قازاق جەرىنىڭ قاي تۇكپىرى دە قاسيەتتى. قاي قيىرى دا كيەلى. سونداي ءبىر قاسيەتتى دە كيەلى جەر – باتىرلار مەن اقىندار ەلى نارىنقول ءوڭىرى. ءادىل قۇرىقباەۆتىڭ دۇنيە ەسىگىن اشقان, ومىرگە كەلگەن جەرى وسى مەكەن. ورتا مەكتەپتى دە نارىنقول اۋدانىندا التىن مەدالمەن ءبىتىردى. كەيىن الماتىداعى «ۋنيۆەرسيتەتستروي» قۇرىلىس-مونتاج ۋچاسكەسىندە جۇمىسشى بولىپ ىستەدى. 1981 جىلى كيروۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ (قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى) قۇقىقتانۋ فاكۋلتەتىن ۇزدىك ديپلوممەن تامامداعان سوڭ, جولدامامەن قوستاناي وبلىسىنا قىزمەتكە كەتتى. وسىنداعى قالالىق جانە وبلىستىق سوتتا تابان اۋدارماي ون جىل سۋديا بولدى.
ءبىلىمى مول, بىلىگى جەتەرلىك ءادىل جامباسباي ۇلى قوستانايعا «تارىداي بولىپ كەلىپ, تاۋداي بولىپ» قالىپتاستى. ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەتىن ادەكەڭنىڭ ابىرويى اسقاقتادى بۇل جەردە. قىزمەتتەستەرى «ادىلدىكتىڭ ءادىلى» دەپ اتاسا, قاراپايىم جۇرت اراسىندا قارا قىلدى قاق جارعان قازىلىعىمەن بەدەلگە يە بولدى. ونىڭ بىلىمدىلىگىن, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىنىڭ قارىمدىلىعىن, ادىلەتتىلىگىن بايقاعان باسشىلىق ونى 1992 جىلى الماتى وبلىسى, ىلە اۋداندىق سوتىنا توراعالىققا تاعايىندادى. ۇلكەن سەنىمگە يە بولعان ادەكەڭ اۋقىمدى اۋداندىق سوتتى الدىڭعى قاتارلى ۇزدىك ۇجىمعا اينالدىردى. ودان سوڭ ءتورت جىل الماتى قالالىق سوتىنىڭ سۋدياسى قىزمەتىن اتقاردى. ال, 2000 جىلدان كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى.
سوت رەفورماسى – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءبىرى. ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان بەرى تاۋەلسىز سوت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ باعىتىندا ەلباسىنىڭ تىڭعىلىقتى تاپسىرمالارىنا ساي وراسان زور جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلدى. وسى رەفورمالاردى ورىنداۋ بارىسىندا جوعارعى سوت توراعاسى قايرات ءماميدىڭ اتقارعان ءرولى ەرەكشە. مىنە, وسى وزگەرىستەرگە بايلانىستى قابىلدانعان زاڭداردىڭ جوبالارىن دايىنداۋعا ءادىل جامباسباي ۇلى ۇدايى اتسالىسىپ, ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە كەلەدى.
ول ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىنە سوت تورەلىگىن القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزۋ ولشەمىن ەنگىزۋگە وراسان زور ۇلەس قوستى. ءادىل قۇرىقباەۆتىڭ اۆتورلىعىندا «القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ» تاجىريبەلىك وقۋ قۇرالى جارىق كوردى. وسى وقۋ قۇرالىندا اۆتور القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزى, ءتارتىبى تۋرالى ماسەلەلەردى ناقتى سوت ءتاجىريبەسىمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ تالدايدى. قانداي دا ءبىر ءىس قاراعاندا كەمشىلىكتىڭ كەزدەسىپ قالاتىنى راس. سوندىقتان ول ءوزىنىڭ وقۋ قۇرالىندا سونداي كەمشىلىكتەردى رەتتەيتىن ۇسىنىستاردى كورسەتەدى.
ءادىل قۇرىقباەۆ – سۋديا. ول – زاڭگەر. قىزمەتىنە تياناقتى. ىسىنە مىعىم. ءبىر باسىنا جەتەرلىك ابىروي-بەدەلگە يە. ءوز قىزمەتىن اتقارىپ جۇرە بەرسە بولار ەدى. بىراق ونىڭ وزگە ارىپتەستەرىنەن وزگەشەلىگى – ىزدەنىمپازدىعىندا. ونىڭ جىلدار بويى رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا قوعامدىق پىكىر تۋدىراتىن سان-سالالى تاقىرىپتاعى ماقالالارى جارىق كورىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, سوت ىسىنە القا بيلەردىڭ قاتىسۋى, بيلىكتى السىرەتەتىن سىبايلاس جەمقورلىق, جول-كولىك وقيعالارى تۋرالى, سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى تۋرالى جانە باسقا دا تاقىرىپتاردى ءجيى قوزعايدى.
ادام قوعامنان تىس ءومىر سۇرە المايدى. بىراق اركىمنىڭ بەلسەندىلىگى ءارتۇرلى. ۇلتىمىزدىڭ اقيقاتقا قۇرىلعان شەجىرەسىن تۇگەندەۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ماسەلەسى ءادىل قۇرىقباەۆتىڭ نازارىنان تىس قالعان ەمەس. تىلگە, ەلگە قاتىستى پروبلەمالاردى كوتەرۋدە ۇنەمى بەلسەندىلىك تانىتىپ كەلەدى. بۇل ونىڭ پاتريوتتىعىن بىلدىرسە كەرەك. ءالى ەسىمىزدە, قۇرىقباەۆتىڭ «سوت ءىسىن جۇرگىزۋدەگى ولقىلىقتار مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ادىمىن اشتىرماي وتىر» دەگەن ماقالاسى ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن ەدى. وسى ماقالانىڭ اسەرى بولار, وسى سىننان كەيىن حالىقارالىق زاڭنامانىڭ العاشقى ءماتىنى, نۇسقالارى قازاق ءتىلىندە ازىرلەنەتىن بولدى. دەمەك, جازىلعان ماقالا قوعامعا وي سالدى دەۋگە بولادى.
قازاقتا «سوم التىننان قۇيىلعان», – دەگەن ءسوز بار. ادەتتە اسىل زاتتار سوم كۇيىندە سيرەك كەزدەسەدى. سول سياقتى اسىل قاسيەتتەر دە ءبىر ادامدا سوم كۇيىندە وتە سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. ءادىل قۇرىقباەۆ – قازاق بيلەرىندە بولۋى ءتيىس اسىل قاسيەتتەردى سوم كۇيىندە بويىنا جيناعان بىرەگەي بيلەرىمىزدىڭ ءبىرى. ولار: ادالدىق پەن ءادىلدىك, قاراپايىمدىلىق پەن كىشىپەيىلدىلىك, ىزدەنىمپازدىق پەن ىزەتتىلىك, ىزگىلىك پەن يناباتتىلىق, تەكتىلىك, ۇلتجاندىلىق...
«جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت – نۇرى تاسىسىن» دەسەك تە, جاقسى ادام تۋرالى كوركەم سۋرەتتەمە جاساۋ, ونىڭ ىشكى جانە سىرتقى بولمىسىن سيپاتتاۋ جانە شىنايى كەلبەتىن جۇرتشىلىققا جەتكىزۋ قيىننىڭ قيىنى.
ءادىل جامباسباي ۇلىنىڭ باسپا بەتتەرىن كورگەن پىكىرلەرىنەن, سۇحباتتارىنان ساۋاتتىلىق پەن سالاماتتىلىقتىڭ, ىزدەنگىشتىك پەن ىزگىلىكتىڭ, باتىلدىق پەن ۇلتجاندىلىقتىڭ ءيىسى بۇرقىراپ, ولاردى وقىعانىڭدا كوز الدىڭدا ادەكەڭنىڭ تاعى دا بيىكتەي تۇسكەنىن سەزىنەسىڭ. ولاردى سانا ەلەگىنەن وتكىزە وتىرىپ, ءوزىڭ دە بيىكتەي تۇسەسىڭ, رۋحاني باي تۇسەسىڭ. ونىڭ قازاق جۇرتى, مەملەكەتى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, سوت سالاسى جانە ونى رەفورمالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا باتىل دا ءوز كەزىندە ايتىلعان پىكىرلەرىنەن وتانىن شىنايى سۇيگەن, وعان جانى اشيتىن ساليقالى دا ساۋاتتى ادامنىڭ كەلبەتى ۇرانداپ تۇرادى.
ادەكەڭنىڭ شىعارماشىلىعىنا نازار اۋدارايىق. «زاڭ گازەتىنىڭ» 2015 جىلدىڭ 20 ناۋرىز كۇنگى سانىندا جارىق كورگەن «كازاقتىڭ ءداستۇرلى قۇقىعى – مەملەكەتتىك قۇقىق جۇيەسىنىڭ ءتۇپ نەگىزى» ماقالاسىندا ءادىل جامباسباي ۇلى قازاق حاندىعى داۋىرىندەگى ەلىمىزدىڭ وزىنە ءتان ءداستۇرلى قۇقىعى, ونى ءمىنسىز جۇزەگە اسىرعان بيلەر سوتىنىڭ حالىق مۇددەسى ءۇشىن اتقارعان قۇقىقتىق قىزمەتىنە قىسقاشا شولۋ جاساي وتىرىپ, تومەندەگىشە وي تۇيىندەيدى: «حالقىمىزدىڭ داستۇرىنە ءسىڭگەن ادەت-عۇرىپ دارەجەسىندەگى قىلمىستىق قۇقىقتىق ەرەجەلەرى مەن قالىپتاسقان تۇسىنىكتەرى بولا تۇرا, قازىرگى قولدانىستاعى قىلمىستىق زاڭدارىمىزدا سولاردى پايدالانۋعا باتىلىمىز جەتپەۋدە. كەڭىس داۋىرىندەگى نەمەسە رەسەيدىڭ قازىرگى زاڭدارىن كوشىرۋمەن كەلەمىز. اسىرەسە, سول اتا زاڭدارىمىزداعى م ۇلىككە قارسى قىلمىستاردا قولدانىلاتىن جازالاردى, سولاردىڭ ىشىندە, قۇن تولەۋگە بايلانىستى جازالاردى قازىرگى ۋاقىتتا نەگە كەڭىنەن قولدانباسقا». باتىل دا ويلاندىراتىن پىكىر! زاڭ شىعارۋشى ورىندارداعى ازاماتتاردىڭ قاپەرىندە ءجۇرۋى ءتيىس ۇسىنىستار. سونداي-اق, ادەكەڭنىڭ جوعارىداعى ماقالاسىنان ونىڭ وي-ساناسى ۇلتىمىزدىڭ تەرەڭ قاينارىنان ءنار الىپ جاتقانىن دا بايقاۋعا بولادى.
الماتى وبلىسى, نارىنقول اۋدانىنىڭ سارىباستاۋ اۋىلىندا قازاقي ورتادا تۋىپ, ۇلتتىق تاربيە العان ادەكەڭ, قازاق ءتىلىن جەتە مەڭگەرۋمەن قاتار, انا ءتىلىمىزدىڭ ناعىز جاناشىرى, سوت سالاسىندا قازاق ءتىلىنىڭ ءوزىنىڭ ءتيىستى ورىنىن تابۋى ءۇشىن جانتالاسا اتسالىسىپ جۇرگەن ايتۋلى ازاماتتاردىڭ ءبىرى ەكەندىگى دە بۇلتارتپاس شىندىق.
ءسوزىم قۇرعاق بولماۋ ءۇشىن ءادىل جامباسباي ۇلىنىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جارىق كورگەن «سوت ءىسىن جۇرگىزۋدەگى ولقىلىقتار» اتتى ماقالاسىنا نازار اۋدارايىق. اتالعان كولەمدى ەڭبەگىندە ادەكەڭ ءتىل ءماسەلەسىندەگى جانعا باتاتىن «اتتەگەن-ايلارعا», بۇلاردىڭ سەبەپتەرىنە توقتالا كەلە, «مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن وگەي كوزقاراستى وزگە ەمەس ءوزىمىز قالىپتاستىرىپ وتىرعانىمىز اقيقات. نەگىزى زاڭدار ورىس تىلىندە جازىلىپ, قازاق تىلىنە اۋدارىلادى. ءبىز نەلىكتەن ورىس تىلىنە سۇيەنەمىز, ويتكەنى, ىڭعايلى, تۇسىنىكتى. قابىلدانىپ جاتقان زاڭداردىڭ, ۇكىمەتتىڭ قاۋلى-قارارلارىن قازاق تىلىندەگى ءماتىنىنىڭ كەيبىر نورمالارىن ورىس تىلىندەگى ماتىنىمەن سالىستىرماي تۇسىنە المايسىز», – دەي كەلە, قىلمىستىق پروتسەستىك كودەكستىڭ باپتارىنداعى تىلدىك قاتەلىكتەردى ناقتى مىسالدارمەن كورسەتىپ, قىنجىلىس بىلدىرەدى. سونداي-اق, ءوز پىكىرىن «سوت ءىسىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ تەك سوتتاردىڭ جۇمىسى ەمەس, بۇل وزەكتى ماسەلەگە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى, قارجى پوليتسياسى باسشىلارى جانە باس پروكۋراتۋرا باسا نازار اۋدارۋلارى كەرەك. ەگەر وسى اتالعان ورگانداردىڭ باسشىلارى قازاق ءتىلىنىڭ قوعامداعى ءرولىن جوعارى قويسا, سوندا عانا وسى ورگانداردا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن قازاقتار قازاقپەن قازاقشا سويلەسەر ەدى, سوت ءىسىن جۇرگىزۋ تولىققاندى قازاق تىلىنە اۋىسا باستاعان بولار ەدى», دەپ تۇجىرىمدايدى. ماقالانى وقىعان ادام ادەكەڭمەن بىرگە قىنجىلىپ, بىرگە تەبىرەنەدى. ويلانۋعا ماجبۇرلەيدى. سەبەبى, وكىنەرلىك جايلاردى ءدوپ باسىپ, اششى شىندىقتى اشىق ايتقان.
بۇلار – ناعىز جاڭاشىل, حالىقشىل, ۇلتجاندى ادامنىڭ تەبىرەنىسى مەن تولعانىستارى ەكەندىگىنە داۋ جوق. جوعارىدا دايەككە كەلتىرىلگەن ادەكەڭ جازعان ماقالالاردىڭ ءبىر پاراسىنان-اق ونىڭ اسقار ادامگەرشىلىگى مەن پاراساتى, ىزدەنگىشتىگى مەن ساۋاتتىلىعى كوزگە ۇرىپ تۇرادى.
ءاربىر كاسىپ يەسى تەك قانا ءوزىنىڭ جەتكەن بيىگىمەن ەمەس, تاربيەلەگەن شاكىرتتەرىمەن دە ماقتانۋىنا قۇقىلى. ادەكەڭدى بۇل سالانىڭ «ەڭ باي» ادامدارىنىڭ قاتارىنا قوسۋعا ابدەن بولادى. ودان ءتالىم الىپ, ونى ۇستاز سانايتىن اۋداندىق, وبلىستىق سوتتىڭ سۋديالارى مەن باسقا دا سوت قىزمەتكەرلەرى رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن دە تابىلادى.
ونىڭ سوت رەفورماسىن جەتىلدىرۋ, ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋعا جاڭاشا باعىت بەرۋ, ونىڭ ءارتۇرلى ۇردىستەرىن ەنگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءوز ۋاقىتىندا جانە باتىل ايتقان ۇسىنىستارى ءالى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق.
تابيعي بولمىسىنان ونەرگە, ادەبيەتكە قۇمار ادەكەڭنىڭ دومبىراعا قوسىلىپ سالعان اندەرى قۇلاق قۇرىشىن قاندىرسا, ساليقالى اڭگىمەلەرى كوڭىلىڭدى تولتىرىپ, ىزگىلىككە جەتەلەيدى. زاڭگەرلىكتى قاتىگەزدەۋ ماماندىق سانايتىن پىكىر, سيرەك بولسا دا ايتىلىپ قالادى. ءبىر قاراعاندا دۇرىس تا سياقتى. ال سونداي «قاتىگەزدەۋ» ماماندىق يەسى ءادىل جامباسباي ۇلىنىڭ جۇرەگى سونشالىقتى جۇمساق, جانى سونشالىقتى نازىك ەكەنىن بۇگىندە ونى بىلەتىن, ونى تانيتىنداردىڭ ءبارى مويىنداعان. اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ جەرلەسى ادەكەڭ ۇلى ابايدىڭ, اعاسى مۇقاعاليدىڭ, ماعجان جۇماباەۆ پەن تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ ولەڭدەرىن ناقىشىنا كەلتىرىپ, جاتقا وقىعاندا تىڭداپ وتىرعان ادامنىڭ جان دۇنيەسىن شىمىرلاتارى انىق. ونىڭ «جۇرەگىنە تەرەڭ بويلاساڭ» پوەزيا الەمىنە تاپ بولاسىڭ. ال ءانشىلىگى... قارا دومبىرانىڭ قۇلاعىندا وينايتىن ادەكەڭنىڭ ءان ايتقانداعى داۋىسى ءتىپتى ەرەكشە. ءبىر باسىنا جەتەرلىك ونەرى بار ءادىل قۇرىقباەۆتىڭ اسقان, تاسقان كەزىن كورگەن ەشكىم جوق. بىرقالىپتى, جانى جايساڭ, ءجۇرەگى جۇمساق كۇيىنشە كۇن كەشىپ جاتىر.
قازاقتا «باقىتىڭدى بالاڭنان ىزدە» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. ادەكەڭ, تەك قانا ادال جار ەمەس, ءتورت پەرزەنت تاربيەلەپ, ولاردى ەل قاتارىنا قوسقان ارداقتى اكە! نەمەرە ءسۇيىپ وتىرعان اتا!
اقجان ەشتاي,
الماتى قالالىق
سوتىنىڭ توراعاسى.