ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىلگەلى بەرى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاراپىنان جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جولىندا اتقارىلعان جۇمىستار بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ەرەكشە ماقتانىش سەزىمىن تۋعىزاتىنى اقيقات. اقش-تىڭ استاناسى – ۆاشينگتون قالاسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى قورىتىندى سامميت كەزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى حالىقارالىق قوعامداستىقتى يادروسىز الەم قۇرۋعا, كەز كەلگەن سوعىس ءتۇرىن بولدىرماي, ونىڭ الدىن الۋعا شاقىرعان ءوزىنىڭ كەڭ كولەمدى مانيفەسىن جاريا ەتتى. بۇل «باعدارلامالىق قۇجات» دەگەن اتاۋعا يە بولىپ ۇلگەرگەن مانيفەست سول كەزدە سامميتكە كەلگەن مەملەكەت, ۇكىمەت جانە حالىقارالىق ۇيىمدار باسشىلارى تاراپىنان كەڭ قولداۋعا يە بولسا, بۇگىندە وسى ۇدەرىس زاڭدى جالعاسىن تاۋىپ جاتىر.
ەلباسى مانيفەسى: بەيبىت ومىرگە ۇندەۋ
بۇدان وتكەن وزەكتى مىندەت جوق كەز كەلگەن سوعىستا جەڭىمپاز بولمايدى جانە بولۋعا دا ءتيىس ەمەس, وندا ءبارى دە جەڭىلەدى. بۇل ءسوزدى ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە ايتتى. سونىمەن بىرگە, الەمدەگى سوڭعى وقيعالار, جاپپاي قارۋلانۋ جانە حالىقارالىق ىستەردەگى داۋ-جانجالداردىڭ ءوسۋى جاھاندىق سوعىستىڭ شىندىققا اينالۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى. كەمەل اقىل-وي ءۇنى ۇستەمدىك الۋى ءتيىس. بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن يادرولىق قارۋدان ادا الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيانى قابىلدادى. بۇكىل الەم پرەزيدەنتتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندەگى ۇندەۋىنە قۇلاق قويىپ, ەلدەردىڭ بۇكىل كۇش-جىگەرى ەكونوميكانى, عىلىمدى, دەنساۋلىق ساقتاۋدى, ت.س. دامىتۋعا باعىتتالادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. مەن ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ مامانى رەتىندە قازاقستاننىڭ اسا ماڭىزدى ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ نىساندارىن دامىتۋ جونىندەگى جوبالارمەن جۇمىس ىستەيمىن. ولاردىڭ سالىنۋى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كاسىپورىندارىن ەلەكتر ەنەرگياسىمەن از شىعىنمەن قامتاماسىز ەتۋگە جاعداي جاسايدى. قازاقستان ەنەرگەتيكتەرىنىڭ ەڭبەگى ءار كەزدە دە جاسامپازدىققا باعىتتالعان جانە ولاردىڭ مانيفەستىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن تولىق قولدايتىنىنا سەنىمدىمىن. الەم باسقاشا بولۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ ناقتى ۇسىنىستارى دا ءدال سوعان ارنالعان. الەكساندر تروفيموۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ەنەرگەتيگى.
بولاشاق ۇرپاق قامى ءۇشىن
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە جاريا ەتىلگەن «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى بەيبىتقاتار ءومىر سۇرۋدە جانە تىرشىلىكتى ساقتاۋدا جەر حالىقتارىنا سيمۆولدىق پلانەتارلىق جولداۋ بولىپ تابىلادى. سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاپقان جانە ويسىز يادرولىق قارۋلانۋدىڭ بۇكىل زارداپتارىن ءوز باسىنا وتكەرگەن قازاقستان ونىڭ اۋىر زارداپتارىن وزگەلەردەن الدەقايدا ارتىق بىلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىمي جانە تەحنولوگيالىق ۇيىمدارىنىڭ اسسوتسياتسياسى ءوز قۇرامىنا وتىزعا جۋىق عىلىمي, ءبىلىم بەرۋ, ينجينيرينگتىك كاسىپورىنداردى, سونداي-اق, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى بىرىكتىرەدى. اسسوتسياتسيانىڭ بارلىق قۇرىلىمدارىندا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسى اسقان مۇددەلىلىكپەن تالقىلانۋدا جانە ول ماقتانىش سەزىمىن تۋىنداتادى. تاياۋ شىعىستا بەيبىت ادامدار قازا تاۋىپ, تاۋلى قاراباقتا سناريادتار مەن زىمىراندار جارىلىپ, سولتۇستىك كورەيادا قاتەرلى زىمىراندار ۇشىرىلىپ جاتقان بۇگىنگىدەي كۇندە ءومىردى, وركەنيەتتى ساقتاۋ پروبلەماسى بارىنشا ماڭىزدى بولا تۇسۋدە. ءبىزدىڭ حالقىمىز جانە ەجەلگى ۋاقىتتاردان بەرى بارلىق ەتنوستاردىڭ, دىندەردىڭ بەسىگى رەتىندە بولىپ كەلگەن جەرىمىز بۇل كۇندەرى ىزگىلىك پەن بەيبىتشىلىكتىڭ ساقتاۋشىسى بولىپ تابىلادى. اتوم جوباسى, قازاقستاندا ماگاتە قولداۋىمەن تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ جانە مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان مانيفەست جەردىڭ بولاشاق تۇرعىندارى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ءىس جۇزىندە بەينەلەيدى. باۋىرجان يماناليەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىمي جانە تەحنولوگيالىق ۇيىمدارى اسسوتسياتسياسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى.
