الەم الدىندا ءبىرتۇتاس ەل, ىنتىماعى بەرىك حالىق ەكەندىگىمىزدى تاعى ءبىر كورسەتە بىلدىك. تاريحى مول, كەلەشەگى زور مەملەكەت رەتىندە قازاقستان ۇلكەن ۇيىمشىلدىقپەن اسا ماڭىزدى ساياسي وقيعانى اتقارىپ شىقتى. ويتكەنى, ەقىۇ-نىڭ استاناداعى ءسامميتى – مەملەكەت باسشىلارىنىڭ دۇنيە ءجۇزىندەگى ماڭىزدى كەزدەسۋى. مەملەكەتتىڭ باسشىلارى, كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمدار مەن بىرلەستىكتەردىڭ جەتەكشىلەرى, تانىمال ساياساتكەرلەر ەلوردامىزدىڭ تورىندە باس قوسىپ, عالامدىق پروبلەمالاردى تالقىعا سالعانى – ايرىقشا تاريحي وقيعا.
وسىدان 11 جىل بۇرىن تۇركيانىڭ ىستامبۇل قالاسىندا ەقىۇ ءسامميتى ءوتتى. ياعني, ول باسقوسۋ وتكەن عاسىردىڭ, ەكىنشى مىڭجىلدىقتىڭ سوڭىندا بولدى. الەمدە بەدەلى زور حالىقارالىق ۇيىمنىڭ وسىنداي ماڭىزدى باسقوسۋى بۇعان دەيىن ازيادا بولعان ەمەس. بۇل جەردە تۇركيانىڭ 97 پايىز جەرى ازيادا جاتقانىمەن, ىستامبۇل قالاسىنىڭ ەۋروپادا ورنالاسقانىن ايتا كەتكەن ءجون.
وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن بىرقاتار ەلدەر قارۋلانۋعا دەن قويدى, كەيبىر ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىنە «ول ماعان سوعىس اشىپ جىبەرمەي مە؟» دەگەن كۇدىگى باسىلماي كەلگەن ەدى. ال بۇگىنگى زامان قاۋىپ-قاتەردى ءتوندىرۋدى ەمەس, ءار ءتۇرلى اپاتتاردان بىرلەسە وتىرىپ قورعانۋعا ۇمتىلىس جاساۋدى تالاپ ەتۋدە.
استانا ءسامميتى جاڭا, ءححى عاسىردا وتكەنىنىڭ ءوزى – ەلەۋلى جاڭالىق. ادامزات بالاسى ءۇشىنشى مىڭجىلدىققا اياق باستى. ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ, رۋحاني بايلىقتىڭ جەتىستىكتەرىمەن كۇش سىناساتىن كەزەڭ كەلدى. سوعىسۋمەن ەمەس, سپورتتىق جارىستارمەن اشىق سايىسقا تۇسەتىن عاسىر باستالدى. وسىنى ۇعىنا بىلگەن مەملەكەتتەر, كورەگەندىك ساياساتىن جۇرگىزگەن باسشىلارى وركەنيەت جولىندا جاسامپاز جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزەتىنى انىق. سونداي جولمەن كەلە جاتقان ەلدىڭ ءبىرى – قازاقستان!
قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى ۇلكەن سامميتپەن جالعاسىن تاپتى. استانا سامميتىندە كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان ماسەلەلەر, ورتاق پىكىرگە كەلىپ, قابىلدانعان شەشىمدەر ەقىۇ-نىڭ الداعى قىزمەتىنە عانا ەمەس, دۇنيە ءجۇزىنىڭ كەلەشەكتەگى دامۋىنا اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز.
