جايساڭ مىنەزدى, ابزال ازامات – جاقاۋ داۋرەنبەكوۆتى بوزبالا كەزىنەن بىلەتىن كىسىلەردىڭ ءبىرىمىن. سوندىقتان دا مىنا مۇشەلتويى تۇسىندا ول تۋرالى كوكەيىمدە جۇرگەن سىرىمدى ساباقتاي وتىرىپ, ءوز ويىمدى ورتاعا سالعاندى ءجون كوردiم. ال ءبىزدى تۋىستاي تابىستىرىپ, اعايىنداي ارالاستىرعان تەك قانا قىزمەتتەس («لەنينشىل جاستا»), قالامداس بولعاندىق ەمەس, كوڭىلىمىزدىڭ بىرلىگى, جاندۇنيەمىزدىڭ جاقىندىعى شىعار شاماسى. جاقاۋدىڭ بىرتوعا, سىپايى, سىرباز, جىبەكتەي جۇمساق مىنەزى كىسىنى وزىنە تارتىپ تۇراتىنى سونداي, ونىمەن ءبىر كورگەن كىسىنىڭ ءوزى الاڭسىز اشىلىپ, اقتارىلا, سىرلاسا-سويلەسە جونەلەتىنى ماعان باياعىدان ءمالىم ادامي قاسيەتىنىڭ ءبىر ۇشتىعى.
كيەلى ءسوز ونەرىنىڭ قوس قاناتى – جۋرنالشىلىق پەن جازۋشىلىقتى ومىرلىك سەرىگى, جان سارايىنىڭ سىر ساندىعى رەتىندە ۇلىقتاپ جۇرگەن جاقاۋدىڭ شىعارماشىلىق جولىنا وي جۇگىرتىپ, سىر شەرتەر ساتتە ءسوز باسىندا ونىڭ جۋرنالشىلىق قىزمەتىنە قىسقاشا عانا توقتالا كەتكەن دۇرىس بولار.
ءيا, اۋەلى مەكتەپتە, سوسىن ۋنيۆەرسيتەتتە جۇرگەن كەزىنەن ءوزىن قىزىقتىرعان ءتۇرلى تاقىرىپتارعا ماقالا جازىپ ماشىقتانعان جاقاۋ «لەنينشىل جاسقا» (قازىرگى «جاس الاش») قىزمەتكە قابىلدانا سالا گازەت جۇمىسىنا قىزۋ ارالاسىپ كەتتى. شابىتتانا, شالقىتا, كوسىلتە, بۇرقىراتا جازدى. سىلدىر سوزگە سالىنباي, سالماقتى وي-پiكىرىن ءمان-ماڭىزدى ماسەلەلەردى قوزعاۋعا ارناۋعا اسىقتى. ەلدىك مۇرات, ۇلتتىق مۇددەنى كوزدەپ تە كوكسەپ جازعان كوسەمسوزدەرى, ونەگەلى جاستاردىڭ ءومىرى تۋرالى كوركەم وچەركتەرى ەل ەسىندە جۇرسە كەرەك. ول جۋرنالشىلىق جولىندا دا ازاماتتىق ءسوزىن ايتۋدان اينىعان ەمەس. اقيقاتىن ايتىپ, ادالىنان جارىلىپ, جاقسىعا ءسۇيىنىپ, كەمشىلىككە كۇيىنىپ جانىن سالىپ جازۋدان جاڭىلماعان قاناتتى قالامگەر بولىپ قالىپتاستى. ونىڭ قابىلەت-قارىمىن ايعاقتايتىن جازبالارى وزىنەن كەيىنگى جاستارعا ۇلگى بولعاندىعى دا شىندىق.
جاقاۋدىڭ جۋرنالشىلىق شەبەرلىگىن سارالاي تالداپ جاتپاي-اق ونىڭ ەلدى ەلەڭدەتكەن قايسىبىر كوكەيتەستى ماقالالارىنىڭ اتىن تىزبەلەۋ ارقىلى-اق باعالاي بەرۋگە بولادى عوي دەگەن پىكىردەمىن. مىسالى, مىنا: «تاعى دا تاقيا كيىپ قايتامىز با؟», «سەگىز باعدارلاما, ون توعىز جوبا», «باق پەن تاق», «كىسەننەن شىندىقتى كىم بوساتادى؟», «ەل ەرتەگى ىزدەپ ءجۇر», «ون جىل تاعى ومبىلايمىز با؟», «استانا – مەملەكەتتىڭ جۇرەگى», «اۋىلدى كوتەرۋ – ابىرويلى ءىس», «كۇرەس كارديوگرامماسى», «قازاققا كىتاپ كەرەك پە؟», ت.ب. دەگەن ماقالالاردىڭ نەندەي ماڭىزدى ءماسەلەلەرگە ارنالعاندىعىن ايتپاي-اق اڭعاراسىڭ.
ءومىردىڭ قىرى مەن سىرىنا تەرەڭ بويلاپ, ءسوز ونەرىنىڭ ءورىسى مەن ورەسىن جۇرەگىندە جۇپتاپ, جازۋ ماشىعىنىڭ مايەگى – كوركەم ءتىلدى كوكەيىنە قوندىرعان سوڭ عانا جازۋشىلىق جولعا تۇسكەن جاقاۋدىڭ قالامى توسەلىپ, قاناتتانىپ, قابىرعالى قالامگەرلەر قاتارىنا قوسىلدى.
