قىتاي فيلوسوفى كونفۋتسي: «ەگەر دە ماعان مەملەكەت باسقارۋ مۇمكىندىگى تۋسا, ەڭ الدىمەن سول ەلدىڭ ءتىل ماسەلەسىن قولعا الار ەدىم. سەبەبى, ءتىل بىرلىگى بولماسا, پىكىر بىرلىگى بولمايدى جانە يدەولوگيا دۇرىس جۇرگىزىلمەيدى. يدەولوگيا دۇرىس جۇرگىزىلمەي, ورتاق تۇسىنىستىك تاپپاعان ەلدە بىرلىك بولمايدى. سوندىقتان, بارىنەن دە بۇرىن ادامدار اراسىنداعى بىرلىكتى ۇستاپ تۇرعان ءتىل ماسەلەسى ماڭىزدى», دەگەن ەكەن.
اسپاناستى ەلىنىڭ مەملەكەتتىك تۇعىرنامالارى كونفۋتسيدىڭ فيلوسوفيالىق تۇجىرىمدارىمەن سۋارىلىپ, نىعايتىلعانى ءمالىم. ءناتيجەسىندە, پلانەتامىزداعى ەڭ قۋاتتى مەملەكەتتەردىڭ بىرىنە اينالعان قىتايدىڭ سەرمەگەن قۇلاشى الەمنىڭ ءار قيىرىنا جەتىپ تۇر. كورشىگە قاراپ كوشىن تۇزەيتىن قازاق ەلىنىڭ مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ءبىز بارشا قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرۋدىڭ باستى فاكتورى بولىپ تابىلاتىن قازاق ءتىلىنىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى سالۋىمىز كەرەك», دەپ فيلوسوفتىڭ حالىقتى بىرىكتىرۋ ءجونىندەگى تۇجىرىمىن جاڭعىرتقانى ەستە.
قازاق ءتىلى دەنساۋلىققا پايدالى
وسىدان بەس جىل بۇرىن ەلدىڭ قالاۋىمەن, ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن بەكىتىلگەن قازاقستاننىڭ ۇلت ءبىرلىگى دوكتريناسىنا: «قازاق ءتىلىن – مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ, ءار ازاماتتىڭ پارىزى ءارى مىندەتى», دەپ جازىلىپ, مورلەنگەنىن بىلەمىز. ەل بىرلىگىنىڭ باستى فاكتورى بولىپ تابىلاتىن قازاق ءتىلىن ءبىلۋدى مەملەكەتتىڭ ءار ازاماتىنا مىندەتتەگەن بيلىك ۇلت تۇتاستىعىن نىعايتا ءتۇسۋدى كوزدەگەنى انىق. الايدا, قازاق ءتىلىن كۇندەلىكتى قولدانۋ – ادام دەنساۋلىعىنا وتە-موتە پايدالى ەكەنىن جانە انا تىلىمىزدە سويلەگەن ادامنىڭ بەت-ءجۇزىن ءاجىم تورلامايتىنى, ءسويتىپ, ەرتە قارتايمايتىنى نازارعا الىنعان-الىنباعانى بىزگە بەيمالىم.
بۇل دايەكتى دەرەكتى اسپاننان الىپ, قولدان جاساپ وتىرعان ەشكىم جوق. ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ءتىلدەردى دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ءۇيلەستىرۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نەسىبەلى قۇرماننىڭ ايتقانىنا زەر سالايىق. «قاسيەتتى قازاق ءتىلىنىڭ وزگە تىلدەردەن ەرەكشەلىگى داۋىستى دىبىسپەن باستالعان ءسوز – داۋىستى دىبىسپەن عانا, داۋىسسىز دىبىسپەن باستالعان ءسوز – داۋىسسىز دىبىسپەن عانا اياقتالادى. عالىمداردىڭ دالەلدەۋى بويىنشا, ءسوزدىڭ بۇلاي ايتىلۋى دەنساۋلىققا پايدالى. اسىرەسە, قازاقشا سويلەۋ كەزىندە اسقازان مەن بۇيرەككە مۇلدە سالماق تۇسپەيدى. سونداي-اق, قازاقشا سويلەگەندە اۋىزدىڭ تەك استىڭعى جاعى عانا قيمىلداپ, قوزعالاتىندىقتان ادامنىڭ بەت-ءجۇزىن ءاجىم ەرتە تورلامايدى», دەگەن ەدى پروفەسسور نەسىبەلى ءجاكەنقىزى.
ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن حالىقارالىق «مير» تەلەارناسىنىڭ قازاقشا باعدارلاماسىندا سۇحبات بەرگەن تۇرسىن جۇرتبايدىڭ ايتقان مىنا ءبىر ءسوزى دە كوڭىل اۋدارارلىق. «ادام بالاسى تۋىلعاندا جەتىنشى باباسىنىڭ ميىمەن دۇنيەگە كەلەدى ەكەن. ياعني, قازاقى تۇيسىكپەن, ءدال ۇعىمى قازاق ميىمەن وسى الەمنىڭ ەسىگىن اشادى. قىزىلشاقا نارەستە تۋعان ساتتە ميى بالقىپ تۇرعان قورعاسىن ىسپەتتى ىپ-ىستىق بولاتىن كورىنەدى. سول بالقىپ تۇرعان مي دۇنيەگە كەلگەندە ونى قورشاعان ورتا, اتا-اناسى جانە قوعام اتا-باباسىنا جات بولعان تىلدە سويلەسە, ونى ۇقپاي شىرقىراپ جىلايدى. ءسويتىپ, باسقا امالى قالماعان سوڭ, جاراتىلىسىنان جات ورتاعا بەيىمدەلۋگە ارەكەت ەتەدى.
ناتيجەسىندە, بالقىپ تۇرعان مي تولىق دەرلىك قايتا جاسالىپ, «قيسايعان» كۇيدە قاتايادى. وسىنداي اۋىر ۇدەرىستەن ءوتىپ «قيسىق» قاتايعان مي ءوزىنىڭ ۇلتتىق كودىنان بەزىپ كەتىپ, وعان قايتا ورالۋى تىم قيىن بولادى. مەنىڭ بۇل ايتقاندارىم عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنگەن ناقتى دايەكتەر. ونى وسى سالانى زەرتتەۋمەن شۇعىلداناتىن عالىمدار ايتىپ ءجۇر. سوندىقتان, قازىر ورىس ءتىلدى قازاق وتباسىلارىندا دۇنيەگە كەلگەن ءار ءسابي ادام توزگىسىز وسى كۇيدى باستان كەشىرىپ جاتىر ما دەپ قورقامىن», دەگەن ەدى بەلگىلى عالىم.
دەسەك تە, قازاقتىڭ ۇلتتىق كودى وتە مىقتى ەكەنىن دالەلدەيتىن دايەكتەر بار. «بۇل جونىندە ءبىز ارنايى تاجىريبە جاساپ كوردىك. وندا ورىس مەكتەبىندە وقيتىن ماقسات ەسىمدى جوعارى سىنىپ وقۋشىسىنا قۇربىلارى «دۋراك», «پولوۋمنىي» دەپ سويلەگەندە ول كوڭىل بولمەي وتىرا بەردى. ال ءدال سول ماقساتقا قازاقشا «جىندى», «جارىمەس» دەپ سويلەگەندە نامىستانىپ, اشۋلانعان ول ۇستەلدىڭ ۇستىنە قالاي شىعىپ كەتكەنىن ءوزى دە بىلمەي قالدى. بۇدان بايقاعانىمىز, قازاقتىڭ ءار ءسوزى سالماقتى ءارى وتە قۋاتتى ەكەنىن بىلدىك. سونداي-اق, ۇلتتىق كودىمىزدىڭ مىقتى ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. ەندەشە, ورىستىلدى باۋىرلارىمىزدى نامىسىن قامشىلاي وتىرىپ, ءوز ۇيىرىنە قايتا ورالتۋعا مۇمكىندىك مول», دەگەن ەدى نەسىبەلى قۇرمان.
