اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاڭاشا بەتبۇرىس

ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنداعى ەڭ ماڭىزدى سالانىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى. اۋىلدا حالقى­مىزدىڭ جارتىسىنا جۋىعى تۇرادى جانە ونىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى ەڭبەك ەتەدى. ءار جىل سايىن ناق وسى سەكتور­دا ەلدىڭ ۇلتتىق بايلىعىنىڭ 5-7 پايىزى جاسالادى. 2015 جى­لى اگروونەركاسىپ كەشە­نىن­دەگى ءون­دىرىلەتىن ونىمدەردىڭ جالپى كولەمى 2,7 ترلن. تەڭگەنى قۇرادى, بۇل 2010 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە جۋىق, ال 2014 جىلعا قاراعاندا 4,4 پايىزعا ارتىق. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, ەڭ الدىمەن, سترا­تەگيالىق ماڭىزى زور استىق دا­قىلدارىنىڭ دامۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. سوڭعى جىلدارى (2011-2015جج.) وندىرىلگەن اس­تىقتىڭ ورتاشا جىلدىق مولشەرى 18 ملن. توننادان استامعا جەتتى. بۇل كورسەتكىش 2006-2010 جىلدارى – 17 ملن. توننا, 2001-2006 جج. – 14,6 ملن.ت. شاماسىندا بولعان ەدى. وندىرىلگەن استىقتىڭ 8 ملن. توننادايى ىشكى سۇرانىسقا (قاجەتتى تۇقىم, قوعامدىق ازىقتانۋ جانە جەم قورىنا) پايدالانىلادى, قالعانى (6-10 ملن.ت.) ەكسپورتقا جىبەرىلەدى. استىق ەكسپورتى بويىنشا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا الەمدەگى العاشقى ون ەلدىڭ ساپىندا, ال ۇن ەكسپورتىندا 2007 جىلدان بەرى ءبىرىنشى ورىندا كەلەدى. بيىلعى اۋىل شارۋاشىلىعى ماركەتينگى جىلىندا 7,5 ملن. توننا استىق ەكسپورتقا جىبەرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. ەلىمىزدە استىق ءوندىرۋ تەحنولوگيالارىن جەتىلدىرۋدەگى عى­لىمي ىزدەنىستەر كوپ جىلدان بەرى نەگىزىنەن شورتاندىداعى اس­تىق شارۋاشىلىعى جانە قوس­تانايداعى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن­دا جۇرگىزىلەدى. ناتيجەسىندە, تو­پىراقتى ساقتايتىن جانە باسقا رەسۋر­ستاردى ۇنەمدەيتىن, جاڭا نولدىك جانە ءمينيمالدى جەر وڭدەۋ تەحنولوگيالارى قالىپتاستى. وسىنداي يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيالىق تەحنولوگيالاردى قول­دا­نۋ ارقىلى استىق داقىلدار شى­عىمدىلىعىن 10 جىلدا – 1,5 ەسە, 20 جىلدا ەكى ەسەگە كوتەرۋگە بولاتىنى دالەلدەنگەن. ماسەلەن, تابيعي اۋا رايى ءبىزدىڭ ەلگە سايكەس كەلەتىن كانادانىڭ ساسكاچەۆان ايماعىندا نولدىك تەحنولوگيا قولدانۋ ارقىلى ءار گەكتاردان 2,5-3 توننادان استىق الاتىن كورىنەدى. ءبىزدىڭ ەلدە, ناقتى ومىردە وسىنداي كورسەتكىشتەرگە تەك ازداعان وزىق كاسىپورىندار عانا جەتۋدە. ولاردىڭ قاتارىنا وزدەرىنىڭ تابيعي جاعدايىنا سايكەس ءداندى داقىلداردىڭ ءار گەكتارىنان تۇراقتى مولشەردە 15 تسەنتنەر استىق جينايتىن اقمولا وبلىسىنداعى «رودينا» اگروفيرماسى, 20 تسەنتنەردەن الاتىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى «زەنچەنكو ي ك» كوممان­ديتتىك سەرىكتەستىگىن, 25 تسەنتنەردەن كەم المايتىن قوستاناي وبلىسىنداعى «زارەچنوە» تاجىريبە شارۋاشىلىعىن قوسۋعا