وتكەننىڭ ونەگەسى بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولسىن دەگەن دەگدار اق نيەتپەن جازىلعان سونداي شىعارمالار قاتارىنا جاقاۋدىڭ دا وزىندىك ۇلەس قوسقانىن ايتۋ پارىز. وسى ورايدا جاقاۋدىڭ «دالا حيكايالارى» توپتاماسى قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ ايگىلى «دالا باللادالارى» شىعارماسىمەن ۇندەس كەلەتىن كوركەم تۋىندىلار ەكەندىگىنە نازار اۋدارامىز. بىراق ول تاقىرىبى جاعىنان تامىرلاس بولا تۇرا جازىلۋ مانەرى جونىنەن مۇلدە باسقاشا, وزىندىك ورنەگى, توتەنشە ءتۇيىنى بار تۋىندىلار. مىسالى, «كوكجالدا» قازاقتىڭ اتاقتى باتىرى جانقوجانىڭ شاۋ تارتقان شاعىنىڭ ءبىر ءساتى – دارابوزدىڭ دۇشپانىمەن سوڭعى شايقاسىندا ءشايىت بولعان وقيعاسى ادەمى, اسەرلى اڭگىمەلەنگەن. اق پاتشانىڭ الدىنان ءوتىپ, قۇزىرىنا باعىنايىق دەپ قولقا سالعان ارىنعازى سۇلتاننىڭ سوزىنە ەرمەگەن جانقوجا باتىردىڭ ويلاعانى باسقا. ارىنعازىنىڭ ارمانى حاندىق بيلىككە جەتۋ. جانقوجانىڭ سۇلتانعا ەرمەۋ سەبەبى: ارىنعازىعا قولداۋشى كەرەك بولسا, حالقىنا قامقور قورعاۋشى كەرەك. سۇلتان بيلىكتىڭ تورىنە شىعۋدى ارمانداسا, باتىر اتاقونىسىن, ەل-جۇرتىن قورعاۋ جولىنا بەلىن بەكەم بۋعان ەر. جانقوجانىڭ جانىن قينايتىن جالعىز ساۋال: ەلىمنىڭ ەرتەڭى نە بولماق؟! «بەتكە شىعار دەگەن قازاقتىڭ قايماقتارىنىڭ ءجۇرىسى اناۋ: ءبىرى – تۇلكى, ءبىرى – قاسقىر, ءبىرى – قابىلان. حيۋا حانى قازاققا حان قويام دەسە سول ءبىرىن-ءبىرى تالاپ جەپ, جۇلمالاپ جاتىر. ءبىرىن-ءبىرى شابادى, ءبىرىن-ءبىرى قابادى. ورتادا شىرقىراپ, وشاعىنىڭ ك ۇلى بۇرقىرايتىن سورلى حالىق قانا... ءار تاڭى الاڭمەن اتىپ, ەلەڭمەن باتاتىنى سودان». جانقوجا باتىردىڭ سوڭعى شايقاسقا شىعار الدىنداعى جانىن جەگەن وسىنداي ويلارىن قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن جازۋشىنىڭ كوزدەگەن ماقسات-مۇراتى ارىدە. ول وتكەندى ايتىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋىن جىعىپ الماۋدىڭ امالىن دا ەسكە سالۋدى سارالاي سانامىزعا سىڭىرۋگە قۇلشىنعان.
كەلەسى «ۇزەڭگى دوس» حيكاياسى دا جوعارىدا ءسوز بولعان «كوكجالمەن» تاقىرىپتاس تۋىندى. مۇندا دا ەلى مەن جەرىن قورعاپ, بۇگىنگى ۇرپاق – بىزدەردىڭ كەڭ-بايتاق ولكەدە وكىنىشسىز عۇمىر كەشۋىمىزدى ويلاپ وپات بولعان اقتان باتىردىڭ «كوك تەڭىز بەن داريانى زەرتتەپ, قايىق سالامىز. سىزدەرگە تيىسپەيمىز. بىزگە كەرەگى تىنىشتىق پەن تۇسىنۋشىلىك» دەگەن ورىس وتارشىلارىنىڭ ارباۋىنا سەنىپ, ارتىنشا الدانعانىنا وپىنىپ, سانىن سوعىپ قالاتىن ءساتى سۋرەتتەلگەن. ۇزاماي ۋادە بۇزىلىپ, وڭىرگە ورىس اسكەرى قاپتاپ كەلە باستاعان. ءسويتىپ, الماعايىپ كۇن القىمعا العان سوڭ ۇزەڭگىلەس دوسى جانقوجا ەكەۋى ءباتۋالاسىپ, شابۋىلعا شىققان. اقىرى بۇل ايقاس قوس باتىردىڭ مىلتىق كەزەپ, زەڭبىرەكتەن وق جاۋدىرعان جاۋدان جەڭىلىپ, كەرى شەگىنۋىمەن اياقتالادى. قانشا قاھارلانسا دا قارا سويىل, سارى ساداق وتتى قارۋعا قالاي قالقان بولسىن. سونداعى قوس باتىردىڭ بايلامىن جازۋشى بىزگە بىلايشا جەتكىزگەن: «جەر قۇلانسىز, ەل ۇلانسىز بولماس. ەستىسى ەلەر, ۇرپاعى ۇعار. ۇرانىمىز ۇرپاققا امانات!». ال ەندى باتىر بابالار اۋزىنا وسىنداي دۋالى تىلەك سالعان جازۋشىعا قالايشا ريزا بولماسسىڭ!
