ەتنوستىق الۋاندىلىق – ەلىمىزدىڭ ءالسىز تۇسى ەمەس, ونىڭ بايلىعى
كەشە, 1 ناۋرىز كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ كىتاپحاناسىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن العىس ايتۋ كۇنىنە ارنالعان ءىس-شارا ءوتتى. وعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ, ەتنومادەني ءبىرلەستىكتەردىڭ مۇشەلەرى, عىلىمي جانە شىعارماشىلىق زيالى قاۋىم وكىلدەرى, جاستار قاتىستى.
شارا بارىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارشا قازاقستان حالقىن مەرەكەمەن قۇتتىقتادى. «بىلتىر قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سەسسياسىندا ايتىلعان مەنىڭ ۇسىنىسىم جۇرتشىلىقتان كەڭىنەن قولداۋ تاپتى. سول ءىس-شارادا ەلدەگى ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى ءبىر-بىرىنە جانە قازاق حالقىنا العىس تاقىرىبىن قوزعادى. بيىلعى قاڭتاردا مەن ءتيىستى جارلىققا قول قويدىم. العىس ايتۋ كۇنى – ەندى ۇلتتىق كۇنتىزبەدەگى ەڭبەك كۇنى, وتباسى كۇنى سياقتى وزگە دە مەرەكەلەردىڭ قاتارىنداعى جاڭا داتا. مەن بۇل مەرەكە قازىرگى ۋاقىتتا اسا قاجەت ءبىزدىڭ قوعامداعى سەنىمدى, كەلىسىم مەن دوستىقتى بۇرىنعىدان دا نىعايتا تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىن», – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتى تاريحىمىزدىڭ كوپتەگەن بەتتەرى بيىك مورالدىق قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە العىسپەن بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «ءبىزدىڭ بابالارىمىز حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىر سىناقتارعا توتەپ بەرەتىن كۇش-قۋات دارىتقان تۋعان جەرگە جانە تاعدىرىنا ريزا سەزىمدە بولعان. ولار اسكەري شاپقىنشىلىق جىلدارىندا, قۋاڭشىلىق نەمەسە جۇت كەزىندە كومەككە كەلگەن جاقىندارىنا, تۋىستارى مەن كورشىلەرىنە ءاردايىم العىس ايتقان. حح عاسىرداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە جەر اۋدارۋ سياقتى قايعى-قاسىرەت جىلدارى ميلليونداعان ادام ءبىر-بىرىنە كورسەتكەن كومەگى مەن قولداۋى ءۇشىن ريزاشىلىق تانىتتى. بۇل بارىنان ايرىلعان ادامدارعا تىرشىلىك جاساۋعا, ءۇمىتىن قايتا جالعاۋعا, ءومىردى قايتا باستاۋعا كۇش بەردى», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
بۇدان كەيىن مەملەكەت باسشىسى سول قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىنىڭ كۋاگەرلەرى مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارى قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرىندە كورگەن قامقورلىق پەن قوناقجايلىلىقتى قازىر ايرىقشا جىلىلىقپەن ەسكە الاتىنىن ايتتى. «ولار كەزىندە وزدەرىنە دە وڭاي بولماعانىنا قاراماستان, قازاقتاردىڭ قايىرىمدىلىعى ءۇشىن, سول كەزدەگى تىيىمدارعا قاراماستان, باتىل ءارى رياسىز كومەگى ءۇشىن العىس ايتادى. قازاقتار دا باۋىرلاستارعا تۋعان ولكەگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ءۇشىن, جەرىمىزدىڭ تۇرلەنۋىنە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن, ۇلتتىق مادەنيەتكە, تىلگە جانە داستۇرگە دەگەن قۇرمەتتەرى ءۇشىن العىس بىلدىرەدى», – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
بۇل كۇنى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇگىندە ەلىمىزدىڭ كوپەتنوستىلىق تاريحىنان ساباق الۋ قاجەتتىگىنە دە نازار اۋداردى. «حح عاسىردا قازاقستاندا كوپەتنوستى حالىق قالىپتاستى. ستولىپين رەفورماسى كەزىندەگى شارۋالاردى قونىستاندىرۋ بارىسىندا قازاقستانعا رەسەيدەن, ۋكراينا مەن بەلارۋستەن
