىن جانە ورىس تىلىندە سويلەيتىن قاۋىمنىڭ ورتاق اقپاراتتىق ورىستە توپتاسۋىنا, ءبىرىن-ءبىرى نەعۇرلىم جاقسىراق تۇسىنۋىنە, جۇرەكپەن ۇعىسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىزدىڭ دىتتەگەنىمىز دە سول ەمەس پە؟!
وسىلايشا قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى مەملەكەتتىك تىلدە سويلەي باستايدى دەپ ويلايمىز. ءۇشتىلدى جۇيە بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن بىردەي جاعداي جاسايدى, بارلىق ادامداردى اقپاراتقا جەتۋ جولىندا تەڭ مۇمكىندىكپەن تەڭەستىرەدى.
الەمنىڭ وزىق دامىعان ەلدەرىنىڭ قاتارىنا ەنۋگە ۇمتىلعان قازاقستاننىڭ عىلىم مەن يندۋستريانى دامىتۋ ورايىندا باسقا ەلدەردەن قالىپ قويماۋى وتە-موتە ماڭىزدى. ال جاستاردىڭ اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋى ءىت-تەحنولوگيا, ماشينا جاساۋ, بيومەديتسينا, كيبەرنەتيكا جانە ادامزات اقىل-ويىنىڭ باسقا دا اسا ماڭىزدى سالالارىنداعى جاڭا ماعلۇمات-دەرەكتەرگە قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى. ولاي بولسا, سوڭعى يننوۆاتسيالار مەن ازىرلەنىمدەردەن قالىپ قويماس ءۇشىن ءبىز اعىلشىن ءتىلىن ەركىن بىلۋگە ءتيىسپىز. بۇل, اسىرەسە, ءبىزدىڭ ينجەنەرلىك سالا مەن تەحنولوگيامىز ءۇشىن اۋاداي قاجەت.
ەستونيا مەن پولشا اعىلشىن ءتىلىن جوعارى دارەجەدە بىلەتىن ەلدەر قاتارىنا 20 جىلدا كىرىپ ۇلگەردى. البەتتە, ءبىز ولاردان مىسقالداي دا كەم ەمەسپىز. ءبىزدىڭ حالقىمىز باسقا تىلدەردى جىلدام ۇيرەنۋگە اسا بەيىمدى, سوندىقتان ۇشتىلدىلىكتى دۇرىس ەنگىزگەن جاعدايدا انا ءتىلىن ساقتاۋ ورايىندا پروبلەمالار تۋىنداماسا كەرەك. ماماندار بۇل ءۇشىن پاندەردى تەرمينولوگياسى لاتىن تىلىندە قالىپتاسقان پاندەردەن باستاۋ كەرەك دەيدى. سولاي جەڭىل بولماق. بۇعان, اسىرەسە, بيولوگيا جانە ينفورماتيكا پاندەرى ءدوپ كەلەدى ەكەن.
مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا پەداگوگتاردى اعىلشىن تىلىنە عالامتور ارقىلى جاپپاي وقىتۋدى باستاۋ قاراستىرىلعان. پەداگوگيكالىق جوو-لاردا اعىلشىن ءتىلدى مۇعالىمدەردى دايارلاۋعا كوپ كۇش-جىگەر بولىنۋدە. مۇنىڭ ءوزى مۇعالىمدەر دايارلاۋ ساپاسىن كوپتەن-كوپ جاقسارتادى دەپ كۇتىلۋدە. ءبىزدىڭ مەكتەپ وقۋشىلارى شەتەلدىك وزىق ۇلگىدەگى باسىلىمدار بويىنشا وقيتىن بولادى. دەمەك, وقۋلىقتاردى ءبىر تىلدەن ەكىنشى تىلگە اۋدارىپ ماشاقاتتانىپ جاتپايمىز. ءارى ءبىزدىڭ مەكتەپتەرىمىز ەڭ سوڭعى مالىمەتتەر مەن عىلىمي تۇجىرىمدارعا يەك ارتادى. شەت ءتىلىن ۇيرەنۋ ماتەماتيكالىق ءبىلىمدى جاقسارتىپ, جوو-نى جاقسى ءبىتىرۋ ىقتيمالدىعىن 25 پايىزعا ارتتىرادى.
دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەگە جۇگىنسەك, كوپتىلدى ورتاداعى نەگىزگى ءتىل – اعىلشىن ءتىلى. بۇعان ەشكىمنىڭ تالاسى جوق, اكسيومالىق اقيقات. بۇل تىلدە 1,5 ميلليارد ادام سويلەيدى. ينتەرنەتتەگى بارلىق اقپاراتتىڭ جارتىسىنان (55 پايىز) استامى اعىلشىن تىلىندە. ەۋرووداقتاعى 28 ەلدىڭ 17-سىندە شەت ءتىلىن ۇيرەتۋ بالاباقشادان باستالادى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا كىرەتىن 17 ەلدە اعىلشىن ءتىلىن شەت ءتىلى رەتىندە باستاۋىش مەكتەپتە ەكپىن تۇسىرە وقىتادى. تاعى وسىنشاما ەلدە ءبىر نەمەسە ودان دا كوپ پاندەردى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋعا كوشكەن.
وسى ورايدا ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى جاعدايدى بايىپتاساق, اعىلشىن ءتىلى جوعارى سىنىپتاردا باستالىپ, قارقىندى جۇرگىزىلەدى. وعان 136 ساعات بولىنگەن. بىراق بۇل تىم كەش. سوندىقتان, بىردە-ءبىر ءپان اعىلشىن تىلىندە وقىتىلمايدى. ءتورت ءپاندى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋدى باستاۋ ءۇشىن ونى ۇيرەنۋدى ءبىرىنشى سىنىپتاردان باستاپ جۇرگىزۋ قاجەت. بۇل باستاۋىش سىنىپتىڭ جاڭا ستاندارتتارىندا قاراستىرىلعان ەكەن.
كوپتىلدىلىك ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىراتىنى بۇل كۇندەرى امبەگە ايان. باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ عالامدىق يندەكسىن يەمدەنگەن وزىق 10 ەلدە كوپتىلدىلىك جاقسى دامىعان. سولاردىڭ 8-ىندەگى نەگىزگى ءتىل – اعىلشىن ءتىلى. ەۋروپالىقتاردىڭ 54 پايىزى كەم دەگەندە ءبىر شەت تىلىندە, 25 پايىزى 2, ال 10 پايىزى 3 شەت تىلىندە سويلەيدى ەكەن. «English First» حالىقارالىق رەيتينگى بويىنشا حالقى اعىلشىن ءتىلىن جاقسى مەڭگەرگەن ەلدەردە تۇرعىنداردىڭ جان باسىنا شاققانداعى تابىسى جوعارى, جاستاردىڭ جۇمىسسىزدىعى از, ادامي كاپيتال دەڭگەيى بيىك, بيزنەس-كليماتتىڭ جاقسى ەكەندىگى انىقتالىپ وتىر.