استانا سامميتىندە جىلدار بويى ەقىۇ شەڭبەرىندە قوردالانعان پروبلەمالار مەن قاراما-قايشىلىقتارعا دۇرىس تالداۋ جاسالدى, ماڭىزدى ماسەلەلەر تالقىعا ءتۇستى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ استانا ءسامميتىنىڭ اشىلۋىندا الەم الدىنداعى اسا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە تۇرىپ, بايىرعى قازاق جەرىندە, قازاقستاننىڭ ەلورداسى – استانادا, ەۋرازيانىڭ جۇرەگىندە, مىڭجىلدىقتار بويى ادامزات تاريحىن جاساعان ۇلى حالىقتاردىڭ ديالوگى باستالعانىن جاريا ەتتى. ەلباسى ساميتتە ۇسىنىلىپ وتىرعان استانا دەكلاراتسياسى مەن ءىس-جوسپارلارىنىڭ جوبالارى ۇيىمنىڭ بارلىق مۇشەلەرى تاراپىنان قولداۋ تاباتىنىنا سەنەتىنىن ايتا كەلىپ: «بۇل ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن گۇلدەنۋ ىسىنە قوسىلعان ۇلكەن ۇلى ۇدەرىس بولار ەدى. الىپ ەۋرازيا قۇرلىعىن «سەنىم. ءداستۇر. اشىقتىق جانە توزىمدىلىك» سىندى جالپى قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن ورتاق كەڭىستىككە اينالدىرۋ ءوز قولىمىزدا. ءبىزدىڭ ءسامميتتىڭ تاريحي ماڭىزى مەن اتقارار جۇگى دە وسىندا دەپ بىلەمىن», – دەدى.
وسى سامميتتە ەقىۇ-نىڭ ءبىرىنشى ولشەمى اياسىندا الەم قاۋىپسىزدىگىنە باسا نازار اۋدارىلدى. سەنىم مەن قاۋىپسىزدىك شارالارىن نىعايتۋ, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ-جاراقتار تاراتۋدى اۋىزدىقتاۋ, تەرروريزمگە, ۇيىمداسقان قىلمىسقا, ادام ساۋداسى مەن ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى بىرلەسە كۇرەسۋ ماسەلەلەرى كەڭىنەن تالقىلاندى. سونىمەن قاتار ەقىۇ-نىڭ ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق سەبەتىنىڭ باسىمدىقتارى قارالدى. سوڭعى جىلدارى تابيعاتتىڭ توسىن مىنەز كورسەتۋىمەن بىرگە, ادام قولىمەن جاسالعان ەكولوگيالىق اپاتتار دا از ەمەس ەكەنى بەلگىلى. ارال پروبلەماسى دا قوزعالدى.
كوپتەگەن ەلدىڭ باسشىلارى ەقىۇ-نىڭ ءۇشىنشى ولشەمى نەگىزىندە ادام قۇقىقتارى مەن نەگىزگى بوستاندىقتارىن قورعاۋ, گۋمانيتارلىق قولداۋ ءماسەلەلەرىن ءسوز ەتتى.
بىزگە دەيىن وسى حالىقارالىق ۇيىمدى باسقارعان ەلدەر مۇنداي سامميتتى وتكىزە العان جوق. ونىڭ ءار ءتۇرلى سەبەپتەرى بولعان شىعار, الايدا, بارلىق مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, سامميت وتكىزۋ – اسا جاۋاپتى مىندەت, ابىرويلى ميسسيا.
ەقىۇ ءسامميتىنىڭ ءوز دارەجەسىندە وتۋىنە ءاربىر ازامات اتسالىستى. وسى ورايدا اتالمىش فورۋمعا دەيىن جانە ودان كەيىن پارلامەنت دەپۋتاتتارى دا قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتاعى ۇستانىمدارى تۋرالى شەتەل پارلامەنتشىلەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزگەندە جانە باق وكىلدەرىنە بەرگەن سۇحباتتارىندا ۇنەمى ايتىپ كەلەدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, قازىر قازاقستانعا كەلگىسى كەلەتىن شەتەلدىك ساياساتكەرلەر دە, ساياحاتشىلار دا وتە كوپ. اسىرەسە, سوڭعى جىلدارى ەلىمىز تۋرالى كوبىرەك ءبىلۋ ءۇشىن ارنايى ساپارمەن كەلگەن ازاماتتاردى ءجيى كەزدەستىرىپ ءجۇرمىز. استاناعا كەلگەن شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىزبەن جۇزدەسكەنىمىزدە, ولار قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىقتاعى بەدەلى, حالىقارالىق ءماسەلەلەردى شەشۋدەگى ءرولى جايلى, ەل پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ساياسي ماڭىزى زور باستامالارى جونىندە شىن پەيىلدەرىمەن وڭ پىكىرلەرىن ايتادى. سونداي ىزگى نيەتتەس ازاماتتار ءوز ەلدەرىنە بارعان كەزدە دە, قازاقستان تۋرالى دۇرىس پىكىردى تاراتاتىنىنا كامىل سەنەمىز. ويتكەنى, ولار ەلىمىز تۋرالى باسقا بىرەۋدەن ەستىگەن جوق, جاڭا زامانعا لايىقتى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتى ءوز كوزدەرىمەن كوردى, ازاماتتارىمەن پىكىر الماستى. قازاق ەلىنە دەگەن سەنىمى قالىپتاستى. مۇنىڭ بارلىعى مەملەكەتىمىزدىڭ ايبىنىن اسىرىپ, يگى ىستەرىن ايگىلەپ, اتاعىن الىسقا جەتكىزە تۇسەرى ءسوزسىز.
