ەلىمىزدە وتكەن ماڭىزى زور شارانى بايقاۋ جونىندەگى
رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كوميسسيانىڭ وڭىرلەردەگى جۇمىستارى
تامارا شيرمەر, سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى: – ءبىز ەلىمىزدەگى اسا ماڭىزدى ۇدەرىستىڭ كۋاگەرلەرى جانە بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولدىق. ءبىز جوعارعى زاڭ شىعارۋ ورگانىندا جانە جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردا ءبىزدىڭ مۇددەمىزدى قورعايتىن وكىلدەرىمىزدى سايلادىق. سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى رەتىندە بۇل جولعى سايلاۋ تازا جانە اشىق جاعدايدا ءوتتى دەپ ايتا الامىن. كوميسسيا مۇشەسى رەتىندە ءبىز سايلاۋ زاڭدىلىقتارىنىڭ ساقتالۋىن بارىنشا قاداعالادىق. سونداي-اق, ءاربىر ازاماتتىڭ بۇل ۇدەرىسكە بارىنشا سەنىممەن قاراۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەدىك. وسى ءۇشىن وڭىرلەرگە بارىپ, جەرگىلىكتى جەردەگى ۇدەرىستى ۇيىمداستىرۋ بارىسىمەن دە ءجىتى تانىستىق. مەن اقمولا وبلىسىنا باردىم. بۇل وڭىردە ءبىز اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىمەن كەزدەستىك, جەكەلەگەن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە بولىپ, سايلاۋشىلاردىڭ ءتىزىمىن تەكسەردىك. بارلىق ساياسي پارتيالاردىڭ شتابتارىندا بولىپ, كانديداتتارمەن كەزدەستىك. باق-تارعا مونيتورينگ جۇرگىزدىك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بارلىق سايلاۋ ۇدەرىستەرى بارىنشا دۇرىس جاعدايدا ءوتۋىن مۇمكىندىگىنشە قاداعالادىق. سوندىقتان 20 ناۋرىزداعى سايلاۋ جوعارى دەموكراتيالىق دەڭگەيدە ءوتتى دەپ ايتا الامىن. ءوز اتىمنان 2016 جىلعى سايلاۋ ۇدەرىسىنە بارلىق قاتىسۋشىلارعا وزدەرىنىڭ قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرۋعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعاندارى ءۇشىن جانە جۇزەگە اسىرعان ساپالى جۇمىستارى ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرەمىن. عادىلبەك شالاحمەتوۆ, سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى: – كوميسسيا مۇشەسى رەتىندە مەن پارلامەنت ماجىلىسىنە جانە ماسليحاتتارعا سايلاۋعا الدىن الا دايىندىق جۇمىستارىنا جانە داۋىس بەرۋ جاعدايىنا مونيتورينگ جۇرگىزدىم. ءوزىم جۇرگىزگەن جۇمىستاردى قورىتىندىلاي وتىرىپ, مەن ءوزىم كوز جەتكىزگەن مىنا ءبىر ماسەلەنى قاداپ ايتپاقپىن: سايلاۋالدى ناۋقان مەن سايلاۋدىڭ ءوزى اشىق, تازا جاعدايدا جانە بارلىق قۇقىقتىق زاڭدىلىق ءتارتىپتى ساقتاي وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلدى. مۇنداي قورىتىندىعا كەلگەن كوميسسيا مۇشەسى مەن عانا ەمەس. ويتكەنى, ءبىز سايلاۋالدى ناۋقاندارعا ءبارىمىز دە بىردەي قاتىستىق. سونداي-اق, سايلاۋ كۇنى ونىڭ بارىسىن قاداعالادىق. سول تۇستا ءبىز كونستيتۋتسيالىق تالاپتاردىڭ بۇلجىماي ساقتالۋىن قاتاڭ ەسكەردىك. سايلاۋشىلار ءتىزىمىن سالىستىرۋ, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ دايىندىق دەڭگەيىن تەكسەرۋ, سايلاۋ كومپانياسىنىڭ ءباسپاسوز بەن