عالىممەن ۇزاق اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا تاعى ءبىر ەلەڭدەتەرلىك دەرەكتى ەستىپ, قاتتى تاڭىرقادىق. قازاقى ءتۇرىڭ مەن قالپىڭدى ساقتاۋ ءۇشىن انا تىلىمىزدە سويلەۋ قاجەتتىگىن العا تارتقان پروفەسسور: «تاعى ءبىر قىزىعى, كىم قاي ۇلتتىڭ تىلىندە كوپ سويلەسە ۋاقىت وتە كەلە بەت-الپەتى, ءتۇر-كەلبەتى سول ۇلتتان اۋماي قالاتىن بولادى. تراگەديا مۇنىمەن عانا توقتامايدى, ادامنىڭ تۇپكى گەندىك بولمىسى ءوزگەرگەن سوڭ ونىڭ جۇيكەسىنە, قان تامىرلارىنا, ميىنداعى ويلاۋ ورەسىنە قاتتى سالماق ءتۇسىپ, ونداي ادامداردىڭ پسيحولوگيالىق اۋرۋلارعا شالدىققىش كەلەتىنىن قازىرگى عىلىم دالەلدەپ وتىر. سول ءۇشىن ءار ادام «وزگە ءتىلدىڭ ءبارىن بىلگەنىمەن» كۇندەلىكتى تۇرمىستا نەگىزىنەن ءوز انا ءتىلىن پايدالانعانى دۇرىس», دەدى عالىم. دەمەك, ەلىمىزدەگى ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ جايلى وقيعالاردى وسى قىرىنان دا ءبىر زەردەلەگەننىڭ ارتىقتىعى جوق.
ءبىرى كەم بيلىك – ءتىلى جوق «جۇيرىك»
مەملەكەت باسشىسى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى جولداۋىندا قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىن ءسات سايىن نىعايتا بەرۋدىڭ ماڭىزىن ايتىپ: «2017 جىلعا دەيىن مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن قازاقستاندىقتاردىڭ سانى 80 پايىزعا جەتەدى. ال 2020 جىلى ولاردىڭ سانى كەمىندە جالپى حالىقتىڭ 95 پايىزىن قۇراپ, سول جىلى مەكتەپ بىتىرۋشىلەر 100 پايىز مەملەكەتتىك ءتىلدى تولىق ءبىلىپ, ەركىن مەڭگەرىپ شىعۋى ءتيىس. ول ءۇشىن ءبىز ءبارىن دە جاساپ جاتىرمىز», دەدى.
ءسويتىپ, قازاق ءتىلىنىڭ قۋاتى مەن زاڭدىق قۇقىعى كۇن ساناپ ارتا بەرەتىنىن, قوعامداعى ورنى ءسات سايىن ۇلعايا تۇسەتىنىن جاقسىلاپ ۇقتىرعان-دى. وكىنىشتىسى, ەلباسىنىڭ, «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە» دەگەن ۇلاعاتىن ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ءالى كۇنگە قاپەرگە الماي كەلەدى. ونىڭ انىق مىسالدارىن مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق جيىنداردان, ءتىپتى, ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە 95 پايىزى دەرلىك تەك ورىس تىلىندە وتەتىن باسپاسوز ءماسليحاتتارىنان كورۋگە بولادى. ۇكىمەتتىڭ وسى اۋجايى مەن مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرىپ, پايدالانۋ جاعدايىنا قاراپ, قانشا مىقتى بولسا دا, ءبىرى كەم بيلىك – ءتىلى جوق «جۇيرىك» دەمەسكە امال جوق.