بەرىك ىنتىماقتاستىق جارشىسى
«وتان قورعاۋ ماقساتىندا ويلاپ تاپقان اۆتوماتىمنىڭ تەرىس پيعىلدى توپتاردىڭ قولىنداعى قانتوگىس قۇرالىنا اينالعانىن كورگەندە قاتتى قىنجىلامىن» دەگەن ەدى ءبىر سۇحباتىندا ايگىلى كونسترۋكتور م.كالاشنيكوۆ وزەگىن ورتەگەن وكىنىشىن جاسىرا الماي. ال ەندى اتوم بومباسى سەكىلدى الاپات قارۋدى جاساۋشىلاردىڭ جان دۇنيەسىندە قانداي «جارىلىستار» بولىپ جاتقانىن ىشتەي باعامداي بەرىڭىز. ادامزات بۇگىندە ءوزىنىڭ ارناسىنان اسىپ-تاسىعان اقىلىنىڭ ازابىن تارتۋعا اينالدى. قارىشتى قاداممەن دامىعان عىلىم مەن تەحنيكا التى قۇرلىققا بولىنگەن الىپ پلانەتاعا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. ەرتەڭگى كۇنىنىڭ نە بولارىن ەلەستەتە الماي قينالعان قاراپايىم ادامداردان مازا قاشقالى قاشان. ويتكەنى, ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ەكى اياقتى پەندەگە ەڭ الدىمەن اماندىق كەرەك. تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتى تۋ ەتكەن قازاقستاندىقتار بەيبىت ءومىردىڭ قادىرىن جاقسى بىلەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۋىردا ۆاشينگتوندا جاھان جۇرتىنا جاريا قىلعان مانيفەسى سوعىسسىز الەم قۇرۋعا ۇمتىلعان ۇلى ماقساتتان تۋىنداعان وردالى ويدىڭ جەمىسى ەكەنى انىق. دۇبىرگە تولى دۇنيەجۇزىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى تۇتىندەپ جاتقان تەرروريزم وشاقتارىنىڭ كوبەيىپ, قاندى قاقتىعىستاردىڭ بەلەڭ العانى ەسكە تۇسكەندە بويىڭدى ەرىكسىز ۇرەي بيلەيدى. الەمدەگى اسكەري بلوكتاردىڭ ءبىر-بىرىمەن تەكەتىرەسى تەرەڭدەي بەرسە, ونىڭ اياعى قايدا اپارىپ سوعاتىنىن ەشكىم بولجاي المايتىن جاعدايعا جەتتىك. وسىنداي الماعايىپ ۋاقىتتا قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ عالامدىق دەڭگەيىندەگى كوكەيكەستى ماسەلە كوتەرۋى تاريح بەتىندە تاڭبالانۋعا ءتيىس اسا ماڭىزدى وقيعا. ء«ححى عاسىردا ادامزاتقا ءوزىن ءوزى دەميليتاريزاتسيالاۋ جاعىنا قاراي شەشىمدى قادام جاساۋ قاجەت. بىزدە مۇنداي باسقا مۇمكىندىك بولمايدى. بۇلاي جاساماعان جاعدايدا پلانەتا راديواكتيۆتى ماتەريالداردىڭ وراسان زور تىرشىلىكسىز ۇيىندىسىنە اينالادى. ءبىزدىڭ پلانەتامىز بىرەگەي, بىزدە باسقا ونداي پلانەتا جوق جانە بولمايدى» دەلىنگەن قۇندى قۇجاتتا. ەندەشە, يادرولىق قارۋ يەمدەنگەن يمپەريالار جانتالاسا قارۋلانۋدى توقتاتىپ, بەيبىتشىلىك جولىنا بەت بۇرسا مىناۋ الاساپىران زاماندا اسا قاجەت اقىل-ويدىڭ سالتانات قۇرعانى بولار ەدى. ايدار ءابۋوۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
مەملەكەت باسشىلارىنا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى
ەڭ الدىمەن, ەلباسىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى الەمنىڭ جانە بارلىق ەلدەردىڭ تۇرعىندارىنىڭ جانىن تەبىرەنتەرلىكتەي تۇرعىدا جازىلعان. مەنى دە وتە تولقىتتى. بۇل اسىرە ءسوز ەمەس. اتالعان مانيفەست باتىل, اشىق اڭگىمەگە نەگىزدەلگەن. ءبىر جاعىنان مەنى مازاسىزداندىردى, ەكىنشى جاعىنان, ءۇنسىز قالۋعا ەرىك بەرمەي, ارەكەتكە كوشۋگە ماجبۇرلەدى. الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ بارلىعى مەنىڭ وتباسىما دا قاتىستى ەكەنىن ءتۇسىندىم. بۇرىنعىداي ەمەس, الەم مۇلدە وزگەردى. بۇرىن مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندە بولىپ جاتقان دۇنيەنىڭ بىزگە قاتىسى جوق دەگەن پىكىرىڭ جۇرمەيدى قازىر. قازىرگى كەزدە الەم مەن تەحنولوگيانىڭ دامىعانى سونشالىق, اپات كەز كەلگەن ۇيگە كەز كەلگەن كۇنى كەلە سالاتىن دەڭگەيگە جەتتى. ماعان پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەت, ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگى, ازاماتتاردىڭ, ءاربىر ازاماتتىڭ پلانەتاداعى بەيبىتشىلىك ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى ۇندەۋى ايرىقشا ۇنادى. اقتارىلا ايتىلعان اڭگىمەدە اقيقاتتى قوزعادى. عالامدىق اۋقىمداعى ۇندەۋ بولدى بۇل. مۇمكىن, كەيبىرەۋ حالىقارالىق تەرروريزم, تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قيراتۋ, ءىرى دەرجاۆالاردىڭ قوسارلانعان ستاندارتتارىنا قاتىستى تاقىرىپتار توڭىرەگىندە ويلانباۋى مۇمكىن... بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ بارلىعى الىستاعى پلانەتادا ەمەس. كورشى ەلدەردەگى, باسقا قۇرلىقتارداعى بولىپ جاتقان قاقتىعىستاردى جاي عانا تەلەديداردان كورىپ, باقىلاپ وتىرا بەرەتىن ۋاقىت ءوتتى. ەلباسى مانيفەستە زاماناۋي عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ دامىعانى سونشالىق, الەم ءبىر ساتتە جارىلىپ, بارلىعىنان ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن ەكەندىگىن ايقىن جەتكىزەدى. مۇنىڭ سەبەبى, ساياسي شەشىمنىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى ەمەس, كەزدەيسوق, تەحنيكالىق قاتەلىك تە بولۋى مۇمكىن. مانيفەست وتە ۇلكەن الەمدىك دەڭگەيدەگى اڭگىمەنىڭ ارقاۋىنا اينالۋى ءتيىس, بۇل تاقىرىپ پارلامەنتتە, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, شەرۋلەردە تالقىلانعانى ابزال. ەڭ باستىسى, ەلباسىنىڭ وسىلاي ايتۋعا مورالدىق قۇقىعى بار. بىرىنشىدەن, ءبىز يادرولىق قارۋدان العاشقى بولىپ ءوز ەركىمىزبەن باس تارتتىق. ەكىنشىدەن, ءبىز ورتالىق ازيا وڭىرىندە بەيبىتشىلىككە, تىنىشتىققا شاقىرىپ وتىرمىز. ۇشىنشىدەن, بارلىق حالىقارالىق قاقتىعىستار بويىنشا ۇسىنىستارىمىزدى ايتىپ, بۇۇ, ەقىۇ جانە باسقا دا ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى ارالاسىپ كەلەمىز. ءبىز شيرەك عاسىر بۇرىنعى قازاقستان ەمەس, جان-جاقتى كوركەيگەن, ءسوزىنىڭ سالماعى باسىم ەلگە اينالدىق. ءبىزدىڭ ايتقانىمىزعا الەم قۇلاق تۇرەدى, ەلباسىنىڭ ايتقاندارى دا قۇلاعى تۇرىك جۇرتتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. نۇرلان ەرىمبەتوۆ, «قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسى» زتب پرەزيدەنتى.