جالپى, جاقاۋدىڭ «كوكتەمىر», «اساۋ» دەگەن حيكايالارى دا وقيعالارىنىڭ تارتىمدىلىعىنا, كوركەمدىگىنىڭ كەلىستىلىگىنە قوسا ءتالىم-تاعىلىمىنىڭ ايرىقشا ءمان-ماڭىزدىلىعىمەن, ماقساتكەرلىگىمەن جادىڭدا جاتتالىپ قالاتىن, شىرايلىلىعىنا قوسا شىندىعىمەن دە باۋراپ الاتىن ءبىرتۋما حيكايالار.
ادەبيەت تۋرالى اڭگىمە قوزعالا قالسا, ارەدىك قازىرگى زامان, بۇگىنگى ادامدار جايىندا كوركەم شىعارمالار جازىلماي جاتىر دەپ شىر-پىر بولىپ جاتامىز. دەگەنمەن, بۇل تەگى قيسىنسىز قىنجىلىس. راس, بۇرىنعىداي سۇيەكتى, قالىڭدىعى قوس قارىس روماندار جارىققا شىققان جوق. وعان تولعانىپ, وي سۇزگىسىنەن وتكىزىپ, تيپتىك بەينەلەر بولاتىن كەيىپكەرلەر تاۋىپ, وعان قوعامدىق-الەۋمەتتىك ءومىردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ۇشتاستىرا سىر ساباقتاۋعا مۇرشا كەلمەي جاتىر. بۇعان سايىپ كەلگەندە قالامگەرلەردىڭ توقىراۋعا تۇسكەنى ەمەس, ۇلكەن تولعانىستىڭ تۇساۋىن كەسۋگە ءالى دە ۋاقىتتىڭ ءپىسىپ-جەتىلمەگەنى دالەل. ال اڭگىمە, حيكايات سىندى شاعىن جانردا جازىلعان شىعارمالاردان استە كەندە ەمەسپىز. جاقاۋ دا ادەبيەتتەگى ارىپتەستەرى مارحابات بايعۇت, نۇرعالي وراز, جۇسىپبەك قورعاسبەك, اسقار التاي سىندى اڭگىمەنى وندىرە جازىپ ءجۇر. ءبىرسىپىرا حيكاياتتارى دا بار. ولاردىڭ ءبارى دە بۇگىنگى كۇننىڭ سىر-سيپاتىن ايشىقتايتىن ايتۋلى تۋىندىلار.
جاقاۋ استە وقيعا قۋالاپ, ءتىل بەزەپ, سۋدىراتا جازۋعا اۋەستەنبەگەن. ول ەڭ الدىمەن بولاشاق شىعارماسىنىڭ يدەياسىن, ياعني ماقساتىن ويىنا ءتۇيىپ, ساناسىنا ءسىڭىرىپ, سودان كەيىن بارىپ ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ وڭتايلى امال-ءتاسىلىن ىزدەستىرەتىنى, وقيعا مەن وبراز سومداۋدى تۇيىندەستىرە, ۇيلەستىرە ساباقتاستىراتىنى كوكەيگە قونىمدى. سونداي-اق, جاقاۋ جالاڭ بايانداۋ, شىعارما وقيعاسىمەن دە, يدەياسىمەن دە قابىسپايتىن بوستەكى اڭگىمە جەلىسىنە قىزىقپايتىن قالامگەر. جازۋشى شىعارماسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگىنە ونىڭ ىشكى مونولوگ, وي اعىنىنا كوبىرەك كوڭىل بولەتىندىگى دەر ەدىم. ءسوزىمدى ءتىرىلتۋ ءۇشىن «جارىق دۇنيە» دەگەن ەگىز اڭگىمەسىنە زەر سالىپ كورەيىك.