بولادى. وسىنداي ءىرى شارۋاشىلىقتاردا ءار­تۇرلى جاڭا يننوۆاتسيالىق جاڭا­لىقتار ومىرگە كەلۋدە. ءما­سەلەن, سولتۇستىك قازاقستان وب­لى­­سىنداعى «زەنچەنكو ي ك» كوم­مانديتتىك سەرىكتەستىگىندە كا­نادادان اكە­لىنگەن 800 باس اسىل تۇ­قىمدى سيىر مالىنا ارنالعان ءسۇت كەشەنى جۇمىس ىستەيدى. سوڭعى التى جىلدا ءار سيىر­دان 7 مىڭ ليتردەن استام ءسۇت الىنادى, ەۋروپالىق ستان­­دارت­تارعا ساي 30 ءتۇرلى ءسۇت ءونىم­دەرى شىعارىلادى. سونىمەن قاتار, وسى شارۋاشىلىقتا جەل ەنەرگيا­سىن پايدالاناتىن قۇرىلىمدار ىسكە قوسىلعان. ناتيجەسىندە, ولار شارۋاشىلىقتىڭ ەنەرگەتيكالىق سۇرانىستارىن تولىق قامتاماسىز ەتۋدە. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, ەلىمىزدە جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانعان جانە سول ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلگەن استىق داقىلدارىنىڭ كولەمى 2010 جىلى 11,2 ملن.گەك­تارعا جەتىپ 2007 جىلمەن سالىس­تىرعاندا 2,2 ەسەگە ءوستى, ال 2014 جىلى بۇل كورسەتكىش 12,9 ملن. گەك­تارعا دەيىن كوتەرىلدى. ول بار­لىق استىق داقىلدار كولەمىنىڭ 80 پايىزىن قۇرايدى. الايدا, اس­تىق داقىلدارىنىڭ ورتاشا شى­عىمدىلىعى 2011-2014 جىلدار ارالىعىندا ءار گەكتاردان 12,2 تس.-دەن اسپادى, ياعني 2006-2010 جىلدارمەن سالىستىرعاندا (11,1 تس\گا) 10 پايىزعا عانا ءوستى, ال 2001-2005 جىلدارعا قاراعاندا (10,7 تس/گا) نەبارى 14 پايىزدى قۇرايدى. نەلىكتەن؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ونىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار: ناقتى اقپاراتتىق مالىمەتتەر جينالمايدى, ۇسىنىلعان عىلىمي تەحنولوگيالار تالاپقا ساي ورىندالمايدى, قاجەتتى تەحنيكا مەن اگرەگاتتار جەتىسپەيدى, جەرگىلىكتى باسشىلار مەن ماماندار تاراپىنان باقىلاۋ جوق دەپ ايتۋعا بولادى. مىسالى, وتاندىق سەلەكتسيا ارقىلى شىعارىلعان ءداندى دا­قىلدار سورتتارىنىڭ ۇلەسى ەگىس­­تىكتىڭ جارتىسىنان اسپايدى (2014 ج. – 47,9%). ۇلتتىق ەكونو­ميكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, ەگىستىك جەرلەردىڭ قۇ­نارلىلىعى تومەندەپ كەلەدى: گۋ­مۋستىڭ جوعارى مولشەرى ولار­دىڭ تەك 2,2 پايىزىندا, ورتاشا مولشەرى – 36,1 پايىزىندا, تومەنگى قۇنارسىز مولشەرى 61,7 پايىزىن­دا ساقتالعان. اگروحيميالىق قىز­مەتتەردىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, ءبىر گەكتار ەگىستىككە قاجەتتى مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ تەك 1/12 ۇلەسى عانا قولدانىلادى ەكەن. ءداندى داقىلدارعا ورگانيكالىق جانە مينەرالدى تىڭايتقىشتار ءتىپتى بەرىلمەيدى. بۇقارالىق اق­پارات كوزدەرىنىڭ مالىمدەۋىنشە جامبىل وبلىسىنداعى «كاز­فوس­فات» جانە ماڭعىستاۋ وبلى­سىن­داعى «كازازوت» زاۋىتتارى وندىرگەن تىڭايتقىشتار ىشكى سۇ­رانىس بولماعاندىقتان شەتەلدەرگە ەكسپورتقا شىعارىلىپ جاتىر. ەگىستىككە قولدانىلاتىن گەربيتسيدتەردىڭ مولشەرى سۇرا­نىستان 3-4 ەسە از. 2015 جىلى 15,8 ملن. گەكتار جەرگە سەبىلگەن ءداندى دا­قىلداردىڭ 5,5 ملن. گەكتارى, ياعني 34 پايىزى