نەگىزى, قازاق جەرىنە عۇمىرلىق تامىرىن تەرەڭ جىبەرىپ, ماڭگىلىك ەل قىلامىن دەگەن ازاماتتار عانا قازاق تىلىنە مويىن بۇرىپ جاتقانى ماعلۇم. قازاققا تامىر بايلاعىسى كەلمەي بەس كۇندىك ءومىرىن عانا ويلاعانداردىڭ سانى بىرتىندەپ ازايۋدا. ەلباسىمىز مۇنداي ءپارۋايى پالەك پەندەلەرگە «20 جىلدا ايۋعا دا قازاق ءتىلىن ۇيرەتىپ بولاتىن كەز بولدى عوي», دەپ كەيىستىك بىلدىرگەن. سەبەبى, مەملەكەت باسشىسى حالىقتىڭ قالاۋىن, اسىرەسە, جاستاردىڭ جانى مەن ءدىلىن تەرەڭ تۇسىنەدى. ونى تاعى ءبىر عۇمىرلى مىسالمەن ماندەپ وتەيىك.
ەلباسىنىڭ اتالعان جولداۋىمەن جان-جاقتى تانىسقان, ومىرگە دەگەن كوزقاراسى قالىپتاسىپ بولعان, ەكى بىردەي جوعارى وقۋ ورنىن تابىستى تامامداعان 24 جاستاعى ءورىستىلدى ازامات اكە-شەشەسىمەن رەنجىسىپ قالىپتى. «مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇرداسىمىن! سوندا دا مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيمىن. ويتكەنى, سىزدەر قازاق بولا تۇرىپ ءجانە قازاقستان ازاماتى بولا تۇرىپ, مەنى جات ەلدىڭ تىلىندە تاربيەلەپ, وقىتتىڭىزدار. ءبىر كەزدەرى بوتەن بىرەۋلەر سىزدەردى ۇلتتىق تىلدەرىڭىزدەن ايىرىپ قۇرباندىققا شالعان بولسا, ەندى سىزدەر ءوز بالالارىڭىز – مەنىڭ بولاشاعىمدى قۇربان ەتتىڭىزدەر. ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىندە-اق: «قازاق پەن قازاق قازاقشا سويلەسىڭدەر. بالالارىڭدى قازاق مەكتەپتەرىنە بەرىپ, قازاقشا ءتاربيەلەپ, قازاقشا وقىتىڭدار», دەگەن ەكەن. وعان قۇلاق قويمادىڭىزدار. ەندى سونىڭ 25 جىلدان كەيىنگى ناتيجەسى, قازاق ءتىلىن بىلمەگەننىڭ قازاقستاندا بولاشاعى جوق دەگەنگە سايىپ تۇر», دەپتى. وكىنىشتىسى, الەمدەگى وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا قاراي ۇمتىلعان شاق پەن تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا بالالارىن جات تىلدە وقىتاتىن مەكتەپتەرگە جەتەلەپ بارىپ جۇرگەن قازاق ازاماتتار بۇگىندە بار.
باۋىرلارعا ريزا بول
سىرتتاعى قازاقتىڭ سان-الۋان تاعدىرى بولعانىمەن باسىم كوپشىلىگى انا ءتىلى مەن اتا داستۇرىنەن ايىرىلىپ قالماۋعا بارىنشا تىرىسىپ باعادى. ۇل-قىزى وزگە ۇلتتىڭ جەتەگىندە كەتپەس ءۇشىن ۇلتتىق تاربيەنىڭ ءتىنىن تىلگىلەمەي, ءداستۇرلى ءتالىم ءىسىن تىنىمسىز جۇرگىزەدى. شەتەلدە ءوسىپ جاتقان ۇرپاعى ۇلتتىق ۋىزعا جارىپ ءوسۋى ءۇشىن ءاربىر مۇمكىندىكتى قالت جىبەرمەيدى. ونى قازاق ەلىنىڭ شەتەلدەردەگى ستۋدەنتتەرى مەن سول جاقتا قىزمەت ەتەتىن قازاق جاستارىنىڭ باسىن قوسقان «قازاليانس» ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى راشيد ايۋپوۆ تا راستايدى.