كەمەل ويعا شاقىرۋ
قازاقستان ءوزىنىڭ بەيبىتشىلىكسۇيگىش باعىتقا دەگەن ادالدىعىن ۇزاق جىلدار بويىنا سوزبەن ەمەس, ىسپەن بەينەلەپ كەلەدى – وسىدان شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن, 1991 جىلدىڭ تامىزىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاپتى. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا ءوز اۋماعىندا يادرولىق قارۋدى جويعان ءبىرىنشى مەملەكەت بولدى. مۇنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ يادرولىق ارسەنالى ءوزىنىڭ اجالسەپكىشتىك الەۋەتى جاعىنان الەمدە ءتورتىنشى سانالعان جاعدايدا ورىن الدى. سەمەي سىناق پوليگونىنان كەيىن باسقالار دا – نەۆادا, لوبنور, جاڭا جەر پوليگوندارى دا ءۇنسىز قالدى. سودان بەرى قازاقستان جاپپاي يادرولىق قارۋسىزدانۋ جولىن تاباندىلىقپەن جاقتاپ كەلەدى. ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىسى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى سەسسياسىنىڭ مىنبەرىنەن بۇكىل الەم قاۋىمداستىعىن ءوز كۇش-جىگەرىن حالىقارالىق تەرروريزممەن كۇرەسكە بىرىكتىرۋگە شاقىردى. ەۋروپاداعى تەررورلىق اكتىلەر جانە سيرياداعى ەجەلگى ەسكەرتكىشتەردى جويۋ, ميلليونداعان بوسقىندار, ۇيسىزدەر مەن اش-جالاڭاشتار قازاقستان باسشىسىنىڭ كورەگەندىگىن كورسەتىپ بەردى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جاڭا جاھاندىق باستاماسى ادامزات الدىنا اسا ماڭىزدى ادامزات وركەنيەتىن ساقتاۋ مىندەتىن قويادى. الەم تەرروريزمنىڭ, يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ الدىن الماسا, قازىرگى زامانعى وركەنيەتتىڭ جويىلىپ كەتەتىنىنە كوز جەتكىزدى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتەگى سوزىندە ايتىلعان, امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ «The Hill» كۇن سايىنعى ساياسي گازەتىندە جاريالانعان جاڭا باستاماسى جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ الدىنا جاھاندىق مىندەتتەر قويىپ, پرەزيدەنتتىڭ جانە بۇتىندەي العاندا ەلىمىزدىڭ بەدەلىن تاعى دا اسقاقتاتا ءتۇستى. نادير ناديروۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى.
تىنىشتىق دەگەن بەرىك ۇستانىم
«الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى ەش كۇمانسىز بەيبىتشىلىككە دەگەن كوزقاراس جانە ءبىزدىڭ پلانەتامىزدىڭ تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ ءومىر ءمانىن سەزىنۋى بولىپ تابىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ونىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بەيبىتشىلىككە جانە مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىعىنا دەگەن ادالدىعىن بۇلجىماستان بەينەلەپ كەلەدى. قازاقستاندىقتاردىڭ كەڭ اۋقىمدى قولداۋىن پايدالانا وتىرىپ ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋعا تىيىم سالۋ جانە ونى جويۋ, جاھاندىق جانە وڭىرلىك مەملەكەتارالىق پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن حالىقارالىق ۇنقاتىسۋ الاڭىن قۇرۋ جولىندا وركەنيەتتى كۇرەس جۇرگىزىپ كەلەدى. ول ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يادرولىق قارۋعا يە بولۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋىن, يادرولىق جانە باكتەريولوگيالىق قارۋلاردى سىناۋ جونىندەگى پوليگونداردى جابۋدى, ءتۇرلى حالىقارالىق داۋ-جانجالداردى رەتتەۋ ءۇشىن قازاقستاندىق الاڭدى ۇسىنۋدى ەسكە الساق تا جەتىپ جاتىر. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ الەم قاۋىمداستىعىنا جاڭا باستامامەن ءۇن قاتۋى – بۇگىندە الەمنىڭ كەشەگىگە قاراعاندا تۇراقتىلاۋ جانە قاۋىپسىزدەۋ بولماۋىنىڭ ايعاعى. باعدارلامادا كەلتىرىلگەن باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ىزگى نيەتتى بۇكىل ادامداردىڭ توپتاسقاندىعى قاجەت. وسىنى تۇسىنە وتىرىپ, اكادەميا عالىمدارى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستامالارىن جانە ول جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتتى تولىق قولدايدى. مۇرات بەكماعامبەتوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسى كولىك جانە كولىك كوممۋنيكاتسيالارى بولىمشەسىنىڭ توراعاسى, اكادەميك.
اپاتتان الىپ ءوتۋدىڭ ەڭ دۇرىس جولى
وتكەن اپتادا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ استاناسى – ۆاشينگتون قالاسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءىV سامميتكە قاتىستى جانە وندا ءسوز سويلەدى. بىرقاتار ۇسىنىستاردى ورتاعا سالدى. وسىدان 25 جىل بۇرىن يادرولىق قارۋسىزدانۋ ساياساتىن باستى باعىتىنىڭ ءبىرى ەتىپ, بارلىعىن الدىن الا ايقىنداپ العان ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوز سوزىندە «الەمدىك يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن بۇكىل حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بىرلەسكەن ناقتى جۇمىسى قاجەت. مەن تەررورلىق ۇيىمدارعا قاتىسى بار اركىمدى باقىلاۋعا الۋعا بولاتىن بىرىڭعاي الەمدىك جەلى قۇرۋ قاجەت دەپ سانايمىن», – دەدى. بۇل دەگەنىمىز, قازاق ەلىنىڭ كوشباسشىسى ءوز ەلىنىڭ عانا ەمەس, عالامنىڭ تىنىشتىعىن ويلاپ جەر بەتىندەگى ادامزاتتى تىنىش ءومىر سۇرۋگە شاقىرعان جۇرەكجاردى ءسوزى. پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆ بۇۇ, ەۋروپالىق كەڭەس, ەۋروپالىق كوميسسيا, ماگاتە جانە الەمنىڭ 51 ەلىنەن كەلگەن پرەزيدەنتتەر مەن پرەمەر-مينيسترلەردىڭ باسقوسقان جيىنىندا, قازىرگى كەزدە جەر جاھاننىڭ تىنىشىن كەتىرىپ, تەرروريزمنىڭ ۇرەيى جاۋلاپ تۇرعاندا, يادرولىق قارۋدى ەكسترەميستەردىڭ قولىنا تۇسىرمەۋدىڭ جولىن ۇسىندى. سونىمەن قاتار, ەلباسىمىز سەمەي پوليگوننىڭ جابىلعانىنا 25 جىل جانە يادرولىق سىناقتارعا قارسى كۇرەستىڭ حالىقارالىق كۇنىنە وراي ء «بىز بۇرىنعى پوليگون اۋماعىنداعى حالىقتى ساۋىقتىرۋ جانە جەر مەن سۋدى زالالسىزداندىرۋ جونىندەگى جۇيەلى حالىقارالىق كومەك اياسىن كەڭەيتۋ ماسەلەسىن قويدىق. ويتكەنى, قازاقستان وسى قاسىرەتپەن جالعىز ءوزى بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. مەن ەلدەردىڭ كوشباسشىلارىن, اسىرەسە, ورتالىق ازيا يادروسىز ايماعىنىڭ كەپىلى سانالاتىن بەس دەرجاۆانىڭ باسشىلارىن, سونداي-اق, يادرولىق جويىلۋدىڭ قاتەرىن بولدىرماۋ جونىندەگى الەمدىك ماقساتتى قۇپتايتىن مەملەكەتتەردىڭ مارتەبەلى دەلەگاتسيالارىن پوليگوننىڭ جابىلۋىننىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان ەسكە الۋ شاراسىنا شاقىرامىن», – دەدى. مىنە, وسىلاردى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءوز دەڭگەيىندە وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءسامميتتى قولداۋدىڭ تاعى ءبىر ناقتى قادامى دەپ ايتۋعا بولادى. ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ بيىك مىنبەدەن كوپكە ورتاق وتكىر دە وزەكتى پروبلەمالاردى كوتەرگەنى حالىقارالىق جيىنعا قاتىسۋشىلاردى بەيجاي قالدىرماعانى انىق. سەبەبى, پرەزيدەنتىمىز يادرولىق قارۋسىزدانۋ ماسەلەلەرىن وعان قاتىستى ۇيىمداستىرىلعان جيىندار مەن كونفەرەنتسيالاردا ۇنەمى كوتەرىپ كەلەدى. اقان بيجانوۆ, پارلامەنت سەناتى الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى.
