* باسقا باسىلىمداردان

 رەكوردتىق كورسەتكىش – حالىق بىرلىگىنىڭ ولشەمى قازاقستاندا جەكسەنبى كۇنى بولىپ وتكەن پارلامەنت ءماجىلىسى مەن بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىن كەزەكتەن تىس سايلاۋ الەمنىڭ كوپتەگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وزەكتى تاقىرىپتارىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. ولار مۇندا نەگىزىنەن ەلەكتوراتتىڭ 77 پايىزدان استامىنىڭ سايلاۋعا كەلىپ, ءوز تاڭداۋلارىن بىلدىرۋلەرى پارلامەنت سايلاۋى تاريحىنداعى ەڭ جوعارعى كورسەتكىش ەكەنىن اتاي وتىرىپ, مۇنىڭ ءوزى حالىقتىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىنىڭ جارقىن كورىنىسى بولىپ تابىلاتىنىنا نازار اۋدارۋدا. پارلامەنت سايلاۋى اشىق تا دەموكراتيالى بولدى رەسەيدىڭ ەڭ اۋقىم­دى دا بەدەل­دى اقپارات اگەنتتىگى قازاقستان ماجىلىسىندە (تومەنگى پالاتا) وتكەن كەزەكتەن تىس سايلاۋدىڭ «اشىق, ەركىن, دەموكراتيالى» بولعانىنا ەرەكشە ءمان بەرىلدى. مۇنى ينتەرنەت-باسىلىم ءتىلشىسى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ سايلاۋلاردى باقىلاۋ جونىندەگى ميسسياسىنىڭ جەتەكشىسى ازيز نوسيروۆتىڭ مالىمدەمەسىنە سۇيەنىپ جەتكىزدى. شىۇ ميسسياسىنىڭ مالىمدەمەسىندە ساي­لاۋعا دايىندىق پەن وتكىزۋ مونيتورينگىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا «ەشقانداي ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتىڭ ورىن الماعانى» اتاپ كورسەتىلگەن. ۇيىم باقىلاۋشىلارى وسىعان وراي «سايلاۋدىڭ قۇقىقتىق بازاسى سايلاۋ پروتسەسى سۋبەكتىلەرى ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلاردى جاساپ, ەركىن داۋىس بەرۋدىڭ نەمەسە بەرمەۋدىڭ, سايلانۋدىڭ نەمەسە سايلانباۋدىڭ, جاسىرىن داۋىس بەرۋ پروتسەدۋراسىن پايدالانۋ ارقىلى ءوز ەركىن ءبىلدىرۋدىڭ قۇقىعى مەن مۇمكىندىكتەرىنە كەپىلدىك جاساعانىن» قاداپ ايتادى. اگەنتتىك ءتىلشىسى ميسسيا مۇشەلەرىنىڭ سايلاۋ بارىسىندا قازاقستاننىڭ ءارتۇرلى قالالارى مەن اۋداندارىندا ورنالاسقان 65 سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بولعانىن باياندايدى. ميسسيا «ازاماتتاردىڭ داۋىس بەرۋ بارىسىنداعى جوعارى بەلسەندىلىكتەرىن» اتاپ وتپەي تۇرا المايدى. نوسيروۆتىڭ ايتۋىنشا, «ميسسيانىڭ جۇمىسى بارىسىندا ونىڭ تاراپىنا ەشقانداي ارىز-شاعىم مەن ەسكەرتپەلەر تۇسپەگەن», داۋىس ساناۋ كەزىندە «ءتارتىپ بۇزۋشىلىق» انىقتالماعان. شىۇ-نىڭ قازاقستانداعى ميسسياسى قۇرا­مىندا 9 باقىلاۋشى بار. ولار – رەسەي, قىر­عىزستان, تاجىكستان, وزبەكستان جانە قىتاي ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى. ال قازاقستانداعى سايلاۋعا بارلىعى 817 شەتەلدىك بايقاۋشى قاتىسقان. «ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى تۇپكىلىكتى ناتيجەلەردى 26 ناۋرىزدان قالدىرماي جاريالايدى», – دەلىنگەن حابارلامادا. قازاقستانداعى سايلاۋدىڭ ءادىل وتكەنىندە كۇمان جوق رەسەيدىڭ اقپا­رات الەمىندەگى كە­لەسى ءبىر قۋاتتى اگەنت­تىگى – «لەنتا.