س. مۇقانوۆ اتىنداعى قازاق سازدى-دراما تەاترىندا جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ جانە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن ءىرى قارجىگەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ العاشقى وتىرىسىندا ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردى ورىستەتۋگە باعىتتالعان بىرقاتار مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
القالى باسقوسۋعا ۇسىنىلعان سوقتالى تاقىرىپ «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» جولداۋىندا بەلگىلەنگەن جاڭا ينۆەستيتسيالىق ساياسات قاعيداتتارىمەن تىعىز بايلانىستا قارالىپ, جينالعانداردىڭ نازارى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ, جەكە ينۆەستيتسيالار تارتۋدىڭ, وڭتايلى ورتا قالىپتاستىرۋدىڭ, ەكونوميكالىق ءوسىمدى جەتىلدىرۋدىڭ, ءىرى جوبالار اينالاسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋدىڭ, يننوۆاتسيالىق الەۋەتتى ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا اۋدارىلدى.
كەلەلى جيىندى اشقان ايماق باسشىسى ەرىك سۇلتانوۆ ءوز ءسوزىندە ەلباسى ن. نازارباەۆ ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان رەفورمالاردى ءارى قاراي تاباندى تۇردە جالعاستىرۋ, وڭىرلەردە جەرگىلىكتى ماڭىزداعى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالار تارتۋعا قاجەتتى كەڭەستەر قۇرۋ ءمىندەتتەرىن قويعانىن ايتا كەلىپ, ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ مۇنداي قارقىنى تەك ەكسپورتتىق تابىستار اعىنىن مۇمكىن ەتەتىن جاڭا درايۆەرلەر قالىپتاستىرۋ ەسەبىنەن عانا قامتاماسىز ەتىلە الاتىنىن جەتكىزدى.
– وبلىس اگرارلىق ولكە سانالعانىمەن, ونەركاسىپ, ساۋدا سالالارىنىڭ دا الەۋەتى زور. ينۆەستورلارعا جەر قويناۋىنىڭ قازبا بايلىقتارىن پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرىن ۇسىنىپ وتىرمىز. قازىردىڭ وزىندە 232 باعدارلانعان كەن ورنى اياسىندا 50-گە جۋىق كەلىسىمشارت جاسالدى,–دەدى ەرىك حامزا ۇلى.
جولداۋدا ايتىلعان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدىڭ ءمانى تەك ارتاراپتاندىرىلعان ەكونوميكانىڭ عانا داعدارىس سالدارىنا ءتيىمدى قارسى تۇرا الاتىنىندا دەگەن تالابىن جەتە ەسكەرگەن جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارى شەتەلدىك ارىپتەستىككە ەرەكشە ەكپىن تۇسىرە وتىرىپ, جەكە ينۆەستورلاردىڭ قاراجاتتارىن جەرگىلىكتى جەرگە جۇمىلدىرۋ ارقىلى جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ جايىنا ۇلكەن كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى مۇحتار مانكەەەۆ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتتى نىعايتۋ, ەكى تاراپتىق ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستى ارتتىرۋ باعىتىندا اتقارىلعان شارالار مەن الداعى مىندەتتەر تۋرالى بايانداما جاسادى. ول كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بىلتىر جالپى قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 154,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ, ءوسىم 128,4 پايىز بولعان. ونىڭ ىشىندە 44,2 ميلليارد تەڭگە اگروونەركاسىپ كەشەنىنە باعىتتالعان. سوڭعى جىلدارى ونەركاسىپتىڭ ىلگەرىلەي تۇسكەنىن ەسكەرسەك, وعان تارتىمدى ينۆەستيتسيا ىقپالى از ەمەس. اسىرەسە, قۇرىلىس ماتەريالدارى, ەنەرگەتيكالىق كەشەن, تەمىرجول, مۇناي-گاز سالالارىندا وزىق تەحنولوگيالار كەڭىنەن قولدانىلادى. تەرىسكەيدىڭ قۇنارلى توپىراعىنا, شۇرايلى جەرىنە قىزىعۋشىلار از ەمەس. مىسالى, يتاليالىق كاسىپكەرلەردىڭ وتىنىمىمەن ەگىنشىلىكپەن شۇعىلدانۋ ءۇشىن ولارعا 2 مىڭ گەكتار جەر تەلىمى بوساتىلىپتى.