يادرولىق قارۋ – ۇرپاققا قاۋىپتى
ەلباسى ن.نازارباەۆ قاتىسقان ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت بارشا الەمدى ءدۇر سىلكىندىردى دەسەك بولادى. سول ۇلكەن سامميت مىنبەرىندە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ «قازاقستان – بۇل الەمگە قاۋىپتى يادرولىق قارۋدىڭ سىناق الاڭىنا اينالىپ, قيساپسىز زاردابىن كورگەن ەل. سوندىقتان, بۇل قارۋدى عالامشارداعى ادامزات بالاسى ءوزارا پايدالانۋعا تۇبەگەيلى قارسى. ءبىز بۇگىننەن باستاپ ۇرپاقتىڭ قامىن ويلايتىن بولساق, اتالمىش يادرولىق قارۋدان ساقتانۋىمىز كەرەك», دەگەن سۇبەلى ويىن ايتتى. پاراساتتىلىقتى جانىنا سەرىك ەتكەن پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىنداعى «قازاقستان – 2030 جىلى جەر شارىنداعى كەڭ, ءمولدىر سۋىمەن تانىمال تازا ەل بولۋى كەرەك. وندىرىستىك قالدىقتار مەن رادياتسيالار, ءبىزدىڭ ۇيلەرىمىزگە, باۋ-باقشامىزعا ءوزىنىڭ زيانىمەن ەنە المايتىن بولادى. ءبىزدىڭ بالالارىمىز, بالامىزدىڭ بالالارى دەنساۋلىقتارىنا بارلىق جاعداي جاسالعان ورتادا ءومىر سۇرەدى», دەگەن ورامدى ويى ءالى كۇنگە دەيىن مەنىڭ جادىمدا. قازاقستان XX عاسىردىڭ ەكى عالامات وقيعاسىنا – يادرولىق قارۋدى يگەرۋ جانە كوسموستىق كەڭىستىككە شىعۋ سەكىلدى تاريحي وقيعالارىنا تىكەلەي قاتىسى بار ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا ءماجبۇر بولدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ەكونوميكاسىنىڭ ميلليتارلاندىرىلۋى ق-ورشاعان ورتاعا كەرى اسەرىن تيگىزدى, يادرولىق قارۋلاردى جاساپ شىعارۋ, سىنالۋى جانە ساقتالۋى قازاقستان تەرريتورياسىنا ۇلكەن زيانىن تيگىزدى. جەرىمىزدىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى مەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق تاعدىرىنا تونگەن قاۋىپتىڭ الدىن الماعان جاعدايدا ەكولوگيالىق قاتەر ۋاقىت وتكەن سايىن شيەلەنىسىپ, كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن شەشۋى تابىلماس, وتە كۇردەلى جۇزدەگەن, ءتىپتى, مىڭجىلدىق اپاتقا اينالاتىنىنا كۇمان جوق. قازاقستاننىڭ كوپتەگەن ايماقتارىندا حالىقتىڭ ۇلكەندەرىنىڭ اۋرۋى مەن بالالار ءولىمىنىڭ سانى كوبەيىپ, جالپى ءومىر ءسۇرۋ مەرزىمى قىسقارۋدا. بەلگىلى وقىمىستىلار مەن ساياساتشىلاردىڭ, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ پىكىرى بويىنشا, قازاقستانداعى ەكولوگيالىق جاعداي كۇردەلى دەڭگەيىنە جەتتى. وسى رەتتە اتالمىش ءسامميتتىڭ ماڭىزدىلىعى اتىنان-اق كورىنىپ تۇر. ەلباسىنىڭ ۇسىنىستارى مەنىڭ جانە مەن سەكىلدى اۋىل جاستارىنىڭ ويىنان شىقتى دەۋگە بولادى. ەلباسى سوڭعى ۇسىنىسىندا – وسىنداي عالامعا ماڭىزى تەرەڭ باسقوسۋدى ەندى ءوز ەلىمىزدە – قازاقستاندا وتكىزەيىك دەگەن ويى كوڭىلگە قونىمدى بولدى. ويىمدى قورىتا كەلگەندە, قازىرگى الا-قۇلا بولىپ تۇرعان مىنا زاماندا يادرولىق قارۋ مەن اتومعا قاتىستى بومبالاردى بەيارەكەت قولدانۋ – كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن قاۋىپتى بولىپ وتىر. ءححى عاسىر – عىلىم مەن ءبىلىم عاسىرى دەمەكشى, جاستارىمىز ءبىلىم مەن عىلىمدى مەڭگەرۋ ءۇشىن بارلىق ۋاقىتتا وسىنداي ماڭىزى ايرىقشا سامميت پەن فورۋمداردى مۇقيات تىڭداپ, ونداعى ايتىلعان وي-پىكىرلەرگە قۇلاق اسىپ وتىرسا – كەمەلدى كەلەشەككە قادام باسارى انىق. اللابەرگەن قونارباەۆ, «ماڭعىستاۋ اۋداندىق جاستار رەسۋرستىق ورتالىعى» كمم ديرەكتورى. ماڭعىستاۋ وبلىسى.
الەمدىك پاراساتقا نەگىزدەلگەن باعدارلاما
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى – قازىرگى زاماننىڭ جاھاندىق قۇبىلىسى. عالىم رەتىندە ايتارىم, جەر شارىنىڭ حالقى ءار مينۋت سايىن شامامەن 150 ادامعا كوبەيىپ وتىرادى ەكەن. بۇل ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا قاراعاندا وتە كەنجە قالعان دامۋشى ەلدەر حالقى سانىنىڭ جەدەل وسىمىمەن سيپاتتالادى. ارتتا قالعان وڭىرلەر مەن دامۋشى ەلدەردىڭ كەنجەلەپ قالۋىن بولدىرماۋ بارشاعا, ونىڭ ىشىندە, اسا دامىعان ەلدەرگە دە وتە قاجەت. ول كوپ جاعدايدا ادامزاتتىڭ تاعدىرىن, وڭتايلى ءومىر ىزدەۋ مەن ەنەرگياعا, سۋ مەن ازىق-ت ۇلىككە قولجەتىمدىلىك ماقساتىندا حالىقتىڭ جاھاندىق ميگراتسياسىن ايقىندايدى. وسىنداي جاعدايلاردا ادامزات, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, ءوز دامۋىنىڭ ساپالى جاڭا فازاسىنا وتەدى. الايدا, ەكونوميكالىق سانكتسيالار مەن ساۋدا-ساتتىق سوعىسى ادەتتەگى قۇبىلىستارعا اينالسا, دۇنيەنى جاھاندىق ينتەرنەت جەلىدەگى اقپاراتتىق سوعىستار مەن ارانداتۋشىلىقتار دۇرلىكتىرىپ تۇر. وسىنداي جاعدايلاردا ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ادامزاتتى ميليتاريزمگە تارتىلماي, پاراساتقا جۇگىنۋگە ۇندەيدى, ويتكەنى, مۇنىڭ وركەنيەتتى جويۋدان باسقا جولعا اپارمايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. مانيفەستە قازاقستان سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن وسىدان 25 جىل بۇرىن ماڭگىگە جاۋىپ, ءوزى ءۇشىن تولىقتاي شەشكەن يادرولىق پروبلەماعا باسا نازار اۋدارىلعان. قازىرگى كەزدە قازاقستان ماگاتە-ءنىڭ تۋى استىندا قۇرىلىپ, الەم ەلدەرىنىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى ءۇشىن شيكىزات رەتىندە تومەن بايىتىلاتىن ۋراندى قاۋىپسىز ساقتاۋ بويىنشا ءوز قىزمەتىن ۇسىنىپ وتىر. بۇۇ-دا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ جاساۋ ءۇشىن قولدانىلۋى ىقتيمال عىلىمي جاڭالىقتاردى تىركەيتىن رەەستر قۇرۋ تۋرالى يدەيا دا نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. سوندىقتان, عالىمدارعا اتوم ەنەرگەتيكاسىن قاۋىپسىز, بەيبىت ماقساتتا قولدانۋدىڭ سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋ, لاڭكەستەر ءۇشىن قولجەتىمسىز بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا تاپسىرمالار بەرىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كورسەتىپ وتىرعان جالپىعا ورتاق شىنايى قاۋىپسىزدىك جولى, مىنە, وسى. البەرت بولوتوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.
