قازاق حاندىعىنىڭ بىرنەشە عاسىرلىق تاريحىندا مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى مەن تۇتاستىعىن ساقتاۋدا ۇلت باتىرلارىنىڭ ورنى ەرەكشە بولعاندىعى بەلگىلى. ولاردىڭ ەلىن قورعاۋداعى جەكە ەرلىكتەرى مەن ساربازداردى باستاعان قولباسشىلىق ەرەندىگى حالىقتىق جىر-داستاندار ارقىلى ۇرپاق جادىندا جاتتالىپ قالدى.
سونىمەن بىرگە, حالقىمىزدىڭ جاتجۇرتتىق جاۋلاۋشىلارعا قارسى كۇرەسى, ونداعى باتىرلاردىڭ العان ورنىن ايقىنداۋعا ارنالعان ءار كەزەڭدەردەگى كوپتەگەن شەتەلدىك جانە وتاندىق تاريحي جازبالار مەن عىلىمي زەرتتەۋلەر دە بارشىلىق.
قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسىپ, نىعايۋى داۋىرىندە وزىندىك ورىن الاتىن ءحVىى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا تۋعان ەلىن باسقىنشىلاردان قورعاپ, جەرىن ساقتاپ قالعان وسىنداي باتىرلاردىڭ قاتارىنا قاراساي التىناي ۇلى جاتادى. ول ءحVى عاسىردىڭ سوڭىندا قازىرگى الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانىنداعى سۋىقتوبە تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى قاراساز دەگەن جەردە ومىرگە كەلگەن. اتالعان رۋدىڭ تاريحي ورنالاسقان جەرلەرى تۋرالى ش.ءۋاليحانوۆ «دۋلاتتار مەن البانداردىڭ كەيبىر ۇرپاقتارى جانە شاپىراشتىلاردىڭ ءبىراز بولىگى ىلەنىڭ وڭ جاعالاۋىندا دا كوشىپ جۇرەدى», دەگەن دەرەك بەرەدى. بەلگىلى قازاق تاريحشىسى م.تىنىشباەۆقا جۇگىنسەك: «... رۋ اتاۋى شاپىراشتى, ۇرانى قاراساي., تامعاسىنىڭ اتاۋى اي, تۇمار». قاراساي باتىر اسا كۇردەلى ءارى قات-قابات قاراما-قايشىلىققا تولى ءحVىى عاسىرداعى قازاق حاندىعىنىڭ ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەر مەن حالىقتار اراسىنداعى ساياسي-اسكەري, ت.ب. باعىتتارداعى قارىم-قاتىناسىنداعى ورنىن ايقىنداۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تولاعاي تۇلعا. سول مەرزىمدەگى تاريحي دەرەكتەردەن بەلگىلى بولعانىنداي, ءحVىى عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىنەن-اق جاۋگەرشىل جوڭعار حاندىعىنىڭ تاريح ساحناسىنا شىعۋىنا بايلانىستى ورتالىق ازياداعى ساياسي جاعداي بارىنشا شيەلەنىسە ءتۇستى.
«حالكاستىق جاساقتۋ حان يەلىكتەرىنىڭ شىعىسىنان باتىسىنا قاراي قىرعىز-قايساق دالاسىنا, وڭتۇستىگىندە كىشى بۇحارا مەن تۋرفانعا, سولتۇستىگىندە سىبىردەگى ولوت مونعولدارى مەكەندەگەن جەرلەرگە دەيىنگى كەڭ ايماقتا كوپ ساندى, ىسكەر جانە جاۋىنگەر, وزدەرىنىڭ تايشىلارىنىڭ بيلىگىنە باعىنعان, شىڭعىس اۋلەتىنىڭ نەگىزىندە حV عاسىردا قۇرىلعان مىقتى جانە ايتارلىقتاي بەلگىلى جوڭعار نەمەسە زيۋنگار مەملەكەتى بار», – دەپ جازادى «سيبيرسكي ۆەستنيك» جۋرنالى. بىلىكتى تاريحشى ن.ماسانوۆتىڭ ايتۋىنا جۇگىنسەك, «ەسىم حاننىڭ كەزىندە ءحVىى عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي وزدەرىنىڭ جايىلىمدىقتارىن ەرتىس جانە ىلە وزەندەرىنىڭ جوعارى اڭعارلارىنان ورتالىق ەرتىسكە (قازىرگى پاۆلوداردان تومەن قاراي), ەسىل, تەرىساققان, كامىشلوۆا مەن وبتىڭ (تارى قالاسى) جوعارعى اعىسىنا دەيىن نەعۇرلىم سولتۇستىككە قاراي جىلجىتقان جانە بۇل جەرلەردە وسى جۇزجىلدىقتىڭ سوڭىنا دەيىن كوشىمنىڭ ءسىبىر حاندىعىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن تۇركىتىلدەس رۋلار مەن تايپالاردىڭ ۇلكەن توپتارىمەن تۇيىسكەن باتىس مونعول, نەمەسە ويرات تايپالارىنىڭ وداعىمەن قازاقتاردىڭ قارىم-قاتىناسى ەداۋىر تۇرعىدا شيەلەنىسە ءتۇستى.