تەلەەكرانداردا جۇزەگە اسىرىلۋىن مونيتورينگ جۇرگىزۋ, سايلاۋ كۇنى ۇدەرىستى تىكەلەي باقىلاۋ – مىنە, وسى جۇمىستاردىڭ بارلىعىن كوميسسيا مۇشەلەرى جۇزەگە اسىردى. ال زاڭ بۇزۋشىلىق بايقالعان جوق. مەن بايقاۋشىلار مەن سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرىنە جۇرگىزگەن جاۋاپتى جۇمىستارى ءۇشىن ءوز العىسىمدى بىلدىرەمىن. مارات ءباشىموۆ, سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى: – پارلامەنت ءماجىلىسى مەن جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگان – ءماسليحاتتار سايلاۋلارى بولىپ ءوتتى. دەپۋتاتتىققا كانديداتتار ءۇشىن ولاردىڭ سايلاۋالدى باعدارلامالارىن تولىق مانىندە اشۋىنا بارلىق جاعداي جاسادى. ماعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن ءوزارا قارىم-قاتىناس ماسەلەسى ءبىرشاما تانىس. بۇل جونىندە بارلىق سايلاۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋشىلارعا كەڭ جاعدايمەن مۇمكىندىك جاسالدى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. اقپاراتقا قولجەتىمدىلىك تەڭ جاعدايدا قامتاماسىز ەتىلدى. مۇنى ءبىرىنشى كەزەكتە «حابار», «24 kz», «قازاقستان» سەكىلدى ەلىمىزدىڭ اۋماعىن تولىقتاي دەرلىك قامتي الاتىن جانە قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىراتىن ورتالىق رەسپۋبليكالىق ارنالار مەن رەسپۋبليكالىق باسىلىمدار بەتتەرىنەن دە بايقاۋعا بولادى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ سايتى بولىپ جاتقان وقيعالار تۋرالى جۇيەلى تۇردە جانە جەدەل تۇردە اقپارات تاراتىپ وتىردى. ەلەكتوراتتى پارتيا وكىلدەرىمەن جانە ولاردىڭ پارتيالىق باعدارلامالارىمەن تانىستىرۋدا جاڭا دەموكراتيالىق ءپىشىم رەتىندە دەباتتاردىڭ وتكىزىلۋى بۇل سايلاۋدىڭ وزىندىك ءبىر ەرەكشەلىگى بولدى. سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى رەتىندە بۇل سايلاۋ باسەكەلەستىك جاعدايدا جانە اشىق تۇردە ءوتتى دەپ ايتا الامىن. قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ جانە سايلاۋ زاڭدىلىقتارىنىڭ تالاپتارى تولىقتاي ساقتالدى. دينارا ءساتجان, سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى: – وتكەن سايلاۋ ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ سانا-سەزىمى مەن ساياسي بەلسەندىلىگىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن كورسەتتى. ويتكەنى, ءبىز سايلاۋ ۇدەرىسىن قاداعالاۋ بارىسىندا سايلاۋشىلاردىڭ ءوز قۇقىقتارىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە مولىنان كەلگەندىگىن بايقادىق. داۋىس بەرۋ ۇدەرىسى تازا دا اشىق جاعدايدا ءوتتى. بۇلاي دەپ مەن سەنىممەن ايتا الامىن. ويتكەنى, ءبىز مۇشەسى بولىپ تابىلعان سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كوميسسيا وسى ۇدەرىستىڭ بارىسىن بارىنشا ءجىتى تۇردە قاداعالاپ وتىردى. ارينە, سايلاۋدىڭ دۇرىس جاعدايدا ءوتۋى وعان ازىرلىك جۇمىستارىنىڭ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن جۇرگىزىلگەندىگىن بىلدىرەدى. ءبىز كوميسسيا مۇشەسى رەتىندە وڭىرلىك سايلاۋ كوميسسيالارىندا