شاعىن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ۇلەسىنە ءتيدى. ولاردىڭ ىشىندە تەك 4 پايىزىندا عانا اۋىسپالى ەگىس اينالىمى ساقتالعان. ەلىمىزدەگى 1,6 ملن. گا. سۋارمالى ەگىستىكتىڭ تەك 634 مىڭ گەكتارىندا عانا (40,8%) سۋلاندىرۋ جۇيەسى تولىق جۇمىس ىستەيدى. يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ارقاشاندا وسىمدىك جانە مال شارۋاشىلىعىنىڭ تالاپتارىنا ساي تەحنيكالىق جۇيەلەردى قا­جەت ەتەدى. عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتتارىنىڭ ەسەپتەۋلەرى بو­يىنشا, ەلىمىزگە كەشەندى تۇردە ءونىم ءوندىرۋ, وڭدەۋ جانە ساقتاۋ ءۇشىن 1200-دەن استام ءتۇرلى اۋىل­شارۋاشىلىق ماشينالارى مەن تەحنيكالىق قۇرالدارى قاجەت كو­رىنەدى. ولارمەن قامتاماسىز ەتۋ وتە تومەن دەڭگەيدە دەپ ايتۋعا بولادى. قولدا بار تەحنيكانىڭ 80 پايىزى توزعان. ماشينا-تراكتور پاركىنىڭ جاڭارۋى جىلىنا 1,5-2 پايىزدان اسپايدى. ونىمدىلىگى جوعارى تەحنيكالار – استىق كوم­باين­دارى, قۋاتتى تراكتورلار, ءدان سەبۋ كەشەندەرى شەتەلدەردەن قىمبات باعامەن ساتىپ الىنۋدا. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە اۋىلشارۋاشىلىق ماشينا جاساۋ سالاسى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىندا, ال اوك-تە تەحنيكانى پايدالانۋ جانە جاڭارتۋ ماسەلەلەرىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اينالىسادى. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ «اگروتەحماش» جشس, «سەماز» جشس, «ۆەكتور» جشس جانە تاعى باسقا زاۋىتتاردا ءارتۇرلى تراكتور, كومبايندار شىعارىلا باس­تادى, بىراق ولار نەگىزىنەن دەربەس بولشەكتەردەن عانا قۇراس­تى­رىلۋدا. الايدا, ەلىمىزدىڭ تا­بيعي-ەكونوميكالىق جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, وندىرىلەتىن ءونىم­دەردىڭ باسەكەلەستىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا, اۋىلشارۋاشىلىق ماشينا جاساۋ سالاسىن ستراتەگيالىق باعىتتىڭ بىرىنە قوسقان دۇرىس سياقتى. اگرويننوۆاتسيالىق شارا­لاردى وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ ما­ڭىز­­دى باعىتتارىنىڭ ءبىرى اۋىل­­­­داعى شاعىن جانە ۇساق شارۋا­شىلىقتاردى ءتيىمدى دامىتۋ جانە ىنتالاندىرۋ. ولاردىڭ قاتارىنا شارۋا قوجالىقتارى جانە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جەكە قوسالقى شا­رۋاشىلىقتارى جاتادى. 2014 جىلى ەلىمىزدە وندىرىلگەن اۋىل­­­شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ 23,2 پايىزىن ءىرى ۇيىمداسقان شا­رۋاشىلىقتار, 31,1 پايىزىن – شارۋا جانە فەرمەر قوجالىقتارى, ال 45,7 پايىزىن جەكە قوسالقى شا­رۋاشىلىقتار بەرگەن. بۇل ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ يەلىگىندە پايدالاناتىن ەگىستىك جانە جايىلىم جەر از, نارىققا شىعاراتىن ونىمدەرىنىڭ كولەمى ماردىمسىز, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايى ناشار, مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ جوققا ءتان, كەپىلدىككە بەرەتىن ءمۇ­لىك جەتىسپەيدى, ناتيجەسىندە, تاۋار وندىرۋشىلەرگە بولىنەتىن سۋب­سيديانىڭ تەك 15-20 پايىزى عانا ولاردىڭ ۇلەسىنە كەلەدى. سوعان قاراماستان شارۋا قوجالىقتارىنىڭ سانى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلەدى. ولاردىڭ يەلىگىندەگى جەر كولەمى از, اسىرەسە, وڭتۇستىك ايماعىندا. ماسەلەن, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جەرى 5 گەكتارعا جەتپەيتىن شا­رۋاشىلىقتاردىڭ سانى 45,8 پايىز بولسا, 100 گەكتاردان اساتىندار نە­بارى 8,5 پايىزدى قۇرايدى. ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ ۇلەسى, اسىرەسە, مال شارۋاشىلىعىندا ۇلكەن. كور­سەتىلگەن جىلداعى وندىرىلگەن ءسۇتتىڭ 82 پايىزى, ەتتىڭ 64 پايىزى, ءجۇننىڭ 60 پايىزى سولاردىڭ ۇلەسىنە تيەدى. الەمدىك ەكونوميكادا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزىن شاعىن وتباسىلىق فەرمالار قۇرايدى. جاپونيادا ولاردىڭ سانى 1,8 ميلليونعا جەتەدى, وڭتۇستىك كورەيادا – 1,5 ميلليون, ال ءبىزدىڭ ەلدە نەبارى 200 مىڭعا تاياۋ, ال ميلليونداعان گەكتار جايىلىمدىق جەر بوس جاتىر, پايدالانىلمايدى, ياعني ۇساق جەكەمەنشىك شارۋاشىلىقتاردى بىرنەشە ەسەگە كوبەيتۋ مۇمكىندىگى بار. وسىعان وراي, ۇساق جانە شاعىن شارۋا­شىلىقتاردى ودان ءارى دامىتۋ جانە جان-جاقتى قولداۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, ىشكى سۇرانىستى قامتۋدا جەكە قوسالقى شارۋا­شى­لىقتاردىڭ ماڭىزىن ەسكەرە وتىرىپ, ولار تۋرالى كورشىلەس رەسەي, بەلارۋس جانە وزبەكستان ەلدەرى سياقتى ارنايى زاڭ قابىل­داعان دۇرىس. وندا قوسالقى شا­رۋاشىلىقتاردى بىرتە-بىرتە جەكە كاسىپكەرلىككە, فەرمەرلىك شا­رۋا­شىلىقتارعا اينالدىرۋ جولدارى كورسەتىلۋى قاجەت. ەكىنشىدەن, ۇساق جانە شا­عىن شا­رۋاشىلىقتاردى ولار­­دىڭ ما­­­ماندانۋىنا جانە جەر­گى­­­­لىكتى ايماقتاردىڭ تابيعي-ەكو­­­­نوميكالىق جاعدايلارىنا سايكەس ىرىلەندىرۋ, مەملەكەتتىك قول­داۋ, اسىرەسە, وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ ولاردىڭ مۇشەلەرىنىڭ ين­نوۆاتسيالىق بەلسەندىلىگىن كوتەرەدى. ۇشىنشىدەن, ۇساق جانە شاعىن شارۋاشىلىقتاردى ءارتۇرلى كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرۋ جۇمىسىن جانداندىرعان دۇرىس. ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىندا كووپەراتيۆتەر قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بەس ءتۇرلى زاڭ بار. الايدا, بۇل زاڭدار ناقتى تاجىريبەدە تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ تالاپتارىنا ساي كەلمەگەندىكتەن كووپەراتيۆتەر دۇرىس دامي المادى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, كووپەرتيۆتەرگە كىرگەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ سانى 1,5 پايىزدان اسپاي تۇر. وسىنىڭ ءبارى ەسكەرىلىپ, 2015 جىلدىڭ 29 قازانىندا مەملەكەت باسشىسى كوپتەن كۇتكەن «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. بۇل زاڭ ەلباسىنىڭ ۇلت جوسپارى – 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى ءجۇ­زەگە اسىرۋدىڭ «100 ناقتى قادا­مىنداعى» اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى مەن ولاردىڭ اسسوتسياتسيالارىنىڭ قىزمەتتەرىن جۇيەلى