قازىر ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارىمەن تىلدەسە قالسام, ءار ازامات استاناداعى ەقىۇ ءسامميتىنىڭ ويداعىداي وتكەنىن, ماڭىزدى قۇجات – استانا دەكلاراتسياسىنىڭ قابىلدانعانىن ماقتانىشپەن ايتادى.
وسى ورايدا ەلىمىزدەگى ءوندىرىس ورىندارىندا, ءار ءتۇرلى ۇجىمدار مەن ۇيىمداردا, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىندە, جوعارى, ورتا ارناۋلى وقۋ ورىندارىندا, مەكتەپتەردە قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى جانە استانادا وتكەن ەقىۇ ءسامميتىنىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىندىرۋ باعىتىندا ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلگەنى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. ءار ءتۇرلى دەڭگەيدەگى كورمەلەر ۇيىمداستىرىلسا, مادەني ءىس-شارالار مەن بايقاۋلار وتكىزۋگە دە بولار ەدى. وركەنيەت جولىنا باستاعان مەملەكەتىمىزدىڭ ازاماتتارى سانالى, ءوز زامانىنىڭ وزىق ويلى ازاماتتارى بولۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن! ويتكەنى, ەقىۇ-نىڭ ءسامميتى قازاقستاندا ەندى 50 جىلدان كەيىن بولۋى مۇمكىن.
قازىر تاريحي قۇجاتتاردا, كەلىسىم-شارتتار ءسوز بولعاندا «ۆارشاۆا شارتى», «جەنەۆا شەشىمى» دەپ ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. سول سياقتى كەلەشەكتە «استانادا قابىلدانعان دەكلاراتسيا», «استانادا قول جەتكىزىلگەن ەقىۇ ءسامميتىنىڭ شەشىمى» دەپ ايتىلاتىنى انىق. وعان سىلتەمە جاساعاندا قىسقاشا «استانا ءسامميتى», «استانا كەلىسىمى» دەپ اتايتىنى جاسىرىن ەمەس.
بۇگىنگى تاڭدا الەمنىڭ الپاۋىت ەلدەرى تاراپىنان قازاقستاننىڭ گەوساياسي ورنالاسۋىنىڭ وزىنە ۇلكەن ءمان بەرىلۋدە. ەۋرازيانىڭ ناق ورتاسىندا جاتقان ەلىمىز باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىنداعى ساياسي-رۋحاني جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى جالعاستىرۋشى التىن كوپىر ەكەنى انىق. كەلەشەكتە اۆتوكولىكپەن, پوەزبەن جانە ۇشاقپەن تاسىمالداناتىن جۇكتەردىڭ باسىم بولىگى قازاقستان ارقىلى وتەتىن بولادى. وسى ورايدا قازىر «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق ترانزيت ءدالىزىنىڭ جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. سول سەكىلدى قىتايمەن شەكارادان كىرەتىن تەمىر جول ەلىمىزدىڭ ناق ورتاسىمەن ءجۇرىپ ءوتىپ, ماڭعىستاۋ ءوڭىرى