– ەۋروپا مەن اقش جانە كاناداداعى باۋىرلارىمىز بالالارىنىڭ قازاقىلىقتى, انا ءتىلى مەن اتا ءداستۇرىن جانە تاريحىن ءبىلىپ وسكەنىن جان-ءتانىمەن قالايدى. ال كورشىلەس جاتقان قىتاي مەن وزبەكستان جانە رەسەيدەگى قالىڭ قازاقتىڭ اتاجۇرتقا دەگەن جۇرەك قاعىسى بۇكىل قازاقستاندىقتارعا ايپارا. ولاردىڭ ارقايسىسى الماعايىپ زامان تۋسا اتاجۇرتى ءۇشىن اتقا قونۋعا ءاردايىم دايىن. اڭگىمەنى ارىدەن تاراتسام, قازىر شەتەلدەردە وقىپ جانە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن 40 مىڭنان استام قازاق جاستارى بار. بۇرىن ءتۇرلى ۇيىمداردا بولىپ كەلگەن وسى جاستار بيىلدان باستاپ «قازاليانس» ۇيىمىنا ءبىرىكتىك. حالىقارالىق بۇل ۇيىم وتانداستاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ قانا قويماي, شەتەلدەردەگى قازاق دياسپورالارىمەن دە تىعىز بايلانىس ورناتۋدى كوزدەيدى.
ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك مەرەكەلەرى مەن مۇسىلماندار مەيرامىن ءبىرگە وتكىزە باستادىق. سونداي-اق, سالت-داستۇرلەرىمىز بەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز جونىندە, مەملەكەتتىڭ بولاشاعى تۋرالى تاعىلىمدى باسقوسۋلار ۇيىمداستىرىپ تۇرامىز. ءبىر جاقسىسى, تۋعان وتانىندا انا تىلىنەن ماقۇرىم بولعان كوپتەگەن باۋىرلارىمىز شەتەلدەردە اشىلعان قازاق ءتىلى كۋرستارىنا بارىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇلكەن ىقىلاسپەن ۇيرەنىپ ءجۇر. سەبەبى, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ بارىندە ءبىر ۇلتتىڭ ەكى ازاماتى ءوزارا تەك قانا ءوز انا تىلىندە قارىم-قاتىناس جاسايدى. ويتپەگەندە, وزگە ۇلتتىڭ اراسىندا كۇلكىگە, مازاققا قالادى. ونىڭ انىق ءبىر دالەلى يتاليالىق كاسiپكەر, جيھانكەز رەناليۋ گاسپيريننىڭ ءسوزىندە جاتىر. «مەن الەمنىڭ 141 ەلىن ارالاعان اداممىن. سولاردىڭ ءىشىندە ءوز مەملەكەتىندە ءوز تىلىندە ءومىر ءسۇرە الماي وتىرعان بەيشارا حالىقتى كوردىم. ول – قازاقتار», دەپتى جيھانكەز.