ءحVىى عاسىردىڭ 20-جىلدارىنىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا بۇرىنعا ويرات وداعى تارادى: حوشوۋت تايپاسى تيبەتكە قونىس اۋداردى, ال حو-ۋرليۋك تايشى باستاعان 1 ميلليونعا جۋىق تورعاۋىتتار ويراتتاردىڭ نەگىزگى توپتارىنان اجىراپ كەتتى جانە سولتۇستىك قازاقستان ارقىلى ەدىلدىڭ تومەنگى اڭعارىنا, كاسپي دالالارىنا كوشىپ, وزدەرىنىڭ ەتنيكالىق مەكەنىن تاپتى جانە قالماقتار دەپ اتالا باستادى. وڭتۇستىك ءسىبىردىڭ كەڭ اۋماعى مەن التايدىڭ ەتەگىندە كوشىپ جۇرگەن قالعان تورعاۋىت تايپالارى, چوروستار مەن دۇربەتتەر چوروس كنيازدارىنىڭ باسشىلىعىمەن بىرىگىپ, 1635 جىلى جوعارعى ەرتىس جاعالاۋىندا جوڭعار حاندىعى دەپ اتالعان دەربەس جاڭا بىرلەستىكتى نەگىزدەدى. جاڭا كوشپەلى حاندىقتىڭ باسىنا جىگەرلى جانە جاۋىنگەر بيلەۋشى ەردەنە باتىر قوڭتايشى وتىردى (1634-1653). ۋرگادا ءبىرىنشى جوڭعار حانىنىڭ تاققا وتىرۋىنا جانە دە ونىڭ وڭتۇستىك پەن سولتۇستىك باتىس باعىتتاعى بەلسەندى سىرتقى ساياساتىنىڭ باستالۋىنا بايلانىستى جوڭعاريانىڭ شەكارالىق جەر يەلىكتەرىنىڭ شەتى ءحVىى عاسىردىڭ ورتاسىندا ەرتىس ارقىلى تومەن قۇلديلاي وتىرىپ وڭتۇستىك جاعىندا قازاقتاردىڭ, بارابى تاتارلارىنىڭ جانە تاعى دا باسقا التاي حالىقتارىنىڭ جايىلىمدىقتارى جاتقان ءجامىش كولىنە تىرەلدى». ال وسى تۇستاعى قىتاي دەرەكتەرىندە بۇل مەملەكەت تۋرالى: «جوڭعارلار ولوتتاردىڭ ۇرپاعى. ولوت (ەليوت) قالماق ورداسىنىڭ اتاۋى. باتىسىندا باركولدەن قىرعىز-قايساق شەكاراسىنا دەيىن ورنالاسقان. جوڭعارلار ىلە وزەنى بويىندا كوشىپ جۇرگەن وردانىڭ (قالماق ورداسىنىڭ, – ع.ق.) ءبىر بولەگى.