رەتتەۋگە ارنالعان. جاڭا زاڭعا سايكەس اۋىل شا­رۋاشىلىعى مينيسترلىگى قوسىم­شا قاجەتتى قۇجاتتاردى دايىنداپ ۇلگەردى. ەندى اۋىل­شا­رۋا­­شىلىق كووپەراتيۆتەرى ارناۋلى سالىق رەجىمىن قول­دانا الادى, وزدەرىنىڭ تابىستارىن مۇشەلەرىنە بولۋگە قۇقىلى, اۋديت جۇرگىزىپ, تەكسەرۋ قاۋىمداستىقتارىنا كى­رۋى­نە مۇمكىندىك الدى, بۇل قىز­مەتى ءۇشىن ىشكى جۇمسالعان شى­عىن­داردىڭ 50 پايىزىن مەملەكەتتەن سۋبسيديا الىپ جابا الادى. ولاردىڭ قۇرامىنداعى تاۋار ءون­دىرۋشىلەر گەربيتسيدتەردى, جانار-جاعارمايلاردى, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن, ولاردى وتكىزۋ جانە ماشينا-تراكتور پاركىنىڭ قىز­مەتتەرىن وزىندىك قۇندارى ءمول­شەرىمەن پايدالانا الادى. بۇل جاڭالىقتار قازىردىڭ وزىندە اي­ماق­تاردا ىسكە اسا باستادى. جاڭا زاڭ نەگىزىندە اۋىلدىق جەرلەردەگى بۇرىنعى ۇساق تۇتىنۋ­شىلىق كووپەراتيۆتەرى قايتا مەملەكەتتىك تىركەۋدەن ءوتۋى كەرەك. ول جۇمىس وتە ۇقىپتىلىقتى قاجەت ەتەدى. مىسالى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى سايرام اۋ­دا­نى­نىڭ مانكەنت اۋىلدىق وكرۋگىندە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كەلىسىمىمەن اۋىلدىق تۇتىنۋ كوو­پەراتيۆى قۇرىلعان. ونىڭ قۇرامىنا 1134 شارۋا قوجالىعى مەن جەكە كاسىپكەرلەر كىرگەن. ولاردىڭ يەلىگىندە 5490 گا اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى, ونىڭ ىشىندە 3349 گا دالالىق ەگىستىك جەر, 1920 گا سۋارمالى جەر جانە 231 گا جايىلىمدىق جەر بار. ودان باسقا, 500 گا الىس جايىلىمدىق جەر ءىرى قارا مەن قوي تابىندارى ءۇشىن جالعا بەرىلگەن. كووپەراتيۆ اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمى ەسەبىندە تىركەلگەن. سوڭعى جىلداردا ول جەڭىلدىك نەسيەلەرمەن جانار-جاعارماي, مينەرالدى تىڭايتقىشتار الادى, ءوز مۇشەلەرىنە ءارتۇرلى قىزمەتتەر كورسەتەدى. سونىمەن قاتار, شارۋا­لاردىڭ ايتۋى بويىنشا مۇندا كوپتەگەن قيىندىقتار دا بار. ءبىر شارۋا قوجالىعىنا بولىنگەن جەردىڭ كولەمى وتە كىشكەنتاي. سۋارمالى جەردىڭ مولشەرى ورتا ەسەپپەن 1,7 گا, ونىڭ ىشىندە كووپەراتيۆ مۇشەلەرىنىڭ 40,5 پاي­ىزىندا 1 گەكتارعا دەيىن, 44,6 پايىزىندا – 2-3 گا, 14,9 پايىزىندا عانا 3 گەكتاردان استام. ىشكى جانە شارۋاشىلىقتار بويىنشا جەرگە ورنالاستىرۋ, القاپتاردا اۋىسپالى ەگىس جۇمىستارى جۇرگىزىلمەيدى. دالالىق جۇمىستار كوبىنە قولمەن ىستەلەدى, قولدا بار تەحنيكا ەسكىرگەن, جاڭا قۋاتتى تەحنيكا الۋعا قارجى جەتىسپەيدى. كوپتەگەن تۇرعىندار مەن شارۋا قوجالىقتارىندا كەپىل­دىككە سالاتىن م ۇلىكتەر جوق. وسىنداي جانە تاعى باسقا ءما­سە­لەلەر قولبايلاۋ جاساپ وتىر. جاڭا زاڭ نەگىزىندە ولاردى شەشۋگە مۇمكىندىك تۋدى. اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋشى, وڭدەۋشى, وتكىزۋشى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار ايماقتاردا, اۋدانداردا جانە جەرگىلىكتى جەرلەردە كووپەراتيۆتىك نەگىزدە بىرلەسىپ قىزمەت ىستەي الادى. كووپەراتسيانى دامىتۋدىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – شارۋالاردىڭ نارىققا