شانحايعا جاقىن ورنالاسقان نانكين قالاسىندا وقيتىن ساۋلە كەمەلوۆا دا تۋعان ەلىندە مۇمكىندىگى بولماي, ەندىگىدە قىتايدا ءجۇرىپ انا ءتىلىن ۇيرەنىپ جاتقانىن ايتتى. «اسپاناستى ەلىندەگى قازاق ستۋدەنتتەرى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بولا تۇرىپ, انا ءتىلىڭدى جانە ءوز مەملەكەتىڭنىڭ ءتىلىن بىلمەۋ وتە ۇيات ەكەنىن ۇققانمىن. سوندىقتان, قازاق ءتىلىن بار ىجداعاتىممەن وقىپ, ءۇيرەنىپ ءجۇرمىن. تالابىما نۇر جاۋىپ تۇرعانىن ءوزىڭىز كورىپ وتىرسىز. ۇلكەن گازەتتىڭ تىلشىسىمەن اڭگىمە قۇرۋعا قازاقشا ويىم دا, ءسوزىم دە ەركىن جەتىپ وتىر», دەپ كۇلدى ول. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس مىنبەرىندە قازاقشا ءبىرىنشى ءسوزدى ايتقان شانحاي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى ولجاس سۇلەيمەنوۆ پرەزيدەنتتىڭ ەلدىك ءسوزىن ەسكە الدى. «انا ءتىل – ءبارىمىزدىڭ انامىز, ءويتكەنى, ول – ۇلتىمىزدىڭ اناسى», دەگەن ەلباسىنىڭ ۇلاعاتى جادىما جاتتالىپ قالىپتى. ۇيالاتىن نەسى بار!؟ ۇلتىمىزدىڭ عايىپتان قايىق جاساي الاتىن, ءومىردىڭ كەز كەلگەن اعىسىندا ەركىن جۇزە بىلەتىن كەرەمەت باي ءتىلى بار ەكەنىن ەندى ۇعا باستادىق. مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ سىندى الەمدىك كلاسسيكتەرمەن ۇزەڭگى قاعىستىرا الاتىن جازۋشىلارىمىزدى ءوز انا تىلىمىزدە وقىعاندا كوزىمىز اشىلا ءتۇستى. سەبەبى, وسىعان دەيىن قازاقتىڭ وسىنداي عالامات جازۋشىلارى بار ەكەنىن بىلمەي كەلدىك. سوندىقتان, انا ءتىلىن بىلمەيتىن باۋىرلارىمىزدى كىنالاۋدىڭ ورنىنا قازاق ءتىلىنىڭ تۇمسا تۇنىعىنا قاندىرا بىلگەن ءجون. سەبەبى, ولاردىڭ ەشقايسىسى ورىس نەمەسە قىتاي, ايتپەسە, اعىلشىن بولىپ كەتپەيدى, ماڭگىلىك قازاق بولىپ قالادى», دەگەن ەدى ولجاس.
تۋعان ەلىندە ءوز انا تىلىندە ءسويلەۋ مەن ءبىلىم الۋ باقىتى بۇيىرماعان شەتەلدەردەگى كوپتەگەن جاستارىمىزدىڭ اراسىنان مۇنداي مىسالداردى جۇزدەپ, تىپتەن, مىڭداپ كەزدەستىرۋگە بولاتىن كورىنەدى. بۇل ءسوزدى ولاردىڭ توپ باستاعان ليدەرلەرى ايتىپ وتىر. وركەنيەتتى ەلدەردە ءوز انا ءتىلىڭدى بىلمەۋ پارىقسىزدىق ەكەنىن ولار ءبىر-ەكى جىل ءبىلىم العاندا-اق ۇعىپ جاتىر.
ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگىلىك ءتىلى
مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى ويلانىپ-تولعانۋ ءبارىمىزدىڭ قاسيەتتى پارىزىمىز. ءاربىر مەملەكەت باستى رۋحاني بايلىق رەتىندە ءتىلدى دامىتۋعا ايرىقشا ماڭىز بەرەدى. 1998 جىلى «ءتىل تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. سول زاڭ اياسىندا بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلدى. ءار ايماقتا تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى قۇرىلدى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 8 مىڭعا جۋىق ورتا مەكتەپ بار. ونىڭ 5 مىڭعا جۋىعى مەملەكەتتىك تىلدە, 1,5 مىڭى ورىس, 2 مىڭعا جۋىعى ارالاس ورتا ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارى. وعان قوسا, وتاندىق تەلەارنالاردا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ 50 پايىزدىق ۇلەسى قاتاڭ ەسكەرىلۋى كەرەك. بۇگىندە ۇشتۇعىرلى ءتىل ساياساتى قولعا الىندى. انىقتاما ءۇشىن ايتىپ وتەيىك, ەلىمىزدە بەس تىلدە تەاترلار جۇمىس ىستەسە, 5 تىلدە گازەتتەر شىعارىلادى. سونداي-اق, بىلتىر تىلدەردى دامىتۋ ماقساتىنا مەملەكەتتەن 7 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپتى.