2016-2020 جىلدارعا ارنالعان اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وڭدەۋ كارتاسى قالدىقسىز تەحنولوگيانى كەڭىنەن ورىستەتۋدىڭ قارىشتى قادامىنا اينالعالى تۇر. بۇل باعدارلامالار شەڭبەرىندە 138,5 ميلليارد تەڭگەنىڭ 60 جوباسى پايدالانۋعا بەرىلەدى. ماسەلەن, جىلدىق قۋاتتىلىعى 330 مىڭ توننا, جوبالىق قۇنى 23 ميلليارد تەڭگە بولاتىن مايلى داقىلدار وڭدەيتىن زاۋىت, جىلىنا 250 مىڭ توننا استىق وڭدەيتىن, قۇنى 38 ميلليارد تەڭگە تۇراتىن كاسىپورىن ينۆەستورلاردىڭ قارجىسىنا تۇرعىزىلادى. جىل وتكەن سايىن جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك كاسىپكەرلەر اراسىنداعى ءتاجىريبە الماسۋ شىڭدالىپ, بىرلەسكەن ءوندىرىس ورىندارى قانات جايا تۇسكەن. وعان مىسال رەتىندە «Sampo» استىق جينايتىن كومبايندار قۇراستىراتىن «قازتەحماش» زاۋىتىن كەلتىرۋگە بولادى. تۇرىك قارجىگەرلەرىنىڭ قولداۋىمەن ديىرمەن كەشەنى جاڭعىرتىلدى. رەسەي ينۆەستورلارى پوليمەر بۇيىمدارىن شىعاراتىن كاسىپورىنعا قارجىلىق قولداۋ كورسەتتى. ەندى قوماقتى قاراجات اعىنى مينەرالدى شيكىزات كەشەنىن يگەرۋگە جۇمىلدىرىلماق. وبلىستا سيرەك كەزدەسەتىن جانە ءتۇستى مەتالدار قورى مول. قولانىڭ – 65, تسيركونيدىڭ – 36,6, ۋراننىڭ – 19, تيتاننىڭ – 5, ۆولفرامنىڭ 1,1 پايىزى شوعىرلانعان. «قازگەولوگيا» ۇلتتىق گەولوگيالىق بارلاۋ كومپانياسى اۆستريانىڭ «يليۋكا رەسۋرس» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ وبلىس اۋماعىندا گەوفيزيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزبەك. سىرىمبەت وڭىرىندە جيناقتالعان قالايىنىڭ ءىرى كەن ورنىن يگەرۋگە «سامۇرىق-قازىنا ينۆەست» پەن «سىرىمبەت» اق 19,5 ميلليون دوللار مولشەرىندە ترانش ءبولدى. بۇدان بولەك بالىق, قانت ءوندىرىسى, تەرى, ءجۇن وڭدەۋ كاسىپورىندارىن قۇرۋ قولعا الىنادى.
شەتەلدىكتەردىڭ تۋريزم سالاسىنا الابوتەن قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون. وتكەن جىلى ينۆەستورلار 876 ميلليون تەڭگەگە «يمانتاۋ», «ارلان», «ارداگەر» دەمالىس ايماقتارىن اشىپ, «سالتانات», «سوكول» بالالار لاگەرلەرىن جوندەۋگە 183 ميلليون تەڭگە جۇمسادى. «سولنەچنىي ۆيپ» دەمالىس ايماعىندا مارالدىڭ مۇيىزىنەن جاسالعان دارىمەن ەمدەيتىن ساۋىقتىرۋ ورنىن اشتى.
قازىر ينۆەستيتسيالىق پورتفەل شامامەن 200 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ, 12 جوبا بويىنشا ينۆەستيتسيا تارتىلدى. ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى – قىتايمەن بىرلەسكەن ءۇش جوبانى جۇزەگە اسىرۋ. سولاردىڭ ءبىرى – 2018 جىلعا تامان ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانىندا ءداندى داقىلداردى قالدىقسىز وڭدەيتىن كەشەندى زاۋىت سالۋ. «شي لين فۋ سين-ۋحان» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى دجانگ شيگەننىڭ ايتۋىنشا, بۇل – ەلىمىزدە جاسالىپ وتىرعان العاشقى تىڭ جوبا. وعان 250 ميلليون دوللار ينۆەستيتسيا تارتىلعان. كاسىپورىن تولىق قۋاتىنا كوشكەن كەزدە 1200 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ, جىلىنا 250 مىڭ توننا استىق وڭدەۋگە قاۋقارلى. بۇگىنگى كۇنى قاجەتتى قۇجاتتار جينالىپ, جەر تەلىمدەرى ازىرلەنگەن.
ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىندا سونداي-اق, ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى راحىم وشاقباەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ەرمەك كوشەرباەۆ, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان التاەۆ, «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق-تىڭ باسقارما ءتورايىمى ءلاززات يبراگيموۆا, «قتج» ۇك» اق ۆيتسە-پرەزيدەنتى باۋىرجان ورىنباساروۆ, قازاقستانداعى ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ جەتەكشى بانكيرى انتون دان-چين يۋ, فلورەنتسيا /يتاليا/كاسىپكەرلەرى پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى ارماندو ريزاليتي, «Iluka Expioration Kazakstan /اۆستراليا/ جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى ەليسون مورلي, تاعى باسقالار ءسوز الىپ, ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى ارتتىرۋدىڭ جولدارىن ورتاعا سالدى.
ە.سۇلتانوۆ ينۆەستيتسيالىق دەكلاراتسياعا قول قويىپ, ءارىپتەستىك بايلانىستاردىڭ الداعى ۋاقىتتا دا نىعايا تۇسەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن ەكونوميكالىق جانە ساۋدا-ساتتىق قارىم-قاتىناستاردى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان بىرقاتار كەلىسىمشارت جاسالدى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.