كىرۋىن قولداۋ. ولارعا بەرىلەتىن نەسيەلىك قارجىلار مەن تەگىن سۋبسيديالاردى دۇرىس جەت­كىزۋدىڭ جولدارىن جەتىلدىرۋ كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعىنا ءبو­لى­­­­نەتىن قارجىلاي كومەك نە­گىزىنەن «كازاگرو» حولدينگى ار­قىلى بولىنەدى. وتكەن 2015 جىلى حولدينگ ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنە بارلىعى 363 ملرد. تەڭگە بولگەن. ونىڭ ۇلەسى جالپى بەرىلگەن نەسيەنىڭ 43 پايىزىن قۇرايدى. الايدا, بۇل كومەك نەبارى 49 مىڭ شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنە, ياعني ولاردىڭ جالپى سانىنىڭ 1/4-ءى عانا بەرىلگەن. بيىلعى جىلى حولدينگتىڭ قارجىلىق كومەگى ءار­تۇرلى باعىتتارمەن جۇرگىزىلەدى. ءبىرىن­شىدەن, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى ولاردىڭ رەيتينگتەرىنە سايكەس جىلدىق ستاۆكاسى 7-8 پايىز­بەن تاۋار وندىرۋشىلەرگە نەسيە بەرىلەدى. ەكىنشىدەن, «كازاگرو» تىكەلەي ءوزىنىڭ ەنشىلەس «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق ارقىلى بانكتەردىڭ كەپىلدەرى نەگىزىندە نەسيەلىك قارجىلاردى 5 پايىزدىق ستاۆكامەن بەرە الادى. ودان باس­قا, «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق وزدەرىنىڭ نەسيەلىك سەرىكتەستىكتەرى جانە شاعىن قار­جىلىق ۇيىمدارى ارقىلى دا بەرە الادى. بىراق ولاردىڭ ستاۆكاسى 9 پايىزعا دەيىن كوتەرىلەدى. ءۇشىنشى باعىت – «استىق كورپوراتسياسى» ۇلتتىق كومپانياسى ارقىلى بيداي مەن ارپانى فورۆاردتىق ساتىپ الۋ ءتارتىبى نەگىزىندە ء(بىر گەك­تارعا 6 مىڭ تەڭگە 5 پايىزدىق ستاۆ­كامەن) قارجىلاندىرۋ. ءتور­تىن­شىدەن, «كازاگرو» حولدينگى نەسيەلىك رەسۋرستارى جەتىسپەيتىن, تەحنيكالىق جاعدايلارى جانە تاۋارلىق دەڭگەيى تومەن شاعىن جانە ورتا شارۋاشىلىقتار ءۇشىن كووپەراتيۆتىك بىرلەستىكتەر قۇرۋعا ۇسىنىس جاساپ وتىر. ولار زاڭدى تۇلعا رەتىندە «استىق كورپوراتسياسى» ۇلتتىق كومپانياسىمەن بەلگىلى ءبىر مولشەردە تۇراقتى باعامەن استىق ساتىپ الۋ ءۇشىن شارت جاساسادى. بىرلەستىك زاڭدى تۇلعا رەتىندە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرمەن كەلىسە وتىرىپ, كوكتەمگى دالا جۇمىستا­رى مەن وراق ناۋقانىنا قاجەتتى قارجى­لاردى «استىق كورپوراتسيا­سى» كومپانياسىنىڭ كەپىلدەمەسى ارقىلى الادى. بىرلەستىك الىنعان قارجىلارعا كوتەرمە باعالارمەن قاجەتتى جانار-جاعارماي, تەحنيكا مەن قوسالقى بولشەكتەر, تىڭايتقىشتار مەن گەربيتسيدتەر جانە تاعى باسقا تاۋارلار ساتىپ الىپ ءوز مۇشەلەرىنە ۇلەستىرەدى. ەگىن ورۋ كەزىندە بيدايدىڭ نا­رىقتىق باعالارى كەلىسىلگەن باعا­دان جوعارى بولسا, بىرلەستىك ونى باسقا الۋشىلارعا ساتىپ قوسىمشا پايدا تابا الادى. ەگەر نارىقتىق باعا بۇرىنعى كەلىسىلگەن باعادان كەم نەمەسە بىردەي بولسا, استىقتى شارتقا سايكەس استىق كوم­پانياسىنا ساتا الادى. بۇل شارالار اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترلىگىمەن, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن جانە فەرمەرلەر وداعىمەن ءوزارا كەلىسىلگەن. اگروونەركاسىپ كەشەنىن قول­داۋ­عا بولىنەتىن بيۋدجەتتىك قارجىنىڭ 