...ولار ەگىن ەگەدى, مالدى كاسىپ ەتەدى ... جوڭعارلار اشۋشاڭ جانە ادەپسىز, ارسىز جانە ارەكەتتەرىن اقىلعا جەڭدىرە المايدى. توناۋشىلىقتى باتىرلىق دەپ ەسەپتەيدى. ...جوڭعارلار قيىندىققا ۇيرەنگەن, سوعىسقا بەيىم, مىلتىق پەن نايزانى شەبەر مەڭگەرگەن. كىشى بۇحارا ...ولارعا باعىنىشتى بولدى. ولار ميلليوننان ارتىق اسكەر شىعارا الادى. ...وزدەرىنىڭ كۇشىنە سەنگەن ولار رەسەي, ءۇندىستان, كاشمير, تيبەت جانە پەرسيا شەكارالارىنا شابۋىل جاسايدى», دەگەن انىقتاما بەرىلگەن. كوشپەلى موڭعول تايپالارىنىڭ باسىم بولىگىن وزىنە باعىندىرا باستاعان جوڭعار حاندىعىنىڭ بيلەۋشىسى بولات قوڭتايشى جاڭا مەملەكەتتىڭ شەكاراسىن ۇلعايتۋعا, تىڭ جايىلىمدىقتارعا يە بولۋعا ۇمتىلدى. سول ماقساتپەن ونىڭ نازارى وزىنە كورشى جاتقان قۇنارلى قازاق جەرلەرىنە اۋدى. جوڭعار بيلەۋشىسىنىڭ سۇعىنۋىنا قارسى «قازاق حانى ەسىم ويراتتارمەن ەكى جاق الما-كەزەك تابىسقا جەتىپ وتىرعان بىرنەشە شايقاس جۇرگىزدى.
الايدا, تۇركىستاننىڭ قۇنارلى جايىلىمدىقتارى جانە كورشىلەس كوشپەلى قوس حالىققا ومىرلىك قاجەتتى ساۋدا-قولونەرلىك ءھام ەگىنشىلىك اۋماقتارى ءۇشىن كۇرەستەرى سوڭى قازاقتار ءۇشىن ءساتسىز بولعان ۇزاق جانە شىعىندى سوعىستارعا ۇلاستى» دەيدى دەرەككوزدەر. وسىنداي جاعدايداعى باتىر قوڭتايشى مەن ونىڭ ءبىرىنشى ءىزباسارى سەنگەنىڭ كەزىندە, ياعني 1635 جىلدان 1671 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە «ويرات فەودالدىق مەملەكەتىنىڭ ىشكى بىرىگۋى مەن سىرتقى قارىم-قاتىناستارىنىڭ نىعايۋى ىسكە اسىرىلدى» دەپ كورسەتەدى ي.زلاتكين.
قازاق حاندىعى مەن جوڭعار مەملەكەتى اراسىنداعى قاتىناس, اسىرەسە, ءحVىى عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ بارىنشا قيىنداي ءتۇستى. ءوزىنىڭ اسكەري كۇشىنە سەنگەن باتىر قوڭتايشى باستاعان جوڭعار حاندىعى قازاق جەرىن يەلەنۋ نيەتىمەن اشىق سوعىس قيمىلدارىنا كوشتى. قالىڭ قولىن قاپتاتقان بۇل باسقىنشىلىق جورىققا رەسەي پاتشالىعىمەن جانە قىتايمەن اراداعى قاتىناستاردى ءوز مۇددەسىنە ساي يكەمدەۋى دە اسەرىن تيگىزدى. «جوڭعار حاندىعىنىڭ بيلەۋشىسى, – دەپ جازادى ي.زلاتكين, – ماسكەۋمەن تولىق قاتىناس ورناتۋعا ۇلكەن ماڭىز بەردى جانە وسى جولداعى كەدەرگىلەردى جويۋعا قۇلشىنىس ءبىلدىردى.
...باتىر قوڭتايشىنىڭ بيلىكتەگى كەزەڭى ورىس وكىمەتى مەن جوڭعار حاندىعى اراسىندا ەلشىلىكتەر الماسۋدىڭ بەلسەندىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. دەرەكنامالاردا باتىردان جىبەرىلگەن 33 جانە ونىڭ وزىنە كەلگەن 19 ەلشىلىك تۋرالى انىقتامالار ساقتالعان. ولار بۇدان دا كوپ بولدى دەپ ايتۋعا نەگىز بار». اتالعان ۋاقىتتا بارشا مونعول قوعامىن جوڭعار بيلىگىنە جۇگىندىرۋگە ارەكەت ەتكەن باتىر ءوزىنىڭ ماقساتىنا جەتە الدى دا. 1640 جىلدىڭ كۇزىندە تارباعاتاي وڭىرىندە وتكەن مونعول حاندارى مەن بەكتەرىنىڭ جيىنىندا ول نەگىزگى مونعول رۋلارىنا ءوزىنىڭ وكتەمدىگىن ورناتىپ ۇلگەردى. «مونعول-ويرات» زاڭى (تساادجين بيچيگ) قابىلداندى. ءسويتىپ, بەلگىلى ۋاقىتقا دەيىن جوڭعارلاردىڭ ىشىندەگى ءوزارا تالاس-تارتىس پەن الاۋىزدىق توقتاتىلدى. باتىر قوڭتايشى مەملەكەتتىڭ شارۋاشىلىق تۇرعىسىنان دامۋىنا دا نازار اۋدارعان ەكەن. اتاپ ايتقاندا, وسى مەرزىمدە «فەودالدىق قاتىناستار نىعايىپ, قالالار قاتارىنداعى وتىرىقشى ەلدى مەكەندەر سالىنا باستايدى. ەگىن شارۋاشىلىعى داميدى» دەپ كورسەتەدى يسلام قابىش ۇلى.
