جىل باسىندا ەلباسى «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى باعدارلاماسىن جاريالادى. بۇل تۇرعىدا عالىمدار قانداي ويدا؟ نەندەي قورىتىندى جاسادى؟ وسىنى ءبىلۋ ماقساتىندا قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قىلىشباي بيسەنوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– قىلىشباي الدابەرگەن ۇلى, ەلباسىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسىن وقىعاننان كەيىن قانداي وي ءتۇيدىڭىز؟
– بۇل – ەلىمىزدىڭ ودان ءارى وركەندەۋىنە ناقتى باعىت بەرگەن تاريحي ماڭىزى زور قۇجات. قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەر مەن ەلىمىزدىڭ دامۋ باعىتتارى تۋرالى ەلباسىمىز ءوزىنىڭ ويلارىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى حالىققا ۇنەمى جەتكىزىپ وتىرادى. وسىناۋ ورەلى وي-پىكىرلەر بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وركەندەۋى مەن رۋحاني جاڭعىرۋىنىڭ نەگىزىنە اينالىپ وتىر. سوندىقتان, ونى نەگىزىنەن جاھاندىق داعدارىستارعا قاراماستان 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداپ بەرۋىمەن ەرەكشەلەنەتىن ستراتەگيالىق باعدارلاما دەر ەدىم. «جاڭا قازاقستاندىق ارماندى» جۇزەگە اسىرۋدىڭ سارا جولىن كورسەتكەن ماقالاسىن ەلباسىمىز ء«ار ۇرپاقتىڭ ءوز ارمانى بار, ولاردا تەك جەكە جانە وتباسىلىق يگىلىكتەرگە عانا ۇمتىلىس كورىنىس تاپپايدى. ولاردا قاشاندا تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمى, ءوز حالقى مەن وتانىنىڭ باقىتى تۋرالى اڭسار ايقىن كورىنەدى»,– دەپ باستاپ, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى مۇراتىنىڭ ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ىزگى ويىنان قۇرالاتىنىنا ەرەكشە ءمان بەرگەن. بۇگىنگى كۇنى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيلى مەرەكەسىنە قادام باسىپ تۇرعان كەزدە ءبىز ەلباسىمىزدىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا باقىتتى ومىرگە قول جەتكىزىپ تە وتىرمىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى باعدارلامالىق ماقالاسى الداعى كۇننىڭ بۇدان دا باقىتتى, ارمان-كوكجيەگىمىزدىڭ بۇدان دا كەڭەيە, نۇرلانا تۇسەتىندىگىنە حالىقتىڭ سەنىمىن نىعايتا تۇسۋدە. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەڭ باستى بايلىعى, الەم ەلدەرىنىڭ قىزىعۋشىلىقپەن قارايتىن قۇندىلىعى – ءبىزدىڭ كوپەتنوستى ەلىمىزدەگى اۋىزبىرشىلىك پەن ىنتىماق. وسى رەتتە ەلباسىمىز قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ماڭىزى مەن مانىنە توقتالا كەلە: «ەل» سوزىندە ۇلكەن بىرىكتىرۋشى كۇش بار, ويتكەنى, بارلىق ۋاقىتتاردا دا تۋعان جەر قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەڭ جاقىن جانە وزىنە تارتۋشى قۇندىلىق بولعان جانە بولىپ قالا بەرەدى» دەپ ماڭگىلىك ەل يدەياسىنىڭ بىرىكتىرۋشى كۇشى حالىقتىڭ ءوز وتانىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنەن باستاۋ الاتىندىعىن اتاپ كورسەتەدى.