ءۇشتىلدى وقىتۋ ءۇردىسىن ەنگىزۋدىڭ كوپتەگەن ارتىقشىلىقتارى بار. حالىقارالىق قاتىناس ءتىلى رەتىندە اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ بۇگىنگى تاڭدا قاجەتتىلىك بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ بالالارىمىز جوو-لارعا تۇسكەن كەزدە جانە باسقا ۇلتتار مەن ەلدەردەگى قۇرداستارىمەن قارىم-قاتىناس جاساعان كەزدە تىلدىك ءھام پسيحولوگيالىق كەدەرگىنى سەزىنبەۋى ءتيىس. ءبىر ايتارلىعى, ۇشتىلدىلىكتى ەنگىزۋ ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىنەن مەملەكەتتىك ءتىلدى ىعىستىرىپ شىعارمايدى. اعىلشىن ءتىلى مەن مەملەكەتتىك ءتىل وقۋ ۇدەرىسىنە تەپە-تەڭ جاعدايدا قاتىسادى. بۇل ورىسشا جانە قازاقشا سويلەيتىندەردىڭ اقپاراتتىق, ودان كەيىن الەۋمەتتىك ورىستە دە بىرىگۋىنە جاعداي جاسايدى. ۇشتىلدىلىك قازاق ءتىلىنىڭ دامۋ كوكجيەكتەرىن كەڭەيتەدى. وسىناۋ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىك تىلدە ءسويلەيتىن قازاقستاندىقتاردىڭ سانى ارتا تۇسپەك. بالاسىن وقىتۋ ءۇشىن ءاربىر قازاقستاندىق وتباسى رەپەتيتورلاردىڭ, تىلدىك كۋرستاردىڭ, ءتىل دامىتۋ مەكتەپتەرىنىڭ قىزمەتىن پايدالانۋعا شاماسى كەلە بەرمەيتىنى دە قۇپيا ەمەس. ال مەكتەپتەردە ءۇشتىلدىلىكتى ەنگىزۋ ءاربىر بالاعا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋگە جول اشادى, ونى قولجەتىمدى ەتەدى.
اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋدىڭ حالىقارالىق رەيتينگى بويىنشا قازاقستان 63 ەلدىڭ اراسىندا نەبارى 54-ءشى ورىندا. جوعارىداعى ايتقان پولشا مەن ەستونيا اعىلشىن ءتىلىن جوعارى دەڭگەيدە مەڭگەرگەن ەلدەردىڭ توبىنا كىرەدى. ال ءبىز – كەنجەلەپ قالعانداردىڭ ىشىندەمىز. نەگە؟ نەلىكتەن؟ بۇل كەلەڭسىزدىك ءبىزدىڭ ۇلتتىق نامىسىمىزعا تيمەي مە؟ وسىناۋ تۇيتكىلدى احۋالدى تۇزەتىپ, الەمدىك اقپاراتقا قول جەتكىزىپ, ارنا اشۋ ءۇشىن ءۇش ءتىلدى وقىتۋدى ەنگىزۋ قاجەت. ونى دۇرىس ەنگىزگەن جاعدايدا قازاق ءتىلى ءۇشىن ەشقانداي قيىندىق تۋىندامايتىنى عىلىمي تۇرعىدان دالەلدى تۇردە ايتىلۋدا. ءباز بىرەۋلەردىڭ بۇدان ۇركىپ, بايبالام سالۋى دا ەش قيسىنعا سىيمايدى. قازىرگى بالالار وتە اقىلدى, العىر. ولاردىڭ بۇعان شاماسى جەتەدى. بىلىمدىك بازا ناق بالالىق جاستا قالىپتاسادى. اتا-انالار ءوز بالالارىنىڭ قابىلەتىنە, بولاشاعىنا سەنسە, ولاردىڭ ومىردە تابىستى بولۋىن قالاسا, ۇشتىلدىلىك تۇعىرىنا تۇسىنىستىكپەن قاراۋى كەرەك. سەنىڭ بالاڭ قازاقستاندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, بارلىق الەمدە باسەكەگە قابىلەتتى بولارىن بىلسەڭ, جاقسى جۇمىسقا ورنالاسىپ, باقۋاتتى ءومىر كەشەتىنىنە كامىل سەنسەڭ, ودان ارتىق نە كەرەك. ولاي بولسا, كوپتىلدىلىك, ءۇش تۇعىرلى ءتىل ۇلت كەلەشەگىنىڭ دە, ۇرپاق كەلەشەگىنىڭ دە كىلتى ەكەندىگى ارقاشان ارقايسىمىزدىڭ قاپەرىمىزدە بولسىن دەمەكپىز.
نازار قاسىم