ياعني جوڭعار مەملەكەتى باسشىسىنىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىنىڭ تۇپكى ماقساتى حاندىقتىڭ قۋاتىن ارتتىرىپ, ونى جاڭا جەرلەر باسىپ الۋ ارقىلى كەڭەيتۋ بولدى. كوپتەگەن تاريحي دەرەكتەر كولەمدى قازاق-جوڭعار قارۋلى قاقتىعىستارى ءحVىى عاسىردىڭ باسىنان-اق ورىن العاندىعىن باياندايدى. «بۇحار حاندىعىن جاۋلاپ الۋ تۋرالى ويىنان قايتقان ەسىم حان, – دەپ جازادى م.تىنىشباەۆ, – ەندى ءوزىنىڭ نازارىن كەلەسى, نەعۇرلىم قاۋىپتى كورشىسى – قالماقتارعا اۋداردى. ەسىمنىڭ قالماقتارعا جاسالعان جوعارىداعى اتالعان جورىعى ءبىرىنشى بولماعان شىعار, ءوز كەزەگىندە قالماقتار دا ءوزىنىڭ ۋاقىتىندا قازاقتارعا بىرنەشە رەت شابۋىل جاساۋى مۇمكىن». م.ج.كوپەي ۇلىنىڭ ايقىنداۋىنشا: «ەسىمحان زامانىندا سارىارقادا قالماقتىڭ قونىستانا باستاعان ۋاقىتى, اسىرەسە, بالقاشقا قارايعى اتىراپتا.
بۇل اڭگىمەگە ارقاۋ بولعان كەزەكتى ءبىر سوعىس بولسا كەرەك (شاماسى 1625 جج.)». وسىنداي جاعدايدا ءحVىى عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىنەن باستاۋ العان قازاق-جوڭعار سوعىستارىندا ەلىن قورعاۋ جولىندا اتقا قونعان ۇلت باتىرلارىنىڭ قاتارىندا قاراساي التىناي ۇلى دا بولدى. ول شەشۋشى شايقاستاردا قازاق قولىنا باس بولا ءبىلدى. «17 جاسىندا جاۋعا قارسى شىعىپ, – دەپ جازادى ك.مامىر ۇلى, – سودان كەيىنگى ەلۋ جىل بويى ۇستىنەن ساۋىتى, قولىنان نايزاسى تۇسپەي, بەل شەشپەي ەلىن قورعاۋمەن بولعان. العاشقى شايقاستاردا ەرەن ەرلىك كورسەتكەن بوزبالا قاراسايعا قازاقتىڭ اتاقتى حاندارىنىڭ ءبىرى ەر ەسىم «باتىر» اتاعىن بەرىپ, باس قولباسشىلىققا تاعايىنداعان. وسى قاراساي ەمىل-جاناي باتىردان تۋدى قابىلداپ الىپ, انت بەرگەن.
قازاقتىڭ قاراساي باتىرى 1627 جىلعى شايقاستا ويراتتاردىڭ قاسارىسقان قاس باھادۇرلەرىمەن جەكپە-جەككە شىعىپ, ولاردىڭ ون ءبىرىنىڭ باسىن العان ەكەن. بۇلاردىڭ اراسىندا ويراتتاردىڭ اتاقتى باھادۇرلەرى اعايىندى مانجي مەن تانجي دە بولعان. قاراسايدىڭ بۇل جولعى جۇرەك جۇتقان باتىرلىعى مەن ەرەسەن نامىسقويلىعى ويراتتاردىڭ توبەسىندە جاي وعىنداي جارقىلداعان. وسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇل جولعى بولعان ۇلى ۇرىستىڭ بارىسىندا اقجايىقتىڭ بويىن جايلاعان قازاق رۋلارى ەدىل وزەنىنىڭ سول جاق جاعالاۋىنداعى اتىراپ-اۋماققا وزدەرى قايتا يە بولىپ, سول كوپ-كورىم جەردىڭ قوجاسى اتاندى». وسىنداي تەگەۋرىندى تويتارىس العانىمەن, جوڭعارلار قازاق جەرىنە دەگەن ۇمتىلىستارىن توقتاتپادى. ەكى حاندىقتىڭ اسكەرلەرىنىڭ تاريحتا قالعان كەلەسى ءىرى قاقتىعىسىندا, ا.ي.لەۆشيننىڭ بايانداۋىنشا: «...باتىر ەسىممەن 1635 جىلى سوعىسىپ, قىرعىز-قازاق اسكەرلەرىن باسقارعان جاڭگىردى ولار تۇتقىنعا العان».