رۋ» قازاقستانداعى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ سايلاۋى اشىق تا ادىلدىك سالتانات قۇرعان قالىپتا وتكەنىن العا تارتادى. باسىلىم ءتىلشىسى بۇل رەتتە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيلىك باسىنداعى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ شتابىنا بارعان كەزىندە ايتقان سوزدەرىنەن دايەكتەمە كەلتىرەدى. «جالپىۇلتتىق ەكزيت-پوللدىڭ ناتيجەلەرىنە سايكەس, پارتيا سايلاۋشىلاردىڭ 82 پايىزدىق داۋسىن العان», – دەپ اتاپ كورسەتەدى اگەنتتىك ءتىلشىسى. بۇدان ءارى پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋ ءناتي­جەسىن بۇكىل حالىقتىڭ جەڭىسى دەپ باعالاپ, جينال­عانداردى جەڭىستەرىمەن قۇتتىقتاعانى ايتىلادى. «قازاقستاندىقتار پارتيا باعدارلاماسى مەن رەفورماسىندا جاريا ەتىلگەن باعىتتى تاعى دا قولداپ شىقتى», دەدى ەلباسى. اگەنتتىك ءتىلشىسىنىڭ كۋا بولعانىنداي, نۇرسۇلتان نازارباەۆ, سونداي-اق, بولىپ وتكەن ساي­لاۋعا قاتىسقان باسقا پارتيالارعا دا العىس سەزىمىن جەتكىزگەن. «بۇل پارتيالار دا سايلاۋدا بەلسەندىلىك تانىتتى, ەندى ولاردىڭ ايتقان ۇسىنىستارى مەن سىن-ەسكەرتپەلەرىن «نۇر وتان» پارتياسى ەسكەرەتىن بولادى, ولارمەن ءوزارا ىنتىماقتاسا ارەكەت جاساۋ ءوزىنىڭ جالعاسىن تابادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى وسى ورايدا. «مەديا كونسۋل» ەكزيت-پوللىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, سايلاۋدا ەكىنشى ورىنعا 7,24 پايىزدىق داۋسى بار «اق جول» پارتياسى شىقتى. ءۇشىنشى ساتىعا قازاقستان حالىقتىق كوممۋنيستىك پارتيا­سى 7,22 پايىزدىق داۋىسپەن ورنالاستى. پارلامەنت ءماجىلىسىن ءۇش ساياسي پارتيا قۇرايدى بەلارۋستىڭ باس اق­­پارات اگەنتتىگى پار­تيالىق ءتىزىم بو­يىن­شا وتكەن پار­لا­­مەنت ءماجىلىسى ساي­لاۋىنىڭ قورى­تىن­دى­­سى تومەنگى پالاتانى ءۇش ساياسي پارتيانىڭ وكىلدەرى قۇراعالى تۇر­عانىن تىلگە تيەك ەتەدى. «بريفينگتە ورتالىق ساي­لاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى قۋاندىق تۇرعانقۇلوۆتىڭ اتاپ وتكەنىندەي, «نۇر وتان» پارتياسى 82,15 پايىزدىق داۋىس جيناعان, قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق «اق جول» پارتيا­سى 7,18, ال قازاقستان حالىقتىق كوممۋنيستىك پارتياسى 7,14 پايىزدىق داۋىسقا يە بولعان», – دەپ مالىمدەيدى اگەنتتىك ءتىلشىسى. وسىلايشا وسى ءۇش پارتيا الداعى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن بولادى, دەپ تولىقتىرادى سوسىن ول بۇدان ءارى. جەتى پايىزدىق بەلەستەن وتە العان وسى ءۇش پارتيانىڭ كانديداتتارى پارلامەنتتىڭ دىڭگەگى بولعالى تۇر. قازاق ەلىندەگى ەسكى دە جاڭا پارلامەنت ازەربايجاننىڭ ەڭ وقىرمانى كوپ اقپارات اگەنتتىگى قازاقستاندا جەك­سەن­بى كۇنى وتكەن پارلامەنت ءماجىلىسى مەن بار­ل­ىق دەڭگەيدەگى دەپۋتاتتار سايلاۋىنىڭ قورىتىندىسى تۋرالى اقپاراتىنا تاپ وسىنداي باستى تاقىرىپ قويعان. ول سايلاۋدىڭ كوپشىلىك كۇتكەندەگىدەي جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزگەنىنە توقتالادى. ءباسپاسوز قۇرالى حابارلاعانداي, exit­poll ناتيجەلەرى ەلدەگى پارلامەنتتە ەشقانداي ارا سالماق اۋىسۋشىلىعىن كورسەتپەگەن, ونىڭ قورىتىندىسىندا ەشقانداي توسىن وقيعا ورىن العان جوق. «وسىلايشا «قوعامدىق پىكىر» ينس­تيتۋتىنىڭ سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندەگى سايلاۋ­شىلاردان سۇراۋ سالۋ جولىمەن انىقتاپ, جاريالاعان مالىمەتىنە ساي, 7 پايىزدىق بەلەستەن پرەزيدەنتتىك «نۇر وتان» پارتياسى, قازاقستان حالىقتىق كوممۋنيستىك پارتياسى جانە «اق جول» پارتياسى اسا العان. بىلايشا ايتقاندا, وتكەن پارلامەنتتە وكىلدەرى بولعان پارتيالار قايتادان سول ورىندارىنا كەلدى», دەپ جازادى اگەنتتىك ءتىلشىسى. «سايلاۋدىڭ مۇنداي ناتيجەگە جەتۋى ەلدىڭ ءوزى ىشىندەگى جۇرت ءۇشىن دە, سىرت جاقتارداعى ساراپشىلار ءۇشىن دە كۇتپەگەن نارسە بولعان جوق. قازاقستاندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ونىڭ كومانداسىنىڭ تۇرعىندار اراسىندا وراسان زور قولداۋعا يە بولىپ كەلە جاتقانى جانە بۇل قولداۋدىڭ جىل ساناپ ءوسىپ كەلە جاتقانى جاقسى ءمالىم. وسى رەتتە قازاقستان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەلى بەرى پرەزيدەنت پەن ونىڭ پارتياسىنىڭ ۇدايى كوپ داۋىس الىپ كەلە جاتقانىن, ال وتكەن جىلعى پرەزيدەنت سايلاۋىندا ءىس باسىنداعى پرەزيدەنتتىڭ 97,75 پايىز داۋىس العانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. بۇگىندە قازاقستان حالقىنىڭ باسىم بولىگى نازارباەۆ پەن ونىڭ كومانداسىن بۇگىنگى داعدارىس تەڭسەلتكەن الەمدەگى بەيبىتشىلىكتىڭ باس­تى قۇندىلىعى رەتىندەگى تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قالۋعا قابىلەتتى كۇش دەپ تانيدى», – دەپ اتاپ كورسەتەدى باسىلىم كەلەسى كەزەكتە. «تاياۋ شىعىس پەن ۋكرايناداعى وقيعالار قازاقستاندىقتاردى ايتارلىقتاي قورقىتىپ وتىر, ولار سوندىقتان تاپ وسى نازارباەۆ پەن ونىڭ كومانداسىن قازاقستاندا سونداي وقيعالاردىڭ تيتتەي دە بولۋ مۇمكىندىگىن جويىپ جىبەرەتىن كۇش سانايدى», – دەلىنگەن حابارلامادا بۇدان ءارى. اگەنتتىك شولۋشىسى ەلەنا كوسولاپوۆا وسىعان وراي قازاقستان پارلامەنتىندەگى ساياسي كۇشتەردىڭ ارا سالماعىن سارالاي كەلىپ, ونىڭ ءىس-ارەكەتىنەن پالەندەي قاتتى وزگەرىستەر كۇتۋدىڭ قيىن ەكەنىنە دە نازار اۋدارادى. ونىڭ بۇرىن قولعا الىنعان باعىتتى ودان ءارى دامىتا تۇسۋگە كۇش سالۋى ابدەن ىقتيمال. الايدا, قازىرگى شاقىرىلىمداعى دەپۋتاتتارعا بۇرىنعىدان دا قيىن ەكونوميكالىق جاعدايدا جۇمىس جاساۋعا تۋرا كەلەدى. «قازاقستان بيۋدجەتىنىڭ نەگىزگى كوزى بولىپ تابىلاتىن مۇناي مەن باسقا دا شيكىزات كوزدەرى باعالارىنىڭ ءتۇسىپ كەتۋلەرى دە, نەگىزگى ساۋدا ارىپتەسى بولىپ تابىلاتىن رەسەيدەگى ەكونوميكالىق داعدارىس بۇعان اسەر ەتپەي قويمايدى. وسىنىڭ ءوزى جاڭا پارلامەنتكە بيۋدجەت پەن ەكونوميكانى تولتىرۋدىڭ قوسىمشا كوزدەرىن, بالكىم, ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن ىزدەستىرۋ كەرەك ەكەنىن بىلدىرەتىن شىعار», دەپ تۇيىندەيدى شولۋشى. حالىقپەن بىرگە داۋىس بەردى «قازاقستاندا جەك­­­­سەنبى, 20 ناۋ­رىز كۇنى وتكەن پار­­لامەنت سايلاۋىنا پرەزي­دەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا سايلاۋشى رەتىندە قاتىستى», دەپ جازادى باسىلىم. گازەت ءتىلشىسى بۇدان ءارى استاناداعى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ بىرىنە بارعان كەزىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلدەگى بيلىك ءبولىسىنىڭ ورىن الىپ قالۋى مۇمكىن ەكەنىن اۋىزعا العانىن باياندايدى. كەزدەسۋى كەزىندە رەسەيلىك بۇقارالىق اق­پارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى نازارباەۆقا پرەزيدەنت ۋاكىلدىگىنىڭ ءبىر بولىگى پارلامەنتكە بەرىلۋى مۇمكىن بە, دەگەن مازمۇندا سۇراق قويعان. بۇعان مەملەكەت باسشىسى جاۋاپ بەرە وتىرىپ, ونداي «وزگەرىستەردىڭ بولۋى ىقتيمالدىلىعىن جوققا شىعارۋعا بولمايتىنىن» ايتقان. ول ءوز سوزىندە اڭگىمەنىڭ «پرە­زي­دەنت پەن پارلامەنت اراسىنداعى بيلىك­تى ءبولىسۋ» تۋراسىندا بولىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن. ءباسپاسوز وكىلدەرىمەن پىكىر الماسۋ بارىسىندا پرەزيدەنت, سونداي-اق, وقيعانىڭ الدىن الۋعا بولمايتىنىن دا ەسكەرتكەن. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان قوعامى ءتيىستى زاڭداردى قابىلداۋ ارقىلى دەموكراتيانىڭ جولىنا بىرتىندەپ ءتۇسىپ كەلە جاتىر. «ءبىزدى اسىقتىرىپ كەرەگى جوق, سەبەبى, ءبىز باسقا ادامدارمىز, ءبىز ادامدارمەن اراداعى قارىم-قاتىناسى وزگەشە قالىپتاسقان ازيامىز», – دەدى نازارباەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانداعى ساياسي احۋالعا كوڭىلدەرى تولمايتىن باسقا ەلدەر ونىڭ باسقا حالىقتارعا ۇقسامايتىن ءداستۇرىن, تاريحى مەن مادەنيەتىن سىيلاۋى ءتيىس. شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى نەگىزىندە شولۋدى دايىنداعان سەرىك ءپىرنازار, «ەگەمەن قازاقستان».