1 ميلليوننان استام ادام كەلدى. 1930-جىلدارداعى ۇجىمداستىرۋ كەزىندە بۇرىنعى كسرو-نىڭ ورتالىق وڭىرلەرىنەن تاركىلەۋگە تۇسكەن 250 مىڭ شارۋا جەر اۋدارىلدى. وسى ۋاقىتتارى ونەركاسىپ نىساندارىنىڭ قۇرىلىسىنا 1,2 ميلليون ادام كەلدى. ستالين رەجىمى كەزىندە تۇتاستاي ءبىر حالىقتار – 800 مىڭعا جۋىق نەمىس, 102 مىڭ پولياك, 507 مىڭ سولتۇستىك كاۆكاز حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى, 18,5 مىڭ كورەي وتباسى قازاقستانعا جەر اۋدارىلدى. ولاردى جۇك ۆاگوندارىنا تيەپ, قاقاعان قىستا اشىق دالاعا اكەلىپ تاستادى. ول كەزدەرى مۇندا تەك قازاقتار عانا تۇراتىن. وزدەرى جوقشىلىقتا وتىرسا دا قازاق وتباسىلارى ولاردى ۇيلەرىنە كىرگىزدى. سولاردىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ ءۇي بولاتىن», – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى وسىلاي دەي كەلە, ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە ەلىمىزدە 11 ارناۋلى لاگەر – الجير, قارلاگ, ستەپلاگ, داللاگ, پەسچانلاگ, كامىشلاگ, جەزقازعانلاگ, اقتوبە, پەتروپاۆل, كەگىر جانە وسكەمەن لاگەرلەرى قۇرىلعانىن, ولاردا مىڭداعان تۇتقىن وتىرعانىن ايتتى. «سولاردىڭ كوپشىلىگى تۇتقىننان بوساعان سوڭ كەتكەن جوق, وسى جەردە تۇراقتاپ قالدى», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزگە ءتۇرلى كەزەڭدەردە كوپ ادام كەلگەنىن اتاپ ءوتتى. «سوعىس كەزىندە قازاقستان ەۆاكۋاتسيالانعان 350 مىڭ ادامدى قابىلدادى. 1950-جىلدارى تىڭ يگەرۋگە 1,5 ميلليون ادام كەلدى, جابىق اسكەري نىسانداردا 150 مىڭ مامان جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى جۇمىس ىستەدى. حح عاسىردىڭ باسىنان باستاپ قازاقستانعا بارلىعى 5,6 ميلليون ادام قونىستاندى. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سانى ول كەزدەرى 6 ميلليوننىڭ شاماسىندا بولاتىن. قىلمىستىق سيپاتتاعى ستاليندىك ۇجىمداستىرۋ سالدارىنان 1,5 ميلليون ادام اشتان قىرىلدى. تاعى ميلليوننان اسا ادام ءوزىن جانە بالالارىن امان ساقتاۋ ءۇشىن بۇرىنعى كسرو اۋماعىنان كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. قازاقتارعا جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تۋدى. ءبىزدىڭ كوپەتنوستىلىعىمىز وسىلايشا قولدان جاسالدى. بىراق مۇندا ءبىزدىڭ جەرىمىزگە ەركىنەن تىس كەلگەن ادامداردىڭ ەش كىناسى جوق. ءبىز تاۋەلسىزدىكتىڭ جاڭا داۋىرىندە بارلىق ەتنوستاردى ءبىرتۇتاس, ۇيىسقان حالىققا اينالدىرا بىلدىك. بۇگىندە بۇل – ءبىزدىڭ ەڭ باستى ارتىقشىلىعىمىز. ءبىزدىڭ كۇشىمىز دە وسىندا. مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا, تاريحىمىزدىڭ وسى پاراقتارى استاناداعى جاڭا ۇلتتىق تاريح مۋزەيىنىڭ ەكسپوزيتسيالارىندا كورىنىس تاباتىن بولادى», – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ سول كەزەڭنىڭ توتاليتارلىق ماشيناسىنان بارلىعى جاپا شەككەنىن اتاپ ءوتتى. «ءبىز جىل سايىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىن اتاپ وتەمىز. بۇگىندە ءبىز – 100-دەن اسا ەتنوس جانە 17 كونفەسسيا وكىلدەرى تاتۋلىق پەن كەلىسىمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بىرەگەي ەلمىز. ءبىز بىرگە قالالار مەن كەنتتەر سالىپ, ەگىن ەگىپ, يندۋستريانى دامىتىپ, جول سالىپ جاتىرمىز, وتباسىن قۇرىپ, بالا ءتاربيەلەۋدەمىز. تابىستارىمىزعا بىرگە قۋانىپ, ەڭ قيىن ساتتەردە ءبىر-ءبىرىمىزگە قولداۋ كورسەتىپ كەلەمىز. مەنىڭ تاپسىرماممەن اسسامبلەيانىڭ بۇكىل ەلدەگى بارلىق قايىرىمدىلىق شارالاردىڭ ۇيلەستىرۋشىسى رەتىندەگى ءرولى ۇلت جوسپارى اياسىندا زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتىلدى. اسسامبلەيا تاريحى – ءبىزدىڭ دوستىعىمىز بەن تۇراقتىلىعىمىزدىڭ تاريحى. العىس ايتۋ كۇنى ءبىزدى بۇرىنعىدان دا جاقىنداستىرا تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىن», – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى تاتۋلىق پەن كەلىسىمدە بىرلەسىپ ءومىر ءسۇرۋ سالتى, اسىرەسە, جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا كوشى-قون حاوسى باستالعان, ەتنوسارالىق جانە الەۋمەتتىك قاقتىعىستار ۋشىققان بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ ەڭ قىمبات تاجىريبەسى ەكەنىنە نازار اۋداردى. «ءبىزدىڭ بىرەگەي ەتنوسارالىق كەلىسىم تاجىريبەمىزدى نەعۇرلىم كوپ ەل پايدالاناتىن بولسا, سوعۇرلىم الەم دە قاۋىپسىز بولا تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىن. ءبىز – ىنتىماعى جاراسقان كەرەمەت حالىق مەكەندەيتىن عاجايىپ ەلمىز. تاتۋلىق پەن كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق تاجىريبەسى نەگىزىندە ءبىزدىڭ بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلت قالىپتاسۋدا. سوندىقتان, ءبىز قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلعان 1 ناۋرىزدى العىس ايتۋ كۇنى رەتىندە ءادىل تاڭدادىق. بۇل كۇندى ايرىقشا قايىرىمدىلىق اكتسيالارىمەن, مۇقتاج جاندار مەن جاقىندارعا قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى. وسىعان بايلانىستى اسسامبلەيانىڭ ارناۋلى قورىن قۇرىپ, سول ارقىلى قولداۋ كورسەتكەن ءجون بولار ەدى. ءاربىر اۋىلدا, اۋداندا, قالا مەن وبلىستا الەۋمەتتىك ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان قوعامدىق شارالار ايرىقشا مانگە يە», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ەلباسى بۇگىندە قازاقستانىڭ الدىندا زور مىندەتتەر تۇرعانىن اتاپ ءوتتى. «مەنىڭ حالىققا جولداۋىمدى, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ءجۇرىپ جاتىر. ءبىز «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىن ىسكە اسىرۋدامىز. سوندىقتان مەن ءبۇگىن بىرلىك پەن كەلىسىمگە, دوستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىككە دەگەن قۇلشىنىسى ءۇشىن بۇكىل قازاقستان حالقىنا زور ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرگىم كەلەدى. ءار ۇيدە تاتۋلىق, جاقسىلىق جانە بەرەكە بولسىن. العىس ايتۋ كۇنى ەلىمىزدىڭ ەڭ ايشىقتى, اركىمنىڭ دە جۇرەگىنە جاقىن مەيرام بولاتىنىنا سەنىمدىمىن», – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
شارا بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى كونستيتۋتسيا مەن ەل زاڭناماسىندا ۇلتتىق جانە ءدىني ەرەكشەلىگىنە قاراماستان, بارلىق ازاماتتاردىڭ تەڭدىگى كورىنىس تاپقانىنا نازار اۋداردى. «زاڭنىڭ وسى ەرەجەلەرىن مۇلتىكسىز ورىنداۋ كەرەك, ولاردى قالاۋىنشا الدەكىمدەرگە تۇسىندىرۋگە جول بەرۋگە بولمايدى. مۇندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا ەرەكشە ءرول جۇكتەلەدى. مەن ورىن العان كەيبىر قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا بايلانىستى بۇل تۋرالى ايتتىم دا. ءبىز ءۇش تۇعىرلى ءتىل باعىتىن ۇستانىپ وتىرمىز جانە بۇل – الدەبىرەۋدىڭ قالاۋى ەمەس, ۋاقىتتىڭ تالابى. مەملەكەتتىك ءتىلدى, مەملەكەت قۇراۋشى ەتنوستىڭ ءتىلىن بىلۋگە ءبىز مىندەتتىمىز. سوندىقتان دا ءبىز قازاقشاعا بالالاردى مەكتەپتەن باستاپ ۇيرەتىپ جاتىرمىز. ءبىز اعىلشىن ءتىلىن دە بىلۋگە ءتيىسپىز, ويتكەنى, ول – عىلىمنىڭ, يننوۆاتسيا مەن اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ ءتىلى. ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس ءتىلى رەتىندە ورىس ءتىلىن دە ءبىلۋ ماڭىزدى. بالالارىمىزعا بۇل قاجەت», – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونداي-اق, نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ ءال-اۋقاتى, قوعامدىق كەلىسىم, تۇراقتىلىق پەن بىرلىك – وتانىمىزدىڭ باقىتتى بولاشاعىنىڭ كەپىلى ەكەنىن ايتتى. « ۇلى دالا ەلىنىڭ پەرزەنتتەرى مادەنيەتتەر الۋاندىعىن, ءتۇرلى ەتنوستار مەن كونفەسسيالار وكىلدەرىنىڭ قۇندىلىقتارىن انا ءسۇتىمەن بىرگە بويعا سىڭىرگەن. تاريح جانە بابالار ءبىزدى وسىعان ۇيرەتتى. ەتنوستىق الۋاندىلىق – ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءالسىز تۇسى ەمەس, ونىڭ بايلىعى», – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
بۇل كۇنى مەملەكەت باسشىسى العىس ايتۋ كۇنىنە ارنالعان «تاريحتان تاعىلىم – وتكەنگە تاعزىم» ەكسپوزيتسياسىن كوردى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.