وسىنداي قيىن شاقتا «بارلىق بيلىك قاراساي باتىردىڭ قولىنا كوشىپ, ەندى ونىڭ باستى مىندەتى – حانزادانى ويراتتاردان قالايدا قايتارۋ بولادى. باستارىن بايگەگە تىككەن قوس ءباھادۇر: قاراساي باتىر مەن ارعىن اعىنتاي باتىر تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, دۇشپان شەبىن تاس-تالقان ەتىپ بۇزىپ-جارىپ, قوڭتايشىنىڭ شاتىرىندا قولعا ءتۇسىپ وتىرعان جاڭگىر حاندى بوساتىپ الادى» دەپ ايقىندايدى دەرەكتەر. بۇل شايقاستىڭ ودان ارعى جالعاسىن تاعى ءبىر تاريحي دەرەك: ء«سويتىپ, قالماققا تۇتقيىلدان ءتيىسىپ, ارقاس اڭقايىنا دەيىن قۋىپ, قالماقتاردى قاتتى قىرعىنعا ۇشىراتتى. ۇرەيلەنە قاشقان تورعاۋىتتار اڭقايدان ءوتىپ قاشتى. قازاققا پالە اكەلگەن, قالماققا جول بەرگەن اڭقاي اۋىزى ەندى قازاق قولىندا بولدى. ارقارلىدان اڭقايعا دەيىن جاۋدى قۋى قاراسايعا وشپەس داڭق اكەلدى» دەگەن سيپاتتامامەن جەتكىزەدى.
وسى وقيعا تۋرالى ت.سۇلتانوۆتىڭ جازۋىنشا: «...ءساتى ءتۇسىپ قورلىقتى تۇتقىننان بوسانىپ شىققان جاڭگىر ويراتتاردىڭ ومىرلىك جاۋىنا اينالدى جانە دە ولاردى ءوزىنىڭ ءجيى شاپقىندارىمەن مازالاۋدى توقتاتپادى. قالماقتارمەن كۇرەسىندە حان قاشعار موعولدارىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنگەن بولۋى مۇمكىن. اتاپ ايتقاندا, جاڭگىر مەن موعول حانى ابداللاح ءوزارا دوستىق قاتىناس ورناتتى جانە ەلشىلىكتەر الماستى». بۇل جەڭىلىس تە جوڭعار بيلەۋشىسىنىڭ تۇپكى جوسپارىنا دەگەن ۇمتىلىسىنا توقتاۋ سالا المادى. باتىر قوڭتايشى جاڭا سوعىسقا دايىندالدى. ي.ە.فيشەرگە جۇگىنەر بولساق, ءحVىىى عاسىرداعى بەلگىلى نەمىس عالىمى باتىر قوڭتايشى 1643 جىلى وداقتاستارىنىڭ كومەگىمەن ەلۋ مىڭ اسكەر جينادى, جانە دە الدىمەن ون مىڭعا دەيىنگى الات جانە توقمان قىرعىزدارى مەكەندەيتىن ەكى پروۆينتسيانى باعىندىردى.