قوعامداستىق تىلەگى – سوعىسسىز الەم
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مۇحيتتىڭ ارعى جاعالاۋىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءىV سامميتتە سويلەگەن ءسوزى ءبارىمىزدى تەبىرەنتتى. ءارى ادامزاتتىڭ بولاشاعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىمىزدى نىعايتا ءتۇستى. دەسەك تە, باستى مىندەت ءبىر قولدانعاننىڭ وزىندە ادام بالاسىن ميلليونداپ جۋساتىپ تاستايتىن, ءومىر بويى مۇگەدەكتىككە ۇشىراتاتىن جويقىن يادرولىق قارۋلاردى يەمدەنىپ وتىرعان مەملەكەتتەرگە جۇكتەلۋى ءتيىس. الەمدىك كارتادا 200-گە جۋىق ەل ورنالاسسا, سولاردىڭ, ءارى كەتسە ونشاقتىسى عانا وزگەلەرگە اقىلدىڭ ەمەس, بىلەكتىڭ كۇشىمەن وكتەمدىك جۇرگىزىپ وتىرعانى ايان. مالىمدەمەدەن مىنا سوزدەردى كەلتىرە كەتكەن ارتىقتىق ەتپەس. «يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت ءوزىنىڭ مىندەتتەرىن ورىنداي الماي وتىر. اجال سەبەتىن قارۋ مەن ونى دايىنداۋ تەحنولوگيالارى ءىرى دەرجاۆالاردىڭ قوسارلانعان ستاندارتتارىنىڭ سالدارىنان بۇكىل الەمگە تارالۋدا. ولاردىڭ تەررورشىلاردىڭ قولىنا ءتۇسۋى – ۋاقىت وتە كەلە ابدەن بولۋى مۇمكىن نارسە». ءيا, ءبارىمىزدى دە حالىقارالىق لاڭكەستىكتىڭ تەرەڭ تامىر جايىپ, جەكە ادامداردان اسىپ, مەملەكەتتىك سيپاتقا يە بولعانى قاتتى تولعاندىرادى. وعان ەۋروپا, ازيا, افريكاداعى كەڭ اۋقىمدى تەررورلىق اكتىلەر دالەل. ولارعا قارسى كۇرەسۋگە جەكەلەگەن ەلدەر قاۋقارسىز. ەلباسىنىڭ ساقتاندىرۋى دا, ميلليونداعان ادامداردى بەيبىتشىلىك ماسەلەسىنىڭ قاتتى ويلانتاتىنى دا سوندىقتان. وسى ادامدارعا نە جەتپەيدى دەپ كەيدە ويلايسىڭ. بۇرىندارى كاپيتاليزم مەن سوتسياليزم لاگەرلەرىنە ءبولىنىپ, «قىرعي-قاباق سوعىس» سالدارىنان ناتو, «ۆارشاۆا شارتى» سەكىلدى اسكەري وداقتار قۇرىلدى. ادامزاتتىڭ اقىل-ويى جويقىن قارۋلار جاساۋعا جۇمىلدىرىلدى. ەندى جاعالاي شەپ قۇرعان سوتسياليستىك جۇيە جوق, ىدىرادى. كوبى جامانداۋدان قۇلاعىمىز ابدەن سارساپ بولعان كاپيتاليستىك دامۋ جولىنا ءتۇستى. سوندا دا جاپپاي قارۋلانۋ ۇدەي تۇسپەسە, ازاياتىن ءتۇرى بايقالمايدى. دەمەك, بار ماسەلە ساياسي كوزقاراستاردىڭ ارقيلىلىعىنا كەلىپ تىرەلمەيدى. تاجىريبەدەن كورىپ وتىرعانىمىزداي, مۇنداي قاسىرەتتى سالدارلار جەكەلەگەن مەملەكەت باسشىلارى مەن ىقپالدى ادامداردىڭ جەكەباستىق امبيتسياسىنان تۋىنداپ وتىرعانى, ول اۋىر زارداپتارعا ۇرىندىراتىن ءىس-قيمىلدارعا توقتاۋسىز جالعاسىپ كەلە جاتقانى ءوز شەشىمىن تاپپاسا مۇلدەم تىعىرىققا تىرەلەرىمىز ايان. قاۋىپسىزدىكتىڭ وڭىرلىك جۇيەسىن قۇرۋعا نەمكەتتىلىكتىڭ ارعى جاعىندا بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ جونىندەگى ۇيلەسىمدى ارەكەتتەردىڭ ورتاق ماقساتقا باعىتتالماۋى جاتسا كەرەك. وسى تۇرعىدان العاندا, يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتتە كوتەرىلگەن اۋقىمدى ماسەلەلەردىڭ اياقسىز قالمايتىنىنا سەنگىڭ كەلەدى. يادرولىق نىساندار مەن ماتەريالدار قاۋىپسىزدىگىنىڭ دەڭگەيى ەڭ جوعارى مەملەكەتتەردىڭ العاشقى جيىرمالىعىنا كىرەتىن قازاقستان باسشىسىنىڭ سوعىستىڭ ءتۇپ-تامىرىن بىرتىندەپ جويىپ, ورنىقتى الەمنىڭ گەوگرافياسىن قالىپتاسىرۋ يدەياسىن كوتەرۋى وتە قۇپتارلىق. ونىڭ ناقتى مىسالى رەتىندە الەمدە يادرولىق قارۋدان ازات التى ايماقتىڭ بار ەكەنى اتالدى. ەندىگى مىندەت تاياۋ شىعىستا يادروسىز ايماق قۇرۋ تۋرالى حالىقارالىق كۇش-جىگەردى بەلسەندىرەك ەتۋ بولىپ تابىلادى. حالىقارالىق قارۋسىزداندىرۋ ۇدەرىستەرىن جاڭا تاريحي جاعدايلارعا بەيىمدەۋدىڭ ماڭىزى زور. ويتكەنى, كيبەرقىلمىستار ۇدەپ كەتسە, اپاتتىڭ الدىن الۋ وڭايعا تۇسپەسى انىق. سوعىسسىز الەم – بۇگىندە بۇكىل ادامزات تىلەگى! ساعىندىق سالمۇرزين, ساياساتتانۋشى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
بەيبىتشىلىك پەن جاراتىلىس ءۇشىن جەتىستىكتەر
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان «XXI عاسىر: سوعىسسىز الەم» باعدارلاماسىن عىلىمي قاۋىمداستىق ۇلكەن ىجداعاتپەن قابىلدادى, ويتكەنى وندا جاڭا جاھاندىق شىندىق جاعدايلارىندا تۇراقتى الەمدىك ءتارتىپتىڭ تۇتاس جۇيەسىن قۇرۋدىڭ ستراتەگيالىق پلاتفورماسى ۇسىنىلعان. اتالمىش باعدارلامالىق قۇجات الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ سوعىستار مەن قاقتىعىستار ۆيرۋسىن جويۋ جونىندەگى كەلىسىلگەن جانە جاۋاپتى الگوريتمى بولىپ تابىلادى. مەملەكەت باسشىسى تەك بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە تەڭ جاۋاپكەرشىلىك, ءوزارا سىيلاستىق جانە ىشكى ماسەلەلەرگە ارالاسپاۋ قاعيداتتارى نەگىزىندەگى بەيبىت ۇنقاتىسۋ مەن سىندارلى كەلىسسوزدەر عانا مەملەكەتتەر اراسىنداعى بارلىق داۋلاردى رەتتەۋگە نەگىز بولىپ تابىلۋى ءتيىس دەپ ايرىقشا اتاپ كورسەتتى. وسىعان بايلانىستى قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ عالىمدارى عىلىمي جاڭالىقتاردى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنىڭ جاڭا تۇرلەرىن جاساۋعا, قولدانۋعا