– باعدارلامالىق ماقالاداعى تاعى قاي تۇستارعا باسىمدىق بەرەر ەدىڭىز؟
– ەلدىڭ بولاشاعى – جاستار. ولاردىڭ جۇرەگىنە وتانسۇيگىشتىك سەزىمدى ۇيالاتىپ, ساناسىنا – مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعى مەن دامۋى جولىندا ەل بىرلىگىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋدى ومىرلىك ۇستانىمى رەتىندە قالىپتاستىرۋ ۇستازدار قاۋىمىنىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتى. تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق ويشىلى قورقىت اتا بار عۇمىرىن ەل بىرلىگىن نىعايتۋعا ارناپ, تۇركىلىك دۇنيەتانىمنىڭ نەگىزىن قالاعان كەمەڭگەر. عۇلاما ويشىل بابامىزدىڭ جىرلارىنداعى وتانشىلدىق پەن ەرلىك, سابىرلىلىق پەن توزىمدىلىك – حالقىمىزدىڭ بويىنداعى اسىل قاسيەتتەر. وسى ورايدا 2015 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋىمىزدىڭ ماڭىزى ەرەكشە بولدى. حالقىمىزدىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنە دەگەن ۇمتىلىسىن ەشقاشان سانادان وشىرمەگەن تاريحي وقيعالار كوپ. سونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ داڭقتى پەرزەنتتەرى كەرەي مەن جانىبەك حاندار نەگىزىن قالاعان قازاق حاندىعىنىڭ ءمانى مەن مارتەبەسى اسا جوعارى. بۇگىندە الەم تانىعان قازاق ەلىنىڭ ۇلت ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەسكەرلىك رۋحىن, اتا-بابالارىمىزدىڭ ارمان-مۇراتىن قاستەرلەپ, ۇرپاق جادىنا قالىپتاستىرۋ – تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتۋدىڭ رۋحاني تىرەگى. ەلباسىمىزدىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنان تۋىنداعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ, ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ «100 ناقتى قادامىنىڭ» جاھاندىق ەكونوميكالىق قيىندىقتاردىڭ كۇشتى ىقپالىن سەزىنىپ وتىرعان قازىرگى كەزەڭدە ماڭىزى ەرەكشە. وسى رەتتە, ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى قادامدارىن ناقتىلاپ بەرگەن ەلباسى باعدارىنىڭ دا دەر كەزىندە جاريالانعانىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. الەمدىك باسەكەلەستىكتە ءبىلىمى مەن عىلىمى وركەندەگەن ۇلت قانا جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزە الادى. ەلباسىمىز ارقاشان ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلەدى. وسى ماقالاسىندا دا عىلىمعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋدىڭ, جوعارى تەحنولوگيالى وندىرىستەردى كەڭەيتۋدىڭ ەل ەكونوميكاسىن وركەندەتۋدەگى شەشۋشى فاكتور ەكەندىگىن ايتادى. قازاقستان عىلىمىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتى – ول عىلىمي-تەحنيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ مازمۇنىندا الەمدىك يننوۆاتسيالىق ترەندكە سايكەستىلىكتىڭ بولۋى. بۇگىنگى كۇنى ماتەماتيكا, بيوتەحنولوگيا, فيتوحيميا, نانوتەحنولوگيا, مەتاللۋرگيا, باسقا دا سالالار بويىنشا ايتارلىقتاي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدىك. عىلىم جەتىستىكتەرىن ەكونوميكادا قولدانۋدا دا ءوز بيىگىمىز بار. بۇل ەلباسى كورسەتىپ بەرگەن باستى ەكى ۇستانىمعا نەگىزدەلۋى ءتيىس. ءبىرىنشىسى – ەكونوميكالىق سەرپىلىستى قامتاماسىز ەتە الاتىن ناقتى باسىم باعىتتاردى ايقىنداۋ. ەكىنشىسى – عىلىمدى قاجەت ەتەتىن تەحنولوگيالار ترانسفەرتىن وندىرىسكە ەنگىزۋ. ەلباسىمىز «جاسىل ەكونوميكانىڭ» ستراتەگيالىق ترانسفەرت يدەياسىن جانە ەۋروپا, ازيا امەريكا ەلدەرىمەن جاھاندىق ارىپتەستىكتى ۇسىندى. «جاسىل كوپىر» ارىپتەستىك باعدارلاماسىن الەمگە تاراتۋ جانە جاسىل ەكونوميكا تەحنولوگياسىن دامىتۋ تۋرالى قازاقستاننىڭ باستاماسى الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ قولداۋىنا يە بولۋدا. ەلباسىنىڭ كەڭ اۋقىمداعى جاھاندىق يدەيالارى بۇل سالاداعى زەرتتەۋلەرگە جاڭا سەرپىن بەرىپ, استانادا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋعا نەگىز بولدى. قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدە دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن «تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ» باعدارلاماسىن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋ شەڭبەرىندە 65 عىلىمي جوبا ورىندالۋدا, وسىنداي جوبالاردىڭ الداعى ۋاقىتتا جۇزەگە اساتىنى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋىنا مول مۇمكىندىك بەرەتىن بولادى. بۇل عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن عالىمداردى ىنتالاندىرۋدا. مۇنداي جوبالاردى ورىنداۋ ارقىلى, زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزەتىن جاڭا بۋىن مامانداردىڭ كاسىبي شەبەرلىگىن قالىپتاستىرىپ, مەملەكەتتىك يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ءتيىمدى جۇزەگە اسىراتىن بولامىز. ەلباسى ايتقان وسى ماسەلەلەر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارتىپ وتىرعاندىعى بەلگىلى. ەندەشە, بىزدەر وسى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ سەنىمىنەن شىعۋ جولىندا ەڭبەك ەتەمىز.