وقيعا سۋىت بولعاندىقتان جاڭگىر سۇلتان التى جۇزدەن استام عانا سارباز جيناقتاپ ۇلگەردى, الايدا, ولاردى قولايلى ورنالاستىرۋدى ءبىلدى; ءبىر جارتىسىن تاۋلاردىڭ اراسىنداعى شاتقالعا جەردى قازا وتىرا ورنالاستىردى, ال ءوزى كەلەسى جارتىسىمەن قالماقتار تار شاتقالعا شابۋىل جاساپ, ودان وتە الماي جاتقاندا تاۋدىڭ كەلەسى جاعىنا جاسىرىندى. بارلىعى ونىڭ ويلاستىرعانىنداي بولدى: قوڭتايشى باتىلدىقپەن قورعانا بىلگەن شاتقالداعىلارعا شابۋىل جاسادى; ال وسى كەزدە جاڭگىر سۇلتان جاۋىنا تۋ سىرتىنان شابۋىلداپ, مىلتىقتان وق جاۋدىرىپ, جاۋ جاعى سول جەردە ون مىڭعا جۋىق ادامىنان ايىرىلدى وسى كەزدە سامارقاننان ءجالاڭتوس ءباھادۇر جاڭگىر سۇلتانعا جيىرما مىڭ اداممەن كومەككە كەلىپ جەتتى. مۇنىڭ ءوزى قوڭتايشىنى شەگىنۋگە ءماجبۇر ەتتى. بۇعان قاراماستان ول وسى سوعىستا قولعا تۇسكەن تۇتقىنداردى ۇستاپ قالىپ, ولاردى ءوز جەرىنە الىپ كەتەدى. كەلەسى تاريحي جازبالاردان بەلگىلى بولعانىنداي, باتىر قوڭتايشىنىڭ 50000 اسكەرىنىڭ قۇرامىنا نەگىزىنەن ءتۇرلى توپتارداعى جوڭعارلار جانە ولاردىڭ وداقتاستارى – ورتالىق ازيانىڭ مونعول تەكتى حالىقتارى كىردى.
1643 جىلى باتىر تيان-شاننىڭ وڭتۇستىك سىلەمدەرىندەگى جەرلەردىڭ ءبىر بولىگىن باسىپ الدى, بىرنەشە مىڭ قازاقتار مەن قىرعىزداردى تۇتقىنعا ءتۇسىردى. سوندا جاڭگىر بۇحار حاندىعىنىڭ ىقپالدى تورەسى, ايگىلى ءامىر جالاڭتوستەن كومەك سۇرادى. تيان-شان قىرعىزدارىنىڭ امىرشىلەرىمەن دە ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. ولار كومەك كورسەتۋگە ۋادە بەردى. جاعداي جەدەل قيمىلداۋدى تالاپ ەتتى. جينالعان جاساقپەن جاڭگىر جوڭعار الاتاۋىنا, وربۇلاق دەگەن جەرگە جەتتى. قازاق حانى سول جەردە جوڭعارلاردىڭ بەتالىسىن باقىلاپ جاتتى. جاڭگىر سۇلتاندا نەبارى 600 قارۋلانعان اتتى اسكەر بار ەدى. بۇلار تاڭداۋلى جاساقتار بولاتىن. ولاردىڭ اراسىندا شاپىراشتى قاراساي, ارعىن اعىنتاي, الشىن جيەمبەت, قاڭلى سارپىق, نايمان كوكسەرەك, دۋلات جاقسىعۇل, سۋان ەلتىندى باتىرلار بولدى. ناقتى ماعلۇماتتاردان ايعاق بولعانىنداي, باتىرلارى باستاعان سانى از قازاق جاۋىنگەرلەرى تاپقىرلىق پەن ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. وسى كۇش تەڭ ەمەس شايقاستا «جاڭگىر قاراساي مەن اعىنتاي ەكەۋىنىڭ قولىن وقپاناعا ورنالاستىردى. باتىر قولىنىڭ دايىن جاتقان, وقپاناداعى جايىن بىلمەگەن ولار قاتتى قىرعىنعا ۇشىرادى» دەپ كۋالاندىرادى قازىبەك بي تاۋاسار ۇلى.
وربۇلاقتاعى جەكە قاھارماندىعى جانە اسكەري جەڭىسى ءۇشىن... قازاقتار جاڭگىرگە «سالقام» دەگەن قوشەمەت, قوسىمشا ات قوسادى. مىنە, وسىلاي, وزىنەن سانى ءجۇز ەسەگە جۋىق قارسىلاسىنا ويسىراتا سوققى بەرگەن قازاقتاردىڭ جوڭعارلارعا قارسى تاريحي دەرەكتەردە دالەلدەنگەن بۇل شايقاسى سول زاماندا وتە سيرەك كەزدەسەتىن اسكەري قولباسشىلىق پەن كوزسىز ەرلىكتىڭ ۇلگىسى بولدى. باتىرلارى باس بولعان قازاق اسكەرلەرىنىڭ بۇل جەڭىسى جوڭعار مەملەكەتىن تولىعىمەن كۇيرەتە المادى. وسى اۋىر شايقاستان كەيىن باتىر قوڭتايشى كەلەسى سوعىسقا دايىندالدى.