بولىپ, وسى سايلاۋ ناۋقانىنا دايىندىق جۇمىستارىنىڭ بارىنشا تالاپقا ساي جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىنا كوز جەتكىزدىك. سوندىقتان مەن بولىپ وتكەن سايلاۋ ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا دەموكراتيالىق قاعيداتتار مەن قۇندىلىقتاردىڭ بەرىك ورنىعىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى بولدى دەپ ەسەپتەيمىن. تالانت رامازانوۆ, سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى: – 2016 جىلدىڭ 20 ناۋرىزىندا قازاقستاندىق سايلاۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن بەلەسىن ارتقا تاستادىق. سونىمەن قاتار, قازاقستاندىق پارلامەنتاريزم تاريحىنىڭ جاڭا ءبىر بەتىن اشتىق. بۇل ۇدەرىسكە حالىقارالىق ۇيىمدار مەن شەت مەملەكەتتەردىڭ 817 بايقاۋشىسى, سونداي-اق, 29 مەملەكەتتەن كەلگەن شەتەلدىك باق-تاردىڭ 140 وكىلى باقىلاۋ جاسادى. ءبىزدىڭ سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كوميسسيا بۇل تاريحي قادامنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ تالاپتارىنا سايما-ساي جۇرۋىنە ءوز ۇلەسىن قوستى. مۇندا دايىندالعان بايقاۋشىلار قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىندەگى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە تۇگەلگە جۋىق بولىپ, قوعامدىق باقىلاۋدى تولىقتاي قامتاماسىز ەتتى. مۇنىڭ ءوزى, تاعى ءبىر جاعىنان العاندا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە سايلاۋ زاڭدىلىقتارىمەن جاقسى تانىس, ونىڭ ءوتۋ بارىسىن قاداعالاۋ ىسىنە جەتىك بىرنەشە مىڭ ادامنىڭ پايدا بولعاندىعىن دا بىلدىرەدى. سوندىقتان دا مەن ءبىزدىڭ كوميسسيا ازىرلەگەن بايقاۋشىلار الداعى ۋاقىتتا دا قوعامعا پايدا اكەلەدى دەپ ەسەپتەيمىن. ولاردىڭ قوعامعا تيگىزەتىن پايداسى تەك سايلاۋ كۇندەرى عانا بىلىنبەيدى. ولار قازاقستاندا دەموكراتيالىق دامۋدىڭ جىل وتكەن سايىن كۇشەيە بەرۋىنە جاردەمدەسەتىن بولادى. التىنبەك كاتتەبەكوۆ, وقو سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا داۋىس بەرەدى دەگەن 1 ملن. 317 مىڭ 255 سايلاۋشىنىڭ دەنى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە كەلىپ, تاڭداۋلارىن جاسادى. سايلاۋدىڭ ءادىل ءارى تازا وتۋىنە سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كوميسسياسىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى وڭىرلىك ورتالىعىنىڭ بايقاۋشىلارى ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. ولار 1029 سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە ءبولىنىپ, داۋىس بەرۋ پروتسەسىنە قاتىستى. بۇرىنىراقتا ايتىلعانداي, سايلاۋ جابىق جاعدايدا وتكىزىلەتىن تەرگەۋ يزولياتورى جانە پەرزەنتحانا سياقتى مەكەمەلەرگە عانا بارمادى. نەگىزىنەن, بايقاۋشىلار قاتارىنا ستۋدەنتتەر كوبىرەك تارتىلدى. كەيبىر سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە ۇمىتكەرلەردىڭ ءتىزىمى تولىق بولماي, ارىزدانعاندار دا كەزدەسپەي قالعان جوق. بىراق بۇل اتتەگەنايلار اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارى ارقىلى تەز قالپىنا كەلتىرىلدى. بۇدان بولەك زاڭبۇزۋشىلىق بولعانىن العا تارتقان جيىرماعا جۋىق ارىز-شاعىم ءتيىستى شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن وبلىستىق سايلاۋ كوميسسياسىنا جانە قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنا جولداندى. بايقاۋشىلار بايانداعانداي, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە ءىرى زاڭبۇزۋشىلىقتار بولعان جوق. بارلىعىندا جۇرتتىڭ ءوز تاڭداۋلارىن جاساۋىنا بارىنشا جاعداي تۋعىزىلدى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى. اياۋجان ءاشىموۆا, سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كوميسسيانىڭ شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى وڭىرلىك ورتالىعىنىڭ مۇشەسى. بيىلعى سايلاۋ ناۋقانىندا شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى وڭىرلىك ورتالىعىنىڭ اتىنان 1004 تاۋەلسىز بايقاۋشى جۇمىس ىستەدى. ولار سايلاۋ ۋچاسكەسى اشىلعاننان قورىتىندى حاتتامالار تولتىرىلعانعا دەيىنگى سايلاۋ ۇدەرىسىنە قاتىستى. بارلىق بايقاۋشىلارىمىزبەن ورتالىق شتاب ارقىلى بايلانىستى ۇزبەي, ساياسي ناۋقان بارىسىن تولىق قاداعالاۋعا مۇمكىندىك الدىق. شتابتا قوعامدىق ۇيىمدار مەن ازاماتتىق سەكتوردان, عىلىمي ورتادان ەنگەن 5 ادام جۇمىس ىستەدى. ايتارلىقتاي زاڭبۇزۋشىلىقتار بولعان جوق. جۇمىسىمىز ءونىمدى بولدى. «ۇلاعات» جاستار قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە, بيىلعى سايلاۋ ۇدەرىسىن بايقاۋعا جاستاردىڭ دا زور ىنتا-ىقىلاس تانىتقانىن ايتار ەدىم. ولاردىڭ بارلىعى ارنايى سەمينارلاردا وقىتىلدى. ارينە, تاۋەلسىز بايقاۋشىلار اراسىندا بۇرىن دا وسىنداي ساياسي ناۋقاندارعا قاتىسىپ جۇرگەن تاجىريبەلى بايقاۋشىلار دا كوپ بولدى. بارشاسى ۇلكەن بەلسەندىلىكپەن جۇمىس ىستەدى. ءبىزدىڭ بايقاۋشىلارىمىز جيناعان مالىمەت پەن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ جيناعان مالىمەتى اراسىندا اسا الشاقتىقتىڭ جوقتىعىنا قاراپ-اق, تاۋەلسىز بايقاۋشىلاردىڭ بيىلعى ناۋقاندى كىرپىك قاقپاي قاداعالاعانىن بايقاۋعا بولادى. سوندىقتان, سايلاۋدىڭ ءادىل ءارى اشىق وتكەنىنە سەنىمدىمىن. وسكەمەن. اسەت ەسالين, اقتوبە وبلىسىنداعى مارتوك اۋدانى بويىنشا قوعامدىق بايقاۋشىلار توراعاسى: – اۋدان بويىنشا 39 سايلاۋ ۋچاسكەسى جۇمىس جاسادى. الىنعان مالىمەتتەر بويىنشا بارلىق سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە جۇمىستار زاڭ اياسىندا جۇزەگە استى. سونىڭ ءبىرى مەن جۇمىس جاساعان مارتوك اۋىلىنداعى №268 سايلاۋ ۋچاسكەسى بويىنشا داۋىس بەرۋ بارىسى تومەندەگىدەي ءوربىدى. 20 ناۋرىز كۇنى تاڭعى ساعات 7.00-دە اشىلعان سايلاۋ ۋچاسكەسىنىڭ جۇمىسى ەلىمىزدىڭ انۇرانىمەن باستالدى. سايلاۋ كۇنى دەمالىس كۇنى ەكەنىنە قاراماستان, تاڭەرتەڭنەن داۋىس بەرۋگە كەلگەن ادامدار وتە كوپ بولدى. ۋچاسكەلىك كوميسسيانىڭ ءتورايىمى ت.گ.