1/3 بولىگى اۋىل­شارۋا­شىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنە سۋبسيديا ەسەبىندە قايتارىمسىز تەگىن بەرىلەدى. ولار­دىڭ كولەمى دە جىلدان-جىلعا وسۋدە: 2010 جىلى 48,3 ملرد. تەڭ­گەنى قۇراسا, 2014 جىلى 149 ملرد. تەڭگەگە, ياعني 3 ەسەگە ءوستى. ءبىر ەرەك­­­شەلىگى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى 2014 جىلدان باستاپ سۋبسيديالاردى ءبولۋدى جەرگىلىكتى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باس­قار­مالارىنىڭ قۇزىرىنا بەردى. ولار سۋبسيديالاردى ايماقتاردىڭ تابيعي ەكونوميكالىق جاعدايلارىن ەسكەرىپ بولەدى. 2015 جىلى جالپى سۋبسيديا مولشەرى 147,8 ملرد. تەڭگەگە جەتىپ, 2014 جىلمەن سالىس­تىرعاندا 18 پايىزعا وسكەن. جەر جانە جەر رەسۋرستارى – ۇلتتىق بايلىعىمىز. ولاردى كوز­دىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ, قورعاۋ جانە ءتيىمدى پايدالانۋ – مەملەكەتىمىزدىڭ جانە تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ بولاشاعىن ويلاۋ دەگەن ءسوز. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە الىس شالعايدا, ءشول جانە ءشو­لەيت ايماقتاردا ورنالاسقان, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي­لارى تومەن وتىزعا تاياۋ اۋىلدىق اۋداندار بار. ولارداعى جەر اۋماعىنىڭ كولەمدەرى 14 ملن. گەكتاردان استام, 1 ميلليونعا تاياۋ تۇرعىندارى بار, ونىڭ ىشىندە 95-100 پايىزى قازاقتار. ءبىراز جىل­­دار بۇرىن (1989 ج. جانە 1999 ج.) قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى وسىنداي اۋداندارعا جان-جاقتى مەم­لەكەتتىك جانە ماتەريالدىق-تەح­نيكالىق كومەك بەرۋ تۋرالى ارنايى قاۋلى قابىلداعان ەدى. بىراق ومىردە بۇل شەشىمدەر جۇزەگە اسپاي قالدى. كەرىسىنشە, حالقىنىڭ سانى از اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە ينف­راقۇرىلىمدى دامىتۋعا قارجى بولىنبەيدى, ولاردىڭ سانى جىلدان-جىلعا كەمىپ بارادى. ناتيجەسىندە, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ سانى 2002 جىلدىڭ باسىندا 7743 بولسا, 2015 جىلدىڭ باسىندا 6724 بىرلىك قانا قالعان, ياعني 13 جىلدىڭ ىشىندە ولاردىڭ سانى 1019 نەمەسە 13,2 پايىزعا ازايعان. بۇلار نەگىزىنەن سول شالعاي جانە شەكارالاس ەلدەرمەن قاتار قونىستانعان الەۋەتى شامالى اۋىلدار ەكەنى بەلگىلى. ايتا كەتەلىك, كورشىلەس رەسەي, قىتاي جانە وزبەكستان ەلدەرىندە شەكارالاس ەلدى مەكەندەردىڭ كوركەيىپ, ءوسىپ جانە ۇلعايىپ بارا جاتقانى بەلگىلى. سولار سياقتى ءبىزدىڭ ەل­دە دە شالعاي جانە باسقا ەلدەرمەن شەكارالاس اۋىلدىق ەلدى مە­كەندەردى نىعايتۋعا ءمان بەرگەن ءجون. سوندا عانا بۇل اۋدانداردا حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتىپ, ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە ستراتەگيالىق قاۋىپ­سىزدىگىن ساقتاۋعا كومەكتەسە الادى. ولاردىڭ جارامسىز جەر­لەرى بولاشاقتا يننوۆاتسيالىق جە­تىس­تىكتەردى قولدانۋ ناتيجە­سىندە ءون­دىرىسكە پايدالى بولۋى دا ءمۇم­كىن. جاسقايرات سۇندەت ۇلى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. استانا.