مىسالى: «1652 جىلى باتىر قوڭتايشى تاعى دا تيان-شان قىرعىزدارى مەن قازاقتارعا قارسى سوعىس جۇرگىزدى, ال ولار – قازاقتار جەتىسۋدىڭ الىس اۋداندارىنا, قىرعىزدار ىستىقكولدىڭ, تالاستىڭ بيىك تاۋلى اۋداندارىنا كەتىپ قالۋعا ءماجبۇر بولدى, ولاردىڭ ءبىر بولىگى پامير-الايعا ىعىستى. كەلەسى جىلى قازاقتار مەن قىرعىزداردىڭ بىرىككەن كۇشتەرى ويراتتارعا قارسى ويداعىداي كۇرەس جۇرگىزە باستادى دا, 1655 جىلعا قاراي-اق جەتىسۋدىڭ شىعىس بولىگى ويراتتاردان ازات ەتىلدى» دەيدى تاريح. وسى قاقتىعىس تۋرالى «كوپتەن بەرى قازاقتارمەن وداقتا بولىپ كەلگەن قىرعىزدارعا ويراتتار, تورعاۋىتتار شابۋىل جاساپ, وعان بولىسۋعا قاراساي باستاعان بەس مىڭ شاپىراشتى قولى قاتىستى. ...كەسكىلەسكەن دودادا قاراساي باتىر باتىردىڭ وڭ قولىن شاۋىپ ءتۇسىردى. ول جارا قاعىنىپ كەتىپ, قوڭتايشى كەلەسى جىلى و دۇنيەگە اتتاندى.
...بىراق وسى ۇرىستىڭ اياعى كەلەسى جىلعا سوزىلىپ, جاڭگىردىڭ جەكپە-جەككە شىعۋىنا تۋرا كەلدى. سەسەننىڭ ۇلى قالدان جاڭگىردى اتاپ شاقىردى. قاراساي مەن اعىنتايعا قارا قازاق دەپ قارادى. وعان ءوزى سياقتى حان تۇقىمى كەرەك-ءتى. جاڭگىر شىقتى. ۇزاققا سوزىلعان ۇرىسقا, ساسكەدەن ۇلكەن بەسىنگە دەيىن جاڭگىر ونجەتى جاسار قالماققا شىداپ بەرە المادى. اقىرى, حاندى قالدان سايىپ ءتۇسىردى. ەندى قازاق نامىسقا شاپتى. قاتتى كەسكىلەس بولدى. جەكە عالابقا جەتكەنىمەن, ولار بىرازعا دەيىن باس كوتەرمەس بولىپ جەڭىلدى. جاڭگىردىڭ سۇيەگى ءوزى العاش قازدىرعان وقپاننان ات شاپتىرىم سارىبەلگە قويىلدى» – دەپ جازعان قازىبەك بي تاۋاسار ۇلىنىڭ سۋرەتتەۋىنەن شايقاستىڭ بارىسىن, قورىتىندىسىن بىلۋگە بولادى. ءحVىى عاسىردىڭ ونە بويىنداعى ەلىن جاۋدان قورعاۋ جولىنداعى شەشۋشى سوعىستاردىڭ ورتاسىندا بولعان قاراساي باتىر جۇرتىنىڭ بەيبىت ءومىرى مەن قونىسىنىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن ديپلوماتيالىق قىزمەتپەن دە اينالىسقانى جايلى اڭگىمەلەر ايتىلادى. سونىڭ ىشىندە بيلەر قۇرامىندا رەسەيگە ەلشىلىككە بارعانى ءالى دە بولسا زەرتتەي ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى. ناقتىلاي كەلگەندە, جوڭعاريانى ورتالىق ازياداعى ءوز ساياساتىندا پايدالانۋدى نيەت ەتكەن رەسەي مەملەكەتىنىڭ قازاق حاندىعىمەن وسى مەرزىمدەگى قاتىناسىندا وزىندىك ەرەكشەلىك پايدا بولدى. ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستىڭ ءمانىن ايقىنداي كەلە ۆ.يا.باسين وعان: «...رەسەي مەن قازاق حاندىعىنىڭ اراسىندا ءحVىى عاسىردا ساۋدا, ساياسي جانە ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورىن الدى. (الايدا,-ع.ق.)
...جوڭعاريادا جاڭا قوڭتايشىنىڭ تاققا وتىرۋى ونىڭ قازاق بيلەۋشىلەرىمەن قاقتىعىستارىنا اكەلىپ سوقتى, ال مۇنىڭ ءوزى ورىس-قازاق ديپلوماتيالىق قاتىناسىن قيىنداتتى» دەگەن باعا بەرەدى. قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسىپ, وركەندەۋىندەگى سىن كەزەڭ بولىپ تابىلاتىن ءحVىى عاسىردا ەسىم حان, ودان ءارى جاڭگىر حان باس بولىپ, قاراسايداي باتىرلارى قولداعان قازاق قاۋىمىنىڭ جەرىمىزگە باسا-كوكتەپ ەنتەلەي ۇمتىلعان جوڭعارلارعا لايىقتى سوققى بەرۋلەرىنىڭ ماڭىزى زور. ەگەر دە تۋرا وسى كەزەڭدە ۇيىمداسقان قازاق اسكەرلەرىنەن بىرنەشە رەت جويقىن جەڭىلىس تاۋىپ, تۇمسىعىنا سوققى تيمەگەندە باتىر قوڭتايشى بيلىك ەتىپ, ماڭايىنا شاپقىنشىلىعىمەن بەلگىلى بولعان جوڭعار حاندىعىنىڭ قازاق جەرىن باسىپ الۋ قاۋپى تۋار ەدى. ال بۇدان حالقىمىزدىڭ كۇيزەلىسكە ۇشىراپ, جەرىنىڭ تۇتاستىعىنان ايىرىلۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. ويتكەنى, وسى ۋاقىتتا وزدەرىمەن قولايلى قاتىناس ورناتا بىلگەن جوڭعار حاندىعىنىڭ قازاق جەرىن باسىپ الۋ ارەكەتىنە رەسەي مەن قىتاي مەملەكەتتەرى ءۇنسىز قالىپ, ءتىپتى, قۇپتاعانداي سىڭاي بىلدىرگەن-ءدى.
الايدا, قاراساي باتىر باستاعان قازاق ساربازدارىنىڭ مايدان دالاسىنداعى شەشۋشى ساتتەردەگى جەڭىستەرى باتىر قوڭتايشى اسكەرلەرىنىڭ بىرنەشە رەت ۇلكەن شىعىنمەن تويتارىس الۋىنا اكەلدى. جوڭعارلار بىرلەسىپ قيمىلداپ, ۇيىمداسا بىلگەندە قازاقتاردىڭ جاۋىنگەر حالىق ەكەندىگىن ۇقتى. وسىدان بارىپ بۇل حاندىقتىڭ ودان كەيىنگى جاڭا شاپقىنشىلىقتارى قازاق قوعامىنداعى جىككە بولىنۋگە اپارعان قاراما-قايشىلىقتار كەزدەرىندە ورىن الىپ وتىرعاندىعى دا كەزدەيسوق بولماعان. ءحVىىى عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق ەلىندەگى وسىنداي بولشەكتەنۋدى جەدەل پايدالانۋعا اسىققان كوپساندى جوڭعار اسكەرلەرىنىڭ العاشقى شاپقىنشىلىعىن باتىل قارسى العان قازاق ساربازدارىنا قاراساي, ت.ب. باتىر بابالارىنىڭ قاھارماندىقتارى ۇلگى بولىپ, ودان كۇش الا ءبىلدى. ەل باسىنا كۇن تۋعان وسى قيىن ساتتە ۇلت باتىرلارى ەلىن بىرىكتىرۋدىڭ ۇيىتقىسىنا اينالىپ, قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعىن, جۇرتىنىڭ اماندىعىن ساقتاپ قالدى. ءحVىى عاسىرداعى قاراساي جەلبىرەتكەن ازاتتىق پەن ەرلىكتىڭ تۋىن ابىلايدىڭ اينالاسىنا بىرىككەن قابانباي, بوگەنباي, ناۋرىزباي, ت.ب. باتىرلار ودان ءارى تۇعىرىندا بەرىك ۇستاي الدى. قورىتا ايتقاندا, حالقىنىڭ تاعدىرى شەشىلەر كەزەڭدەردە باسقىنشىلارعا قارسى اتقا مىنگەن, قول باستاپ ەلىن قورعاعان قاراساي باتىردىڭ جاۋىنگەرلىك قىزمەتى بۇگىندە ۇرپاعىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپ, ماقتانىنا اينالىپ وتىر.
عاني قاراساەۆ,
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ وتان تاريحى جانە دەرەكتانۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى – باس عىلىمي قىزمەتكەر, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.