ەندى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە, ياعني ۇكىمەت تاراپىنان اتقارىلعان شارۋاعا كەلسەك, قازاق ءتىلىنىڭ تۇعىرى قۇقىقتىق جاعىنان بەكىتىلگەن. وعان قوسا تىلدەردى دامىتۋدىڭ كەزەڭدىك باعدارلامالارىنىڭ پايداسىن دا جوققا شىعارمايمىز. سونىڭ ءناتيجەسىندە, 1989-1990 وقۋ جىلىندا 910 مىڭ وقۋشى قازاقشا ءبىلىم السا, قازىر ولاردىڭ سانى 1,5 ميلليوننان اسىپتى. حالىقارالىق مەكتەپ وليمپيادالارىندا جەڭىمپاز اتانىپ جۇرگەندەردىڭ دە 70 پايىزعا جۋىعى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ وقۋشىلارى كورىنەدى. وسىدان كەيىن قازاق مەكتەپتەرىندە ءبىلىم تاياز بەرىلەدى دەگەنگە قالاي اۋىز بارادى. كەرىسىنشە, مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ جەتىستىكتەرىن ءاردايىم جاماعاتقا بارىنشا جاريالاپ, ءبىلىم جولىندا اداسىپ جۇرگەن باۋىرلارىمىزدى قاتارىمىزعا تارتا بىلگەن ابزال. رەسپۋبليكا بويىنشا ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ ءىسى دە ءتۇرلى قيىندىققا تاپ كەپ جۇرسە دە كومبەگە تاياپ كەلەدى. دەمەك, قازاق ءتىلى ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگىلىك تىلىنە اينالار كۇن دە جاقىن تۇر.
مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى كوڭىلدە جۇرگەن كوپ ويدىڭ ءبىر پاراسىن اقتاردىق. دەگەنمەن, ۇلى اباي ايتقانداي, ءدال قازىرگى ۋاقىتتا قازاققا «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باساتىن» شاق تۋىپ تۇر. سوندىقتان, بۇگىنگى ءسوزدى ارداقتى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆتىڭ سوزىمەن اياقتاعاندى ءجون سانادىق. «مەنىڭ ويىمشا قازاق ءتىلىن كۇشپەن ۇيرەتۋگە بولمايدى. سەبەبى, ەلىمىزدەگى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ تالاپ-تىلەگىمەن دە ساناسۋىمىز كەرەك. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 63 پايىز. ال, ەندى ءبىزدىڭ سانىمىز 70 پايىزعا جەتكەندە ماسەلەنى باسقاشا قويۋعا بولادى. جاقىن ارادا 70 پايىزعا جەتەمىز. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «قازاق ءتىلىن قولدانىسقا اسىقپاي-اپتىقپاي ەنگىزەيىك», دەپ وتىر عوي. مەنىڭ ويىمشا, بۇل ماسەلەدە پرەزيدەنتتىڭ ۇستانىمى وتە دۇرىس. سەبەبى, ەلىمىز قىتاي مەن رەسەي سىندى الىپ مەملەكەتپەن كورشى بولىپ وتىر. سوندىقتان دا, ساياساتتى ۋشىقتىرماۋ ءۇشىن ءبىرتىندەپ قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ كەرەك. ويتكەنى, ءتۇپتىڭ-تۇبىندە قازاق ءتىلى ءوزىنىڭ ۇستەمدىگىن الادى. سول سەبەپتى, قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسىنە الاڭداپ باس قاتىرمايمىن», دەيدى اقساقال.
نۇرباي ەلمۇراتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».