– ال ەندى 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ مىندەتى قانداي بولماق؟
– 2015 جىلعى 13 قاراشادا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى ەڭ الدىمەن ەلباسىمىز ۇسىنعان ۇلت جوسپارىن ورىنداۋعا باعىتتالىپ وتىر. جاڭا زاڭدا ۇستازدىڭ بەدەلىن كوتەرۋگە باعىتتالعان نورمالار ەنگىزىلگەن. بۇگىنگى كۇنى ورتا ءبىلىمدى جۇمىسشى مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ەل ەكونوميكاسىنىڭ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءوز دەڭگەيىندە دامۋىنا اسەرىن تيگىزىپ وتىر. ءدۋالدى وقىتۋ نىسانى بويىنشا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىندا كاسىپورىندا ىسكە اسىرىلاتىن وقۋ پروتسەسىنىڭ ۇلەسىن كاسىپورىن بازاسىنداعى وندىرىستىك وقىتۋ مەن پراكتيكانىڭ كەمىندە 60%-ى كولەمىندە ايقىنداۋ, سونىمەن قاتار, ءبىلىم الۋشىلاردىڭ مىندەتتى وندىرىستىك تاجىريبەدەن ءوتۋى, جاستاردىڭ ءبىرىنشى جۇمىسشى ماماندىعىن تەگىن الۋى تۋرالى ماسەلەلەر زاڭداعى نەگىزگى جاڭالىقتار. ەلباسى جولداۋىندا 2017 جىلدان باستاپ جاڭا جوبا: «بارشاعا ارنالعان تەگىن كاسىبي-تەحنيكالىق ءبىلىم» باعدارلاماسىنىڭ باستالاتىنى جاريالاندى. بۇل بۇگىنگى زامان تالابىنان تۋىنداعان قاجەتتىلىك. قازىرگى كەزدە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ماماندار دايارلاۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋى وزەكتى ماسەلە كۇيىندە قالىپ وتىر. مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسى نەگىزىندە پەداگوگيكالىق, مەديتسينالىق ماماندىقتارعا وقۋعا تۇسكەن جاستار جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن كەيىن كەمىندە ءۇش جىل مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا, مەملەكەتتىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىندا قىزمەت اتقاراتىن بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە جاس ماماننىڭ مەملەكەت الدىنداعى ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا, جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم باعدارلاماسىن بىرلەسە جاساۋداعى ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋعا, ەڭبەك نارىعىنداعى ماماندارعا دەگەن سۇرانىستى قاناعاتاندىرۋعا مول مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار, جاستاردىڭ ءوز بولاشاعىنا دەگەن سەنىمىن نىعايتادى. اتالعان زاڭداعى تاعى ءبىر باستى جاڭالىق ەڭبەك نارىعىنىڭ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى ورتا بىلىمنەن كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن مەڭگەرگەن ازاماتتارعا قولدانبالى باكالاۆر بىلىكتىلىگى بەرىلەتىن بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە جاڭا ءبىلىم باعدارلامالارىن ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە, جوعارى ءبىلىمدى تۇلەكتەرگە مامان بىلىكتىلىگى نەمەسە باكالاۆر دارەجەسى بەرىلەتىنى تۇڭعىش رەت ناقتى ايقىندالدى. ديپلوممەن وندىرىسكە جۇمىسقا بارعان جاس ماماندار ءۇشىن جاسالعان مۇنداي قامقورلىق ءوزىنىڭ وڭ ناتيجەلەرىن بەرەتىن بولادى. ۇلتتىق دەڭگەيدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىن باسقارۋداعى ەركىندىكتىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيى بەكىتىلگەن. اتالعان وقۋ ورىندارى ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن دەربەس انىقتايتىن بولادى. 2017 جىلدان باستاپ حالىقارالىق اككرەديتتەۋدەن وتكەن جوعارى وقۋ ورىندارى عانا ءبىلىم تۋرالى مەملەكەتتىك ۇلگىدەگى بەكىتىلگەن قۇجات بەرە الادى. باسقا جوعارى وقۋ ورىندارى تەك ءوز ۇلگىسىندەگى ءبىلىم تۋرالى قۇجاتتاردى بەرەتىن بولادى. مۇنداي نورمالار تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك, ورتا بىلىمنەن كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى ءۇشىن دە كوزدەلگەن. بۇل تالاپتار جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋدا باسەكەلەستىك ورتا قالىپتاستىرۋعا كەڭىنەن جول اشادى جانە تۇلەكتەردىڭ بولاشاق قىزمەتتىك ءوسۋىن تۇراقتى نازاردا ۇستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەندىگى كەزەكتە تاريحي تاعدىرى ورتاق قازاقستاندىقتاردى ء«بىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اياسىنا بىرىكتىرگەن, «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ جولىندا ۋاقىتپەن ساناسپاي, ناتيجەلى ەڭبەك ەتۋ ءبىزدىڭ قاسيەتتى دە ابىرويلى بورىشىمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى.