بالاسى
«ەگەر قاراجات تابىلعاندا رۇستەم 2000 جىلعى وليمپياداعا قاتىساتىن ەدى. 1998 جىل ارقالىق تاريحىنداعى ءبىر قيىن جىل ەدى. جارىعى مەن جىلۋى جوق سپورتزالدا قالىڭ كيىنىپ, جاتتىعۋدى مايشاممەن جاساپ, مۇزداي سۋعا جۋىنىپ ءجۇرىپ, ول دزيۋدودان قازاقستاننىڭ چەمپيونى اتاندى. 1998 جىلى رۇستەم ەكەۋمىز الماتىنى جاياۋ ارالاپ, اقشا ىزدەدىك», – دەيدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى اباي سارىباەۆ.
رۇستەم شالاباەۆپەن ويدا جوقتا تانىستىم. قوستاناي وبلىسى, جانگەلدين اۋدانىنىڭ شاقشاق جانىبەك اۋىلىندا «سىباعا» باعدارلاماسىمەن مال باعىپ, تابىستى ەڭبەك ەتىپ جاتقان «بايعوزى» شارۋا قوجالىعىنا جول تۇسكەن بولاتىن. شارۋاشىلىق يەسى مەيرامبەك اعاسى رۇستەممەن جۇمىس بارىسىنداعى ءبىر شارۋامەن اقىلداسىپ وتىر ەكەن. اشىق-جارقىن, ويىنداعىسىن ىرىكپەگەنىمەن, مەيلىنشە سىپايى سويلەسەتىن رۇستەممەن اڭگىمەمىز سول ساتتە-اق جاراسىپ كەتكەن. سويتسە, شارۋاشىلىق اشۋ يدەياسى دا, ونى جان-جاقتى دەمەۋ مەن قاجەتتى جاراقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ دە رۇستەمنىڭ موينىنداعى مىندەت ەكەن. مىندەت دەگەندە, ول رۇستەمنىڭ ءوز ەركىمەن, اتا-اناسىن باعىپ وتىرعان ىنىسىنە جاساعان قامقورلىعى بولىپ شىقتى. سول ءۇشىن جالعىز كۇن دەمالىسىندا 800 شاقىرىمداي جەر ءجۇرىپ, اۋىلعا كەلىپ, تۇندەلەتىپ ارقالىققا قايتا كەتپەكشى.
اۋىلىنىڭ وركەندەگەنىن كورگىسى كەلەتىنىن ايتتى. مۇنداعى ءار ءۇيدىڭ تاريحى كوز الدىندا ەكەنىن, بالا كەزىنەن كوزى قانعان سول سۋرەتتەردىڭ بۇزىلماعانىن قالايتىنىن جەتكىزدى. ويتكەنى, قاي ۇيدە كىمنىڭ تۇرعانى, ول ءۇيدىڭ ادامدارىنىڭ كىمگە تۋىس ەكەنى, قانداي جۇمىس ىستەگەنى, اتا-اناسى, بالا-شاعاسى – ءبارى-ءبارى كوز الدىندا سايراپ تۇر. «جاسى ۇلكەنگە سالەم بەر, الدىن كەسىپ وتپە, دەگەن وتباسىنان العان تاربيە ءبىزدى قاتارىمىزدان الاسارتقان جوق, قايتا جوتالاندىرىپ, كورگەندى ءۇيدىڭ بالاسى دەگەن ات بەردى. ءتىپتى, ازامات بولىپ, ەڭبەك ەتكەندە دە ۇيادان العان تاربيەمىزگە رازىمىز, – دەدى ر.شالاباەۆ.
شارۋاشىلىقتاعى ادامنىڭ اڭگىمەلەسۋگە دە ۋاقىتى ازدىعىن ەسكەرىپ, ونىمەن ارقالىقتا كەزدەسىپ, اسىقپاي اڭگىمەلەسپەكشى بولعانبىز, الايدا, «ادامنىڭ دەگەنى بولا ما, اللانىڭ دەگەنى بولا ما» دەگەندەي, كەزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇسپەدى, ءرۇستەم جولساپارعا شىعىپ كەتىپتى. ەندى ول باسشىلىق ەتەتىن سپورت مەكتەبىنە, «ءجىگەر» سپورت كەشەنىنە ارنايى بارماققا بەكىندىم.
ەڭسەلى, جاپ-جارىق عيماراتتىڭ جاتتىعۋ زالدارى دا جارقىراپ تۇر. ىشىندە ءتۇرلى سەكتسيالاردا جاتتىعىپ جاتقان بالالاردى الاڭداتپاۋعا تىرىسىپ, اباي سارىباەۆپەن جولىعۋعا اسىقتىق. ابەكەڭ شاكىرتى جايلى قامشى سالدىرعان جوق. ونىڭ ەڭبەكقورلىعىن, ۋادەسىندە تۇراتىن ازامات ەكەنىن, ادامدى الالاماي, ىشكە تارتاتىن جاقسى قاسيەتتەرىن ايتا كەلە, رۇستەمنىڭ ارقالىق قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى ەكەنىن دە قاپەرگە سالدى.
«رۇستەمگە تورعايدا ەرەنبول الماتوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن كۇرەسىپ ءجۇرگەن ءجاسوسپىرىم بالا كەزىندە كوزىم ءتۇسكەن ەدى. ول كەزدە ارقالىق وبلىس ورتالىعى, رۇستەمدى وسىندا شاقىرىپ, بەيسەن اۋباكىروۆ ەكەۋمىز ونى ءتۇرلى جارىستارعا دايىنداي باستادىق. ول وزىنە جوعارى تالاپ قويا بىلەتىنى مەن ەرەكشە ەڭبەكقورلىعىنىڭ ارقاسىندا جاپ-جاقسى تابىستارعا قول جەتكىزدى. شىمكەنتتە قازاقستان حالقىنىڭ سپارتاكياداسىندا, پاۆلودار قالاسىندا وتكەن ەل چەمپيوناتىندا جەڭىمپاز اتاندى. الماتىدا دزيۋدودان وتكەن تۋرنيردە ەكىنشى ورىن الدى. سول جىلى ول الماتىعا شاقىرىلدى, مەن وعان «بولاشاعىڭ ءۇشىن ورتالىققا بارامىن دەسەڭ, قارسى ەمەسپىن» دەپ رۇقساتىمدى بەردىم. ول رۇستەمنىڭ ۇيلەنگەن, بالاسى دا بار كەزى ەدى, الماتىدا تەك جەكە باسىنا عانا جاتاقحانا بەرىلەتىندىكتەن, وسىندا قالىپ قويدى. ال ەكەۋمىزدىڭ الماتىنى جاياۋ ارالايتىنىمىز تورعاي وبلىسى جابىلعان تۇس بولاتىن. مينيسترلىك شالاباەۆتى وليمپياداعا دايىنداۋ ماسەلەسىن قوستانايعا جىبەرگەن, ال وبلىس ول حاتتى ماعان باعىتتادى. ال مەن ونداي قاراجاتتى قايدان تابايىن, سودان قالتامىزدا تاكسيگە وتىراتىن اقشا دا جوق, اۆتوبۋس باراتىن جەرگە دەيىن جەتىپ, ارجاعىن جاياۋلاپ ءجۇرىپ, تالاي ەسىكتى قاعىپ, بوس قايتتىق. ەسەسىنە جارىستاردا رۇستەمنەن جەڭىلىپ جۇرگەن جىگىتتەر وليمپياداعا كەتتى. ءبىز شىعا الماي قالدىق», – دەدى ا.سارىباەۆ.
رۇستەم سپورت مەكتەبىندە ديرەكتورلىقتى اتقارعانىنا دا 7 جىل ەكەن. الدى ادامنان قۇرعامايتىن كورىنەدى, اۋىلداستارىنىڭ قۋانىش-قايعىسىنا ورتاقتاسىپ, ءار شاكىرتىنىڭ جايىن ءبىلىپ, اقىلىن ايتىپ, قامقورلىعىن كورسەتىپ وتىراتىنىن دا بىلدىك. «رۇستەمدى ارقالىق قانا ەمەس, وبلىس تا تانيدى, قاجىرلى دا شۋاقتى. ءبىر باسىنا وسىنداي جاقسى مىنەزدى توعىستىرا بىلگەن شاكىرتىمە ريزا بولامىن. اكە-شەشەسى سياقتى ايجان كەلىن ەكەۋى 7 بالا تاربيەلەپ وتىر», – دەدى جاتتىقتىرۋشىسى.
اكەسى
اسانحان شالاباەۆ تورعايدىڭ بايىرعى ۇستازدارىنىڭ قاتارىنان ەكەن. ول 30 جىل بالاۋسا جەتكىنشەكتەرگە ءبىلىم بەرىپ, سونىڭ 25 جىلىندا تابان اۋدارماستان ءبىر مەكتەپكە – قاراجان توپاەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپكە ديرەكتورلىق ەتىپتى. وسى ۋاقىتتا اسانحان اعانىڭ الدىنان قانشاما شاكىرت ءوتتى دەسەڭىزشى. ەگەر ءسىز شالاباەۆتىڭ ديرەكتورلىعى تۇسىندا اقشىعاناقتا وقىعان ادامدى كەزدەستىرە قالساڭىز, وندا شاكىرتتىڭ ۇستازعا دەگەن ۇلكەن قۇرمەتىن بىردەن اڭعارادى ەكەنسىز. «وي, نەسىن ايتاسىز, ساباقتان مۇلدە كەشىكپەيتىنبىز, ويتكەنى, تاڭەرتەڭ مەكتەپتە قوڭىراۋ سوعىلعان بويدا ەسىكتىڭ الدىندا اسانحان اعاي تۇراتىن. جوعارى تالاپ قويا بىلەتىن اعايدان وقۋشى تۇگىل اۋىلدىڭ ۇلكەندەرى دە ىعىپ, سىيلايتىن. ول كىسى ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدى ەلگە جان اشۋعا ۇيرەتتى. اۋىلدا سوعىستان قايتپاعاندارعا ارنالعان ساياباق ورناتىلىپ, ولاردىڭ ەسىمدەرى جازىلعان تاقتانىڭ جانىنا گۇل ەككىزىپ, سونىڭ بارلىعىنىڭ ارجاعىندا جاعىلماي قالعان وسى اۋىلدىڭ ءتۇتىنى بارلىعىن, ولاردىڭ ءبىز ءتارىزدى جاپ-جاس كۇيىندە مايدانعا اتتانىپ, ارماندارى ورىندالماعانىن ايتىپ, سونىڭ جايقالىپ ءوسۋىن قاتتى قاداعالادى. اسانحان اعاي ءتارىزدى كىسىلەردىڭ ەلدە وتىرعانى ۇلكەن سۇيەۋ», – دەدى بىزبەن اڭگىمەسىندە ا.سارىباەۆ.
ال اسانحان اعا: «شىراعىم, 10 بالانىڭ ءبارى جەتتى, جەكە-جەكە ءۇي, كەمپىرىم ەكەۋمىز قالاعا بارامىز دەسەك, قاي بالامىز دا قۇلعاناداي جابىسقالى وتىر. بىراق, وسى اۋىل – تۋعان جەرىم, اتامەكەنىم. بابالارىمنىڭ قاققان قازىعىنداي بولىپ وتىرمىن, قالاعا, ىستىق سۋى بار جايلى جەرگە ءجۇرىڭىز دەپ ازعىرعانعا كونگەن ەمەسپىن. ەل ءىشى – التىن بەسىك, وسىندا جەر بەسىككە بولەنسەم, سول ماعان جەتەدى»,– دەگەندى ايتتى.