تىيىم سالۋ جونىندەگى ورىندالۋى مىندەتتى حالىقارالىق قۇجاتتاردى ازىرلەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن قولدايدى. اتاپ ايتقاندا, بۇۇ قولداۋىمەن قىرىپ-جويۋ قارۋىن جاساۋ جانە جەتىلدىرۋ ۇشىن قولدانىلۋى مۇمكىن عىلىمي جاڭالىقتاردى تىركەۋ تىزبەسىن جاساۋ. سونىمەن قاتار, اسكەري بلوكتارعا بالاما رەتىندە, كەڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا مۇمكىندىك بەرەتىن تۇراقتى الەم گەوگرافياسى مەن ارنايى حالىقارالىق قۇقىقتار نەگىزىندە اۋقىمدى الەم ارەالدارىن قۇرۋدى قالىپتاستىرۋ جونىندەگى قۇجات يدەيالارىن جۇزەگە اسىرۋدى ومىرلىك ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىز. مىسال رەتىندە پرەزيدەنت ءوزىنىڭ باستاماسى نەگىزىندە وسىدان 10 جىل بۇرىن سەمەيدە ايماقتىڭ بەس مەملەكەتىمەن قۇرىلعان ورتالىق ازيا يادرولىق قارۋسىز ايماعىن جانە وسى نەگىزدە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى اياسىنداعى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى, رەسەي فەدەراتسياسى, قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە وزبەكستان اراسىنداعى كوپتاراپتى ىنتىماقتاستىقتى ءادىل كەلتىرەدى. قازاقستان عالىمدارى پرەزيدەنت ۇسىنعان الەمدىك ءتارتىپتىڭ دامۋ تۇجىرىمداماسى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى عىلىمي ىنتىماقتاستىق پەن ايماقتىق ماسەلەلەردى بىرلەسە شەشۋ جولدارىن ىزدەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىندىگىنە سەنىم بىلدىرەدى. ءسويتىپ, 2015 جىلى قحر توراعاسى سي تسزينپينمەن كەزدەسۋى بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستاننىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە, قازاقستاننىڭ قازىردىڭ وزىندە ەۋرازيالىق ءترانزيتتى كەڭەيتۋگە دايار ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. قازىرگى ۋاقىتتا «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» شەڭبەرىندە قحر-دان ەو-عا ترانزيتتىك دالىزدەرىنىڭ نۇسقالارى ازىرلەنۋدە. بيىلعى جىلى سوچي قالاسىندا وتكەن قازاقستان مەن رەسەيدىڭ شەكارالاستىق ىنتىماقتاستىعى فورۋمىندا مەملەكەت باسشىسى 2016 جىلى قىركۇيەكتە استانا قالاسىندا «ەۋرازيالىق كەڭىستىكتىڭ كولىكتىك جانە لوگيستيكالىق الەۋەتىن دامىتۋ» تاقىرىبىندا كەزەكتى فورۋم وتكىزۋدى ۇسىندى. وسى رەتتە, قازىرگى ۋاقىتتا «ۇلكەن ەۋرازيا» يدەياسىنىڭ توڭىرەگىندە ءارى قاراي بىرىگۋ ماقساتىندا قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ, رەسەي جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسى مەن سينوگيدرو كورپوراتسياسى عالىمدارى قازاقستان, رەسەي, قىتاي جانە بارلىق ەۋرازيا مەملەكەتتەرى ءۇشىن «ەۋرازيا» كانالىنىڭ ءتيىمدى ەكەندىگىنە جاڭا دايەكتەر كەلتىرۋدە. قازاقستان عالىمدارى ءۇشىن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ باسقا ءبىر پەرسپەكتيۆالى باعىتى – جوعارى ەنەرگيا تاپشىلىقتاعى ايماقتارداعى ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعان جاڭعىرتىلاتىن ەنەرگەتيكا. قازاقستانعا, بىرەگەي تابيعي بايلىقتاردىڭ يەسى رەتىندە, وسى تەحنولوگيالاردى يگەرۋ جانە دامىتۋ قاجەت. ەلىمىزدە كرەمنيدىڭ بولۋى بىزگە كۇن ەنەرگەتيكاسىن يگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. رەني, سەلەن, گاللي سياقتى جانە ت.ب. سيرەك مەتالدار ەلەكتروندى سالا, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار, بيومەديتسينا, ەنەرگيا ۇنەمدەۋ سياقتى جوعارى تەحنولوگيالىق سالالار ءۇشىن ماتەريالدار وندىرۋدە جانە ەنەرگەتيكادا قاتتى وتىن ەلەمەنتتەرىن جاساۋدا باستى ءرول اتقارادى. ءبىزدىڭ عالىمدار رەتىندەگى ماقساتىمىز – وسى مەتالداردى جەردەن ءبولىپ الۋ جانە ولاردى ەكونوميكادا قولدانۋ تەحنولوگيالارىن جاساۋ. ەلدىڭ جاڭا جوعارى تەحنولوگيالىق ەنەرگەتيكالىق كلاستەرىن, وعان جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن قوسۋ ارقىلى قالىپتاستىرۋ ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا قازاقستاننىڭ تەك ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن انىقتاپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, جالپى ەكونوميكانىڭ قارقىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ءبىزدىڭ اكادەميانىڭ قازاقستاننىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ترانسقازاقستاندىق كانالدى عىلىمي نەگىزدەۋ جونىندەگى جوبالارى ەلدىڭ سۋ تاپشى ايماقتارىن جوعارى ساپالى سۋمەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەنەرگيا جانە سۋ تاپشىلىعى بار ەلدەردىڭ ماسەلەلەرىن ءبىزدىڭ تەحنولوگيالاردى ترانسفەرتتەۋ ارقىلى شەشۋ جارىلىس قاۋپى بار شيەلەنىس وشاقتارىن جويۋعا جانە جەر بەتىندەگى بەيبىتشىلىككە جاردەمدەسەتىندىگى ءسوزسىز. نۇرالى بەكتۇرعانوۆ, قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى, ۇعا اكادەميگى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
جاھاندى جاقسىلىققا جاقىنداتۋ