ەگىز اڭگىمەنىڭ ايتارى ايقىن, ءتۇيىنى تۇسىنىكتى. «ەلەس» جازعى كانيكۋلعا كەلگەن ستۋدەنت, سۇلۋ جىگىتتىڭ بالاڭ قىزدىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ الىپ, ارتىنان ۇمىتىپ كەتكەنى جانىن جارالاپ, جالعىزدىققا دۋشار ەتكەنى جايلى مۇڭدى جىرعا بالايتىن اڭگىمە. ءبىر تۇنگى قىزىقتان جۇكتى بولىپ قالعان. ويتكەنى, ىنتىق سەزىمىنە سەنگەن بويجەتكەن بوزبالانى ءبىر كورگەننەن ۇناتقان. جىگىت تە سونداي قىلىق كورسەتكەن. سويتسە ءبارى ساتتىك سەزىم ەكەن, الدامشى ەكەن, اداستىرعان ەكەن. وڭ جاقتا وتىرىپ اياعى اۋىرلاپ قالعانىنا كۇيىنگەن قىزدىڭ جان ارپالىسىن, ەل-جۇرتتان ۇيالىپ, شاراسىزدىقتان شەر-مۇڭعا باتقان كوڭىل كۇيىن, ويران سالعان وي-ساناسىن جازۋشى سونداي ءبىر تەبىرەنىسپەن, تولعانىسپەن جازعانىنا جانىڭ سۇيسىنەدى. وسىنداي جان كۇيزەلىسىنە شالدىققان قىزدىڭ ەسىن العان ەلەستەن, جالعىزدىقتان قۇتىلۋىنا سول ويدا جوقتا بويىنا بىتكەن ءسابيدىڭ ءدۇنيەگە كەلۋى. ءسويتىپ, ءومىردىڭ تامىرىن جالعاپ وتىراتىن انانىڭ تار قۇرساعىن كەڭىتىپ, جارىق دۇنيەگە كەلگەن بالا ەكەنى قۇسا كوڭىل جاس قىزدىڭ جان جاراسىن جازىپ, جالعىزدىقتان قۇتقارادى. ەسىن ەلەس العان بويجەتكەننىڭ ءومىرى وڭگە اينالعان سول ءبىر ءساتتىڭ ءتىرى سۋرەتى جانىڭدى جادىراتىپ, ىزگى ويلارعا جەتەلەيدى. قايعى-قاپادان, ومىردەن تۇڭىلۋدەن ۇكىلى ءۇمىت قورعاپ قالادى. ەرتەڭگى كۇننەن ءتۇڭىلۋ جوق. سونداي سەزىمگە, سونداي قۋانىشقا جەتەلەگەن جازۋشى ماقساتىنىڭ ىزگىلىگىنە جەتكىزەتىنىنە رياسىز سەنەمىز.
ەگىزدىڭ سىڭارى «ومىرسەرىك» اڭگىمەسى دە بۇگىنگى ءومىردىڭ شىندىعى. از كۇن وتاسىپ, اسكەري بورىشىن وتەۋگە اتتانىپ, ارتىنشا اۋعانستاندا وپات بولعان تولەشتىڭ سۇيگەن قىزى سىمبات جۇكتى بولىپ قالعان. قانشا قايعىرىپ قامىقسا دا ءوزىنىڭ جالعان دۇنيەدە جالعىز قالعانىن سەزىنىپ قاپالانسا دا, ودان قۇتىلۋدىڭ امالى تولەشتىڭ اتا-اناسىنىڭ الدىنان ءوتىپ, ۇلدارىنان ۇرپاق قالعانىن جاندارىنا مەدەت ەتۋ ەدى. جالعىز ۇلدارىنىڭ قايعىلى قازاسى جاندارىن جەگىدەي جەگەن سۇيىكتىسى تولەشتىڭ اتا-اناسىنىڭ ءۇمىتىن ۇزبەي, ۇرپاعىنىڭ جالعاسى بارلىعىن ايتۋ ءۇشىن سىمبات جولعا شىعادى. مىنە, ۇزىن سونار اڭگىمەنىڭ جەلىسى وسىنداي. «ءۇمىتى ومىرسەرىگىنە اينالدى دەگەن وسى دا» دەپ اياقتالاتىن اڭگىمەنىڭ ءتۇيىنى پالساپالىق پاراساتىمەن ەرەكشە ەستە قالارى ءسوزسىز. جانىڭدى جەپ, ويىڭدى ونعا ءبولىپ, ءارى-ءسارى كۇي كەشتىرىپ, توقسان تاراۋ تولعانىسقا ءتۇسىرىپ, اقىر سوڭىندا جارىق دۇنيەنىڭ جاقسىلىعىنا سەندىرگەن ىزگى سەزىمگە بولەپ, وزەگىڭ ورتەنە ءومىردى سۇيۋگە قۇلشىندىرعان جازۋشى قالامىنىڭ قاسيەتىنە باس يەسىڭ...
ەندىگى كەزەكتى جازۋشىنىڭ پوۆەستەرىنە قاتىستى پىكىر الماسۋعا ارناماقپىن. ولاردىڭ ءبارىن قاتار قامتۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان ەكەۋىن عانا ەنشىلەۋگە ءماجبۇرمىن. ولار «جۇماقتىڭ كىلتى» مەن «ءبىر نازىك ساۋلە». ەكەۋى دە ەلەۋلى تاقىرىپقا ارنالعان, وي-ماقساتى كەڭ ارنالى, كوركەمدىك كەستەسى كەلىستى, قازىرگى كەزەڭنىڭ ناعىز ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تەرەڭنەن قوزعايتىن تاماشا, تاتىمدى تۋىندىلار. وقىپ شىققان ادامنىڭ جانى بايىپ, زەردەسى زەردەلەنىپ, اقىل-ساناسى نۇرلانا تۇسەرى تاعايىن.
ايتالىق, «جۇماقتىڭ كىلتىندە» ءبىر وتباسىنىڭ تاعدىرىن تاراتا اڭگىمەلەۋ ارقىلى بۇگىنگى زامانداعى قازاق ۇلتىنىڭ ءومىر-تۇرمىسىنداعى جانە ادامداردىڭ ساناسىنداعى پسيحولوگيالىق وزگەرىستەردى, ولاردىڭ جاڭارعان جان دۇنيەسىن كورسەتۋدىڭ ادەمى ادەبي ءتاسىلىن تاۋىپ, ادىپتەي بىلگەن.