ەرىن قۇرمەتتەپ, سول ارقىلى ءوزى دە بيىككە كوتەرىلگەن, 50 جىلداي وتاسقان جارى كۇلاش اپا دا ۇستازدىقپەن قاتار, 10 بالاسىنا ۇلگىلى تاربيە بەرىپ, ەرىنىڭ قاباعىنا ءالى دە قاراۋمەن كەلەدى ەكەن.
اۋلەت
بۇگىندە شالاباەۆ اۋلەتى ساياسى مول, جەلەگى جەلمەن سىبدىرلاپ, ماڭايىنا ءسان بەرىپ, ىستىقتا سايا, سۋىقتا قالقا بولاتىن الىپ بايتەرەك ىسپەتتى. 10 بالا – 4 ۇل, 6 قىزدان وربىگەن ۇرپاق, نەمەرە-شوبەرەلەر, كەلىندەر مەن كۇيەۋ بالالار جينالعاندا اۋىلداعى ۇلكەن شاڭىراق – اكە ءۇيى تارلىق ەتكەندەي.
اتا-انامىز بىزگە كىم-كىمگە دە جاقسىلىق جاسا, قۇدايدان قايتادى دەپ ءۇيرەتتى. مىناداي ءبىر قىزىق بولىپتى. ءرۇستەم ستۋدەنت كەزىندە ۇيلەندى عوي, بىردە قاتارلاس وقيتىن ستۋدەنت كەلىپ, قوناق كەلىپ قالعانىن, قالتاسىندا كوك تيىنى جوق قىسىلىپ تۇرعانىن ايتادى. رۇستەم كەلىنشەگى ايجانعا قاراسا, ول نەبارى 50 تەڭگە بارلىعىن ايتادى. ول كەزدە نان باعاسى 10 تەڭگە. رۇستەم بولسا, «بەر, قوناعى كەلىپ قىسىلىپ تۇر عوي» دەپ سوڭعى 50 تەڭگەنى الگى جىگىتكە ۇستاتىپ جىبەرەدى. سودان ەندى ەرتەڭ ناندى نەمەن الامىز, قوي جاتپايىن, بىردەڭە تابۋىم كەرەك, دەپ دالاعا شىقسا, الدىندا 200 تەڭگە جاتىر دەيدى. «بۇل, بىرىنشىدەن, مۇقتاجدىڭ مەسەلىن قايتارما, اللا ەسەسىن بەرەدى دەگەن, ەكىنشىدەن, ەر ادام وتباسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاتپاي, قيمىلداۋى كەرەك دەگەندى ۇقتىرادى ەمەس پە», – دەيدى شالاباەۆ اۋلەتىنىڭ كەنجە ۇلى مەيرامبەك.
اكەمىزدىڭ ايبىندىلىعى بىزگە تالاپشىل بولۋدى, ال انامىزدىڭ قاتتى ايتىپ, ماڭايىنداعى ادامنىڭ كوڭىلىن قالدىرما, اقىرىن ايتىپ تا اسەر ەتۋگە بولادى دەگەنى بىزگە جۇعىمدىلىقتى ۇيرەتتى. مالدى باققاندا ونى قوراعا كىرگىزىپ, بوتەننىڭ البارىنا ءتۇسىپ جەمشوبىن جەمەۋىن, ماڭايدى بىلعاماۋىن قاداعالايدى ەمەس پە, ال ءبىزدىڭ قورامىز اتا-انامىزدىڭ وسى تاربيەسى بولدى. شۇكىر, اكە-شەشەمىز جاستىق شاقتارىندا ۇرپاق تاربيەسىنە ارناعان عۇمىرىن زايا كەتىرمەپتى. وسى اۋىلدىڭ اتا-انامىزعا جاساعان قۇرمەتىن كورىپ, تاۋبە دەۋدەن جاڭىلمايمىز, دەيدى شالاباەۆ اۋلەتى.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».