مۇحيتتىڭ ار جاعىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقش-تىڭ قوعام جانە ساياسي قايراتكەرلەرىمەن كەزدەسۋىنىڭ قورىتىندىسىندا كارنەگي قورىنىڭ شتاب پاتەرىندە ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسىمەن «الەم. XXI عاسىر» اتتى مانيفەست قابىلداندى. سوناۋ 1795 جىلى نەمىستىڭ الەمگە ءماشھۇر فيلوسوفى يممانۋيل كانت «ماڭگىلىك الەمگە» – «ك ۆەچنومۋ ميرۋ» تراكتاتىندا «ەگەر سوعىس ءۇشىن قارۋلانۋ وسىلاي جالعاسا بەرسە, ادامزات بالاسىنىڭ الدىنان ءبىر عانا ناقتى تاڭداۋ شىعادى نە سوعىس اتاۋلىدان باس تارتىپ, بەيبىتشىلىكتى قالاۋ, نە وركەنيەتتى جالماعان ورتاق زيراتتا باستارى توعىسادى», دەگەن وي ايتادى. بەيبىت ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ول ادامزات بالاسىن ورتاق مۇددەگە بىرىكتىرەتىن دۇنيەجۇزىلىك فەدەراتسيا قۇرۋدى ۇسىندى. كانتتىڭ بۇل ەڭبەگى ناپولەون سوعىسىنىڭ الدىندا تۋعان بولاتىن. ودان كەيىنگى ەكى عاسىردا ادام بالاسىنىڭ باياۋ بولعانىمەن وسى فيلوسوف اتاپ وتكەن ۇردىسكە كەلە جاتقانىن بايقايمىز. حح عاسىردا الەمدىك ۇكىمەت قۇرۋ قاجەتتىگىن البەرت ەينشتەين دە كوتەرگەن بولاتىن. XXI عاسىردىڭ باسىندا ادامزات ەكونوميكالىق, ساياسي, قۇقىقتىق, اقپاراتتىق تۇرعىدان قۇرىلىمى كۇردەلى بولعانىمەن تۇتاس جۇيەگە اينالىپ بارا جاتىر. الايدا, بۇل جولدا كەرى كەتۋشىلىك تە جوق ەمەس, جاڭا سىن-قاتەرلەر, قايشىلىقتار, سوعىس وشاقتارى تۋىپ, مەملەكەتتەر ءب ۇلىنىپ, ادامدار باس ساۋعالاعان بوسقىندارعا دا اينالۋدا. وسىلاردىڭ بارلىعىن جەڭۋ الەمدىك قاۋىمداستىقتان اسا كوپ كۇش-جىگەردى تالاپ ەتۋدە. الەمدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان جالپىعا بىردەي قاتەر توندىرەتىن قارۋ تۇرلەرى جاسالىپ, ول الەمنىڭ تىنىشتىعىنا قاتەر بولۋدا. 2016 جىلدىڭ 31 ناۋرىزىندا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسى – مانيفەستىڭ ومىرگە كەلۋى الەمنىڭ بەيبىت قالىپتا ورىستەۋىندەگى ماڭىزدى قۇجات. وندا الەمدەگى تىنىشتىقتى ساقتاۋ جولىندا نە ىستەۋ كەرەكتىگى جايىندا ناقتى ۇسىنىستار, پلانەتاداعى وركەنيەتتەردىڭ ءبىر-بىرىمەن بەيبىت قاتىناستاردا بولۋى جولىندا الەمدىك ازاماتتىق قوعام مەن جاھانداعى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ نەگە باسا نازار اۋدارۋى قاجەتتىگى كورسەتىلگەن. مانيفەستە العاش رەت ء«وزىڭدى دەميليتاريزاتسيالاۋ» ءۇشىن قانداي قادامدار جاساۋ قاجەتتىگى ايتىلعان. مەملەكەت – اسا كۇردەلى الەۋمەتتىك قۇبىلىس. مەملەكەتتىك باسقارۋ كىمنىڭ قولىندا ەكەنىنە بايلانىستى, ونىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياساتى سولاي جۇرگىزىلىپ, مەملەكەت ىزگىلىكتى ۇندەيدى, نەمەسە جاماندىق شاشادى. قۇقىقتىق مەملەكەت ءوزىن ءوزى توقتاتىپ, تەرىس اسەرگە بوي الدىرماي, ىدىراتۋشى كۇشتەردەن گورى بىرىكتىرگىش جاسامپاز الەۋەتتى ارتتىرۋى ءتيىس. بۇل رەتتە مەملەكەتتىڭ ىسىنە بارلىق ەلدەردىڭ ىزگى وزىق ويلى كۇشتەرى, مەملەكەت, قوعام قايراتكەرلەرى, عالىمدار مەن مادەنيەت وكىلدەرى, زيالىلار كومەكتەسكەندەرى دۇرىس. مانيفەستە جاڭادان ء«ولىم سەبەتىن قارۋلاردى عارىش كەڭىستىگىنە, الەمدىك مۇحيتتىڭ بەيتاراپ سۋلارىنىڭ تۇبىنە, اركتيكاعا ورنالاستىرۋعا تىيىم سالاتىن جاھاندىق شەشىم» قابىلداۋ قاجەتتىگى ۇسىنىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل وتە وزەكتى. 2016 جىلى جاھاندىق جىلىنۋدىڭ سالدارىنان مۇزداقتاردان جەردىڭ ارشىلۋىنا بايلانىستى اركتيكانى ءبولۋ ۇدەرىسى باستالدى. رەسەي 2016 جىلدىڭ ناۋرىزىندا اركتيكانىڭ 1 ملن. 200 مىڭ شارشى كم جەرىن وزىنە قوسۋ تۋرالى بۇۇ-عا تاپسىرىسىن وتكىزدى. مۇنداي تاپسىرىستاردى اركتيكالىق ايماقتا جاتقان وزگە دە ەلدەر ازىرلەپ جاتقانعا ۇقسايدى. كوپتەگەن ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشەك, جاقىن اراداعى 15-20 جىل ىشىندە عارىش كەڭىستىگىن يگەرىپ, ونىڭ ىشىندە اي مەن مارس جانە وزگە پلانەتالاردى, استەرويدتار مەن شىعانداعى عارىشتى زەرتتەۋگە دەگەن مەملەكەتتەردىڭ بەلسەندىلىگى جوعارىلاي تۇسەدى. وسى سەبەپتەن عارىشتىق كەڭىستىكتەگى قيمىلداردى دا قۇقىقتىق رەتتەۋ, ونى باقىلاۋ قاجەتتىگى تۋادى. ول جەر بەتىندەگى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ مەن عارىشتىق سوعىستاردى بولدىرماۋدىڭ قاجەتتىگىنەن تۋادى. مانيسفەستەگى ماڭىزدى ەرەجە – بۇۇ اياسىندا بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق جانە قاۋىپسىزدىك بويىنشا جاھاندىق كواليتسيا قۇرۋ. جەر جۇزىندەگى بارلىق مەملەكەتتەر بىرىككەن تۇستا, ءبىر-بىرىنە دەگەن سىندارلى ارىپتەستىك قاتىناستار ورناعاندا عانا ءبىر-بىرىنە قارسى اسكەري بلوكتارعا بولشەكتەنۋگە جول بەرىلمەيدى. ارينە, كەلەشەكتە بىتىمگەرشىلىك وپەراتسيالارىن ءتيىمدى جۇرگىزۋ ءۇشىن, مەملەكەتتەر اراسىندا اسەري قاقتىعىستاردى بولدىرماۋ ءۇشىن بۇۇ بىتىمگەرشىلىك كۇشتەرىن جاڭعىرتۋ قاجەتتىلىگى بار. 2016 جىلى جاھاندىق بەيبىت ومىرگە قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى تەرەڭىرەك بايىپتاۋدا بۇۇ-نىڭ ارنايى كونفەرەنتسياسىن جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋ ۇسىنىسى دا ايتىلدى. وسى جانە بۇعان دەيىن دە قازاقستان تاراپى كوتەرگەن باستامالار پلانەتاداعى تىنىشتىقتى ساقتاۋدا حالىقارالىق ساياساتتى ءتيىمدى قالىپتاستىرۋعا ىقپالىن تيگىزۋدە. سەرگەي ۋدارتسەۆ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