پوكاتيلو العاشقى ءۇش داۋىس بەرۋشىگە سىيلىق ۇسىندى. سايلاۋشىلار وزدەرىنىڭ بەلسەندىلىگىن بىرەۋى ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا ءوز ۇلەسىن قوسقىسى كەلەتىنىمەن, ەكىنشىسى, داۋىس بەرۋدى وزدەرىنىڭ ازاماتتىق بورىشى دەپ سانايتىنىمەن ءتۇسىندىرىپ جاتتى. حالىقتىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن ءبىزدىڭ سايلاۋ ۋچاسكەلەرىمىزدە بولعان شەتەلدىك بايقاۋشىلار دا, اتاپ ايتقاندا, رەسەيدەن, گەرمانيادان كەلگەن وكىلدەر دە اتاپ ءوتتى. سايلاۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سايلاۋ زاڭنامالارى بۇزىلماي, اشىق جانە ءادىل تۇردە ءوتتى. ساياسي پارتيالار مەن ءماسليحاتتار دەپۋتاتتىعىنان ۇمىتكەرلەردىڭ بارلىعىنا بىردەي مۇمكىندىكتەر جاسالىپ, ولاردىڭ سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋىنە جانە اقپارات قۇرالدارىنا شىعۋىنا تەڭ جاعداي تۋعىزىلدى. داۋىستاردى ساناۋ بارىسى دا ەشبىر زاڭ بۇزۋشىلىقسىز ءوتتى. مەن سايلاۋ بارلىق زاڭ تالاپتارىنا ساي ءوتتى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. مەرۋەرت امانجولوۆا, شىمكەنت قالاسىنداعى №90 سايلاۋ ۋچاسكەسىندەگى بايقاۋشى: – مەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جانە ءماسليحاتتاردىڭ سايلاۋلارىن بايقاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كوميسسيا قۇرامىنداعى بايقاۋشى رەتىندە № 90 سايلاۋ ۋچاسكەسىندە وتكەن داۋىس بەرۋ ۇدەرىسىنە قاداعالاۋ جۇرگىزدىم. اتالعان سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بارلىق سايلاۋ ءىس-شارالارى, ونىڭ ىشىندە داۋىس بەرۋ ۇدەرىسى سايلاۋ تۋرالى زاڭنامالار مەن حالىقارالىق نورمالارعا سايكەس ءوتتى دەپ ەسەپتەيمىن. ۋچاسكەدە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنا سايكەس ەركىن تاڭداۋ بىلدىرۋىنە بارلىق جاعداي جاسالعان. اتاپ ايتقاندا, بيۋللەتەندەردىڭ, جازۋ قۇرالدارىنىڭ قاجەتتى كولەمى, داۋىس بەرۋشىلەر ءتىزىمىنىڭ ناقتىلىعى قاتاڭ تەكسەرىلدى. وسى ورايدا, جەرگىلىكتى سايلاۋشىلاردىڭ جوعارى بەلسەندىلىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ بەلسەندى جۇمىسىنىڭ جانە ءاربىر پارتيا مەن دەپۋتاتتىقتان ۇمىتكەرلەردىڭ سايلاۋالدى شتابتارىنىڭ بەلسەندى قىزۋ جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا ازاماتتاردىڭ وسىناۋ ماڭىزدى ساياسي وقيعادان بارىنشا حاباردار ەكەنى جانە ءوز تاڭداۋلارىن ەركىن جاساعاندارى انىق كورىندى. اقمارال ەرالحان, شىمكەنت قالاسىنداعى №95 سايلاۋ ۋچاسكەسىندەگى بايقاۋشى: – مەن قاداعالاۋ جۇرگىزگەن № 95 سايلاۋ ۋچاسكەسىندە داۋىس بەرۋگە كەلگەن ادامدار كوپ بولدى. سايلاۋ وكرۋگىنىڭ تۇرعىندارى سايلاۋدىڭ وتەتىن ورنى مەن كۇنى تۋرالى الدىن الا قۇلاقتاندىرىلعان. جالپى, داۋىس بەرۋ ۇدەرىسى دەموكراتيالىق جاعدايدا, قازاقستاننىڭ سايلاۋ تۋرالى زاڭنامالارى مەن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي وتكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ءبىز ۇگىت-ناسيحات ناۋقانى كەزىندە جانە تىكەلەي داۋىس بەرەتىن كۇنى بارلىعى دا زاڭ اياسىندا وتكەنىنە كۋا بولدىق. مەن بارشا قازاقستاندىقتاردى ءادىل سايلاۋ وتكىزىپ, وركەنيەتتى ەل ەكەنىمىزدى تاعى دا كورسەتكەنىمىزبەن قۇتتىقتايمىن.