قوعامدىق-الەۋمەتتىك ومىردەگى قۇبىلىستاردى جانە سول زامانعا ساي ادامداردىڭ دا مىنەز-قۇلقى, تۇسىنىك-تۇيسىگى, ۇلتتىق ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇردى ساقتاپ, باعالاۋى, ماقسات-مۇددەسى جاڭارىپ وتىراتىنى بەلگىلى. كوركەم ادەبيەتتە سول جاڭا ءومىردىڭ بەت-بەينەسى بوياماسىز, بارشا شىندىعىمەن سۋرەتتەلۋىمەن قۇندى. مىنە, اتالعان پوۆەست وسى تالاپقا تولىق ساي شىعارما. وقي وتىرىپ ونى كوركەم شىعارما ەمەس, كۇندەلىكتى ومىردە كورىپ, ەستىپ, باستان كەشىپ جاتقان قالىپتى, بەلگىلى جاعدايات دەپ قابىلدايسىز. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا ءومىر شىندىعى دەگەننىڭ سىر-سيپاتى وسى بولسا كەرەك. وسى زاماننىڭ ناعىز كۇيىپ تۇرعان ماسەلەلەرىنىڭ باستىسى – ادامداردىڭ ادالدىق, ارلىلىق, ادامگەرشىلىك, كىسىلىك قاسيەتتەرىنىڭ تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ءتۇسۋىنىڭ سەبەپتەرىن ءتۇسىنىپ-ءتۇيسىنۋ. «جۇماقتىڭ كىلتىندە» اكە-شەشە مەن بالالارىنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, سىيلاستىق سىرىن بايانداۋ بارىسىندا جازۋشى وسىناۋ تولعاقتى ساۋالدىڭ جاۋابىن ءدال تاپقان. پوۆەستىڭ قۇرىلىم-ءپىشىمى – ادەبي تاسىلدەگى جاڭالىق. ءسوز باسىندا الىس اۋىلداعى ءتورت قالاعا جەدەلحات جونەلتىلگەنى ايتىلادى دا, ارتىنشا سول اكەلەرى ءال ۇستىندە جاتقاندىعى تۋرالى جايسىز حاباردى ەستىگەن ساتتەگى ءتورت بالاسىنىڭ كوڭىل-كۇيى, سونداي-اق, عۇمىر-تىرشىلىگى, كىسىلىك بولمىس-بەينەلەرى, قىسقاسى, قانداي ادامدار ەكەندىگى جەكە-جەكە اڭگىمەگە ارقاۋ بولعان. الگى, «ءبىر بيەدەن الا دا تۋادى, قۇلا دا تۋادى» دەگەن ماتەلدىڭ ءمانىسى وسى پوۆەستە انىق اشىلعان. حيكاياتتا العاشقى اڭگىمە بالانىڭ ۇلكەنى سارداربەكتى سيپاتتاۋدان باستالادى. ستۋدەنت كەزىنەن ءوزىنىڭ ەتى تىرىلىگى – پىسىقتىعى ارقاسىندا دەكانىمەن ءتىل تابىسىپ, تاپسىرماسىن ورىنداپ, قولىن ۇزارتىپ, قادىرلى قوناقتارىنا ارناپ اۋىلدان قوي سويدىرىپ اكەلگەنى دە بار. سونىڭ ارقاسىندا اسپيرانتۋراعا ءتۇسىپ, ۇزاماي كانديداتتىعىن قورعاپ العان-تىن. كەلە-كەلە, جاعىنۋ مەن جاعداي تۇزەۋدىڭ قىر-سىرىن جەتىك مەڭگەرىپ, ءوزىنىڭ دە دەكاندىققا قولى جەتكەن. ال بۇگىندە رەكتور رەكەڭنىڭ وڭ قولى. سول كىسىنى, قاسىنداعى ءوزى سياقتى كوڭىلىن تاپقان قىزمەتتەستەرىن قوسا, قوناققا شاقىرىپ قويعان سارداربەك جەدەلحات العان ساتتە قاتتى ساسادى. جاعدايدى ايتسام تۇسىنەر مە ەكەن. قاباعىنا كىربىڭ ءتۇسىرىپ, رەنجىتىپ السام, ەرتەڭگى كۇنىمدى ويلاماعانىم ەمەس پە, قوناعىمدى كۇتىپ الىپ اتتانسام دا بولار دەگەن شەشىمگە توقتاعان. ول ىشتەي پەندەشىلىكتىڭ ىعىنا جىعىلىپ وتىرعانىن سەزىپ وتىر. سول ءسات سارداربەكتى وي قاماپ, سارساڭعا تۇسەدى. جازۋشى كەيىپكەرىنىڭ كوكەيىن تەسكەن ويىن بىلايشا جەتكىزىپتى: «ءاي, سارداربەك, ءوسىپ كەلە جاتقان ۇلىڭ بار, قىزىڭ بار. ەرتەڭ سەن دە بەلىڭ بۇگىلىپ, جاعىڭ سۋالىپ قارتاياسىڭ. الدىڭا كەلسە قايتەسىڭ, الدىڭا؟..». تاپ وسىنداي پىكىردى ءار نارسەنى سىلتاۋراتىپ, اكە-شەشەسىنىڭ جاعدايىن ويلاپ, جانى اشىمايتىنىنا اشۋلانىپ, اۋىلعا بىرگە كەلە جاتقاندا ءىنىسى جانداربەككە اپايى ءساليما دا ايتىپ سالادى: «...اناۋ اعالارىڭ دا قۇدايلارىن ۇمىتقان. بىرىڭنەن ءبىرىڭ وتكەنسىڭدەر... وسى بەزبۇيرەكتەرىڭدى كورىپ وسكەن بالالارىڭ ەرتەڭ ءوزىڭدى كارى-قۇرتاڭدار ۇيىنە تاپسىرىپ جىبەرەدى. قارا دا تۇر».
مىنە, ۇلدارداي ۇمىتشاق ەمەس, جاتجۇرتتىققا جارالسا دا, قارت اكە-شەشەسىنىڭ قامىن جەپ قامىققان, جۇرەگى جۇمساق, ساناسى سارى, كوڭىلى وياۋ قىز بالانىڭ قايىرىم-مەيىرىمگە تولى جان تولعانىسىن جازۋشى قيسىنىن كەلتىرىپ, جەتكىزە بىلگەنىن بايقايمىز.
جارىق دۇنيەمەن قوشتاسقالى جاتقان اكەنىڭ بالالارىنا رەنجيتىن دە رەتى بار. اۋىلعا جىلىنا ءبىر سوعىپ, وندا دا اسىعىس-ۇسىگىس اتتانىپ كەتەتىندەرى نەسى. قارا شاڭىراقتىڭ استىندا, كەمپىر-شالدىڭ كوڭىلىن اۋلاپ, اپتالاپ جاتىپ, نەمەرەلەرىن سۇيگىزىپ, ساعىندىرعان ماۋىقتارىن باسىپ قايتسا دا بولار ەدى عوي. قاريا بالالارىنىڭ قىزمەتى, ءوز وتباستارىنىڭ شارۋالارى شاش-ەتەكتەن ەكەنىن بىلمەيدى ەمەس. سوندا دا بولسا پەرزەنتتەرىنە دەگەن اقپەيىلىن, سارقىلماس ساعىنىشىن باسا الماي الەك. جازۋشى كوكىرەك كوزى وياۋ, قازاقى ءداستۇر-سالتقا ۇستانىمى بەرىك قاريانىڭ بۇگىنگى زاماننىڭ تالابى دا, تولعاۋى دا ءوزى عۇمىر كەشكەن كەزدەگىدەن مۇلدە وزگەرىپ كەتكەنىن بىلەدى. بۇل كوكىرەگى التىن ساندىق دالا داناگويى, قازاق اقساقالىنىڭ سوم تۇلعاسى. وعان ءبىز قاريانىڭ وي-تولعانىسى, ءسوز ساپتاۋى, دۇنيە قۇبىلىستارىن سارالاۋى بارىسىندا كوز جەتكىزەمىز.
قارا شاڭىراقتا ءبىر تۇنەپ, شال-كەمپىردىڭ كوڭىلدەرىن ءوسىرىپ, شىرايلارى كىرىپ قالعاندارىنا قۋانىپ, ازىرگە امان-ساۋ وتىرعاندارىنا شۇكىرشىلىك ءبىلدىرىپ, الايدا ەجەلگى ادەتتەرىنشە, ءتۇرلى سىلتاۋ-سەبەپتەرىن ايتىپ, قالالىقتار قايتۋعا جينالعاندا اكەلەرى كەيدە قامىققان ويعا باتىپ, جات بولىپ جاتىرسىڭدار-اۋ دەپ جابىعاتىنىن جاسىرماي ايتىپ: «...شىراقتارىم-اي, پەندە ءۇشىن بۇل تىرلىكتىڭ ۇشپاعى – ءومىر, ۇجماعى – ولەڭ توسەگى, ءوز ءۇيى بولماق. ىقىلىمنىڭ جاراتىلىسى سولاي ەمەس پە؟.. تامىرىنان ايرىلعان اعاش تا كوركىنەن ايرىلىپ قۋراي باستاماي ما؟ شاڭىراق كيەسىنىڭ شىرىلداپ دۇنيەگە كەلگەن يەسىن ىزدەيتىنىن ەستەرىڭنەن شىعارماڭدار, شىراقتارىم...». قاريا قالىڭ ويىنىڭ ءبىر قاتپارىن وسىلاي وربىتكەن. بۇل بالالارىنىڭ وقىپ-توقىپ, بۇگىنگىدەي دارەجەگە قارا شاڭىراقتىڭ بويلارىنا دارىتقان قادىر-قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا جەتكەنىن, سونىڭ جەلەپ-جەبەۋىمەن جەر باسىپ جۇرگەندەرىن ەستەرىنە سالىپ, كيەلى ۇعىمدى ۇمىتپاۋىن وسيەت ەتكەن اكە ءسوزى. ءيا, جازۋشىنىڭ ويىنشا, قازاقتىڭ تۇجىرىمداۋىنشا, جۇماقتىڭ جۇمباق كىلتى وسىلاي اشىلعان. عاجاپ ەمەس پە؟!
كوركەم شىعارمانىڭ وقيعاسىن وقىستان باستاپ, سيۋجەتىن سۇيىلتپاي, تاپتاۋرىن تاسىلدەن جازۋىن اۋلاق قوندىرعان جازۋشىنىڭ ىزدەنىستەن تۋعان جەمىسىنە كەزەكتى ءبىر شىعارماسى «ءبىر نازىك ساۋلەنى» جاتقىزامىز. پوۆەست ەمتيحاندا شىعارما جازۋ وقيعاسىن وربىتۋمەن باستالىپ, اياقتالادى. بيتان مۇعالىمنىڭ مىنەزى مەن داعدىلى ادەتى شاكىرتتەرىنە ەجەلدەن ءمالىم. شىعارما تاقىرىبى تىزبەلەپ تاقتاعا جازىلعان سوڭ قالعانى ءوز ەرىكتەرىندە دەگەن سىڭايمەن ۇدايى قولىندا جۇرەتىن كىتابىن وقۋعا كىرىسىپ كەتەتىن دە, ال بالالار وقۋلىقتان تاڭداعان تاقىرىبىنا قاجەتتى بەتتى تاۋىپ الىپ, اسىقپاي, الاڭسىز كوشىرۋگە كىرىسەتىن. بۇل جولى دا سولاي ەدى. بالالار جاپپاي كوشىرۋگە كىرىسكەندە كاكىنتاي دا ۇناعان تاقىرىبىن جازۋعا بەكىنگەن. سويتسە, ىزدەگەن كىتابى ورنىندا جوق. بىرەۋدىڭ ادەيى قاستاندىعى دەگەن سۋىق وي ساپ ەتىپ, ارتىندا وتىرعان تالىپكە بۇرىلا قاراسا, ول ءتىلىن شىعارىپ, اقسيا ك ۇلىپ, مازاق ەتەدى. ەندى قايتەر ەكەنسىڭ, پىسىعىم دەگەنىن ءتۇسىندى. ءۇن-ءتۇنسىز وتىر. جۇرت جاپپاي جازىپ جاتىر. ەندى قايتەرىن بىلمەي قايران قالىپ بۇل وتىر. ءبىر كەزدە تاقتاعا كوز جۇگىرتىپ, ەڭ بولماسا ەركىن تاقىرىپتى بايقاپ كورمەككە بەكىنگەن. «مەنىڭ قۇرمەتتەيتىن ادامىم». كىمدى مىسالعا الارىن ويلاي-ويلاي كەلە ءسادۋ ەتىكشىگە توقتاعان. كەشەگى وتان سوعىسىنا باستان-اياق قاتىسقان قارت سولداتتان ارتىق قۇرمەتتەلەتىن كىم بار دەيسىڭ. تەك مىنەزى تىك كىسى. وندا تۇرعان ەشتەڭە جوق. اركىمنىڭ دە وزىنە ءتان مىنەزى بار. ءسويتىپ تاۋەكەل دەپ ەركىن تاقىرىپقا ەن سالعان. ءسادۋ ەتىكشىمەن ارا-تۇرا ارالاسا ءجۇرىپ, اڭگىمەسىن ەستىپ, قايسىبىر ءىس-ارەكەتىنە كۋا بولعان ساتتەرىن ويىنا ءتۇسىرىپ, قولىنا قالامىن العان. اكەسى وبلىس ورتالىعىنان ارالعا قىزمەت اۋىستىرىپ كەلگەلى ەكى جىلدىڭ ءجۇزى ءوتىپتى. جاڭا ورتادا جانىنا جاقىن تارتقان ادامى سىنىپتاس ءبىر-ەكى بالاعا قوسا وسى ءسادۋ ەتىكشى. باتەڭكەسىنە ءنال قاقتىرا كەلگەندە تانىسقان. اڭگىمەسى ۇنادى ما, الدە ايتەۋىر ارا-تۇرا ەتىكشىنىڭ كۇركەسىنە سوعىپ تۇرۋدى داعدىعا اينالدىرعان. ءبىر جولى سارى جەزدەن جۇلدىز جاساپ جاتقاندا, شىرەنگەن بىرەۋ كەلىپ, الدىڭداعى شەگەڭ مەن بالعاڭدى بىلسەڭشى. باسقانى قايتەسىڭ دەپ تيىسە سويلەپ, تەزىرەك ءنال قاعىپ بەر دەپ تىكسىنە ءتىل قاتقاندا, الگىگە توسىن سۇراق قويدى: «سەن سوعىسقا قاتىستىڭ با؟ ال مەن ءبىر ەمەس, ەكى سوعىسقا قاتىسقان گەرويمىن! اۋەلى فاشيستپەن سوعىستىم, ودان سوڭ گوميندانمەن سوعىستىم, ءبىلدىڭ بە؟ بىزدەر ءولىپ-تىرىلگەن جانبىز... ال تىرىلمەي قالعاندار قانشاما, كومىلمەي قالعاندار شە؟ سوندا... قولباسشى بىزگە: «سەندەردەي گەروي ەشبىر ەلدە جوق. بۇدان بىلاي سەندەر ەلدىڭ ماقتانىشىسىڭدار... دەگەن. بىراق ونى سەندەيلەر قايدان ءبىلۋشى ەدىڭدەر؟!». سويتسە, بۇل قىجىل دىكىڭدەگەن مەسقارىنعا عانا ەمەس, قىراعى تۇرعان مايدانگەر-ارداگەر ەتىكشىنىڭ قيراعالى تۇرعان ءۇيىن ەمەس, كورشىسىندەگى سىڭعىرلاپ تۇرعان دۇكەنشىنىڭ ءوتىنىشىن وتەۋگە كەلگەن باستىقسىماقتارعا ايتقان ءۋاجى وتپەي, كەلەر جىلدارى كورەرمىز دەگەن شىعارىپسالما سىلتاۋىنا كوڭىلى قالعان ءسادۋ ەتىكشىنىڭ وكىنىشى ەكەن. قانداي ادەمى, ورىندى تابىلعان دەتال.