كوڭىلگە قونىمدى مانيفەست
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەزەكتى سامميت اياسىندا جاريالاعان «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىن 2010 جىلى ءساۋىر ايىندا ۆاشينگتوندا وتكەن ءبىرىنشى سامميتتەگى سويلەگەن ءسوزىنىڭ زاڭدى جالعاسى دەپ بىلەمىن. ەلباسىنىڭ العاشقى سويلەگەن ءسوزىنىڭ ءتۇپ تاريحى تومەندەگىدەي. اتالعان سامميت وتەر الدىندا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن ەلىمىزگە ارنايى كەلگەن ساپار بارىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتان نەگىزگى بايانداماشى رەتىندە ءسوز سويلەۋىن سۇراعان ەدى. شىنىندا دا, ەلباسىنىڭ مەملەكەت پەن ۇكىمەت باسشىلارىنا, بۇكىل الەمدىك قوعامداستىققا قايىرىلۋعا تولىققاندى مورالدىق قۇقىعى بار, جاپپاي قارۋلانۋدى توقتاتۋعا توقتام ايتاتىن جالعىز پرەزيدەنت. قازاقستان پرەزيدەنتى اتالعان ءى سامميتكە قاتىسىپ ءسوز سويلەدى. ونى الەمنىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جارىسا جازىپ, باياندامانىڭ وتە وزەكتى ماسەلەنى قوزعاعانىن جان-جاققا تاراتىپ جاتتى. سودان بەرى التى جىل ءوتتى. ەلباسى «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە بەيبىتشىلىك توڭىرەگىندە جاڭا باستاما كوتەردى. دۇنيەنىڭ جاقسى جاعىنا, جاقسى باعىتقا وزگەرەتىن ءتۇرى جوق. كەرىسىنشە, وتكەن التى جىل ىشىندە تاياۋ شىعىستاعى گەوساياسي احۋال تىم شيەلەنىسىپ كەتتى. ليۆيادا, سيريادا سوعىس وتى ءورشىپ, يراكتاعى قاقتىعىستار ەلدىڭ ىدىراۋىنا اكەلدى. سوڭعى كەزدە دايش سىندى بۇلدىرگى كۇشتەر پايدا بولدى. قىسقاسى, قازىرگى كەزدە الەم اپاتتى جاعدايدا تۇر. ءبىر جاعىنان الەمدىك-وركەنيەتتىك تۇرعىداعى پروبلەما پايدا بولسا, ەكىنشى جاعىنان يراك, سيريا مەن پاكىستاننىڭ ءبىر جارىم ميلليونعا جۋىق حالقى باس ساۋعالاپ, ەۋروپاعا قاراي جوڭكىلۋدە. بۇگىنگى قاتەر بۇرىنعىدان دا قاۋىپتىرەك. الەمدىك تەررورلىق كۇشتەر يادرولىق قارۋدى قولعا تۇسىرۋگە جانتالاسىپ الەك. مۇنداي ۇمتىلىس نيدەرلاندىدا, پاكىستاندا بولدى. وسى جەردە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۆاشينگتوندا, سەۋلدە الەمدىك تەرروريزمگە قاتىستى, ولاردىڭ يادرولىق قارۋدى يەمدەنۋگە ۇمتىلىسى تۋرالى الدەقاشان ايتقان سوزدەرىن كورەگەندىك دەپ ايتۋعا بولادى. «پلانەتا تاعى دا بۇكىل ادامزات ءۇشىن قاسىرەتتى سالدارلارى بار «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» وتكىر جۇزىندە تەربەلە باستادى. دۇنيە ازىرشە وتكەن ءتورت ونجىلدىقتىڭ وڭ ينەرتسياسىنىڭ ارقاسىندا ساقتالىپ تۇر» دەپ, ەلباسى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا شاقىرىپ, الەمگە ءۇن قاتىپ جاتقانى دا سوندىقتان. كەشەگى وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوپ كەشىكتىرمەي قازاقستاندا 2016 جىلى بۇۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىن شاقىرۋدى ۇسىندى. جەرۇيىققا اينالعان قازاق جەرىندە, الەمدە تۇڭعىش رەت «اجال فابريكاسى» – پوليگون جابىلعان ەلدە جاپپاي قارۋسىزدانۋعا بايلانىستى القالى جيىندى وتكىزۋدىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار. مەنىڭ ۇعىمىم بويىنشا قازاق ەلى قازىرگى وركەنيەتتەگى رۋحاني مەككەگە اينالدى. 2010 جىلى ەقىۇ ءسامميتى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ بەس سەزى استانا تورىندە وركەنيەتتى جاعدايدا وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاپ, ءبىر-بىرىنە دەگەن قايشىلىقتى كوزقاراستاردان ارىلۋعا ۇندەگەن جيىندارعا ۇيىتقى بولدى. ەلباسىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى بۇل بالاماسى جوق جەكە-دارا باعدارلاما دەپ ايتۋعا تۇرارلىق. وسىنداي باستامانىڭ كوپۆەكتورلىق ساياسات جۇرگىزىپ وتىرعان مەملەكەت باسشىسى كۇن تارتىبىنە قويعانى قۋانتادى. ەلىڭ ىشكى بىرلىگىندە دە ۇلكەن جەتىسىكتەرگە قول جەتكىزگەن, ازاماتتىق بىرەگەيلىكتى, جالپىعا بىردەي قوعامدى قالىپتاستىرعان ەلباسىنىڭ ايتقانى قاي جاعىنان دا كوڭىلگە قونىمدى. اناتولي باشماكوۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قحا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
تىرشىلىك تالىقسىپ تۇرعانىن ۇمىتپايىق
ادامزات تابيعاتتىڭ ءبىر بولشەگى.تابيعاتسىز تىرشىلىك تە بولمايدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قارۋسىزدانۋ جونىندەگى سامميتتە كوپتەگەن ماسەلەلەرمەن قاتار, جويقىن قارۋدىڭ تابيعاتىمىزعا تيگىزگەن زارداپتارى تۋرالى ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. بۇل ورماندارىمىزعا دا قاتىستى تۇيتكىل. پلانەتامىز