وسى ءبىر شاعىن شىعارماسىندا جازۋشى كەزىندە قانقۇيلى سوعىسقا قاتىسىپ, ءتانى دە, جانى دا جارالى بولىپ ورالعان, ەندىگى عۇمىرى دا ەلەۋسىز, ەسكەرۋسىز وتكەن ءسادۋ ەتىكشىنىڭ تاعدىر تاۋقىمەتىنە تولى ءومىر جولىنان ۇزىك سىر اقتارىپ, بۇگىنگى اۋمالى-توكپەلى قوعامنان دا, الاكوڭىل ادامداردان دا مەيىرىم-قايىرىم كورمەسە دە, ەشكىمگە وكپەلەمەي, تاۋبەسىنەن تانباعان ارى تازا, جانى جايساڭ, ادالدىقتان جارالعان قاراپايىم دا قاسيەتتى كىسىنىڭ بەكزات بولمىسىن سومداعان-اق ەكەن. ءومىرى مەن ونەردەگى جولىن جورنالشىدان باستاعان جاقاۋ شىعارماشىلىعى ىرگەلى, جەمىستى ىزدەنىستەرگە تولى, ۇنەمى ءوسۋ-ورلەۋ ۇستىندە تالانتى تولىسقان قاناتتى قالامگەر. جازۋشىنىڭ بىرقاتار اڭگىمە-پوۆەستەرىن سارالاي تالداپ, ونىڭ جالپى شىعارماشىلىق ەرەن ەڭبەگىنە ءتان سيپاتىن بىلايشا تۇيىندەسەك ارتىق بولماس. وقيعا جەلىسىنىڭ جاڭالىعى, كەيىپكەرلەر تاعدىرىنىڭ توسىندىعى, ءتىلىنىڭ كوركەمدىگى, ويىنىڭ تەرەڭدىگى, سيۋجەت, ءپىشىم-قۇرىلىسىنىڭ وزگەشەلىگى, ءومىر شىندىعىن ورنەكتەۋدەگى تاپقىرلىعى, ەڭ باستىسى يدەياسىنىڭ يلانىمدىلىعى مەن ماقساتىنىڭ ماندىلىگى – مىنە, بۇل جازۋشىنىڭ باعىن اشىپ, ابىرويىن اسىرىپ, جۇلدىزىن جاندىرىپ تۇرعان ونىڭ وسىنداي-وسىنداي كوركەم پروزاعا قويىلار بيىك تالاپتىڭ ۇدەسىنەن شىعا بىلگەندىگىنەن دەيمىز.
ءبىز بۇل جەردە ماقال-ماتەل ماندەس وزىق ويدىڭ كاۋسار بۇلاعىنداي «ويداۋا» كىتابى, «پەندەلەر» دەگەن الاقانداي اڭگىمەلەرى ارنايى ماقالا ارناۋعا بولاتىن پالساپالىق پايىمداۋلار جيناقتالعان جازۋشىنىڭ كوسەمسوز بەن كوركەمسوزدەن كەيىنگى ءۇشىنشى قىرى ەكەندىگىن ايتۋمەن عانا شەكتەلەمىز. بىراق تا جازۋشىنىڭ كوركەم ويىڭىزدى كەمەلدەندىرۋگە قوسقان ۇزدىك ۇلەسىن ايتۋ پارىز.
بۇگىندە اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسقان قالامگەردىڭ كوپشىلىگى ومىردەن وزىنە تيەسىلى باعاسىن الماي جۇرگەنى اقيقات. ايتسە دە جاقاۋ اتاق الىپ, اتىن شىعارۋدى ماقسات ەتكەن جازۋشى ەمەس. ول ءوزىن تولعاندىرعان عۇمىرلىق عيبراتى, ومىرلىك ونەگەسى بار ءماندى ماسەلەلەردى ورتاعا سالىپ, ەل-جۇرتىمەن پىكىرلەسۋدى عانا كوكسەيدى.
مەن مەرەيتوي تۇسىندا ءسوزىمدى جازۋشىنى جالپى سوزبەن ماقتاماي, ونىڭ ءبىرقاتار شىعارمالارىن تالداۋعا ارنادىم. سەبەبى, جازۋشىنىڭ جازۋ شەبەرلىگىنە, ەرەكشە قولتاڭباسىنا قاراپ-اق ونىڭ تالانتىن تانۋعا بولاتىنىن ەسكەردىم.
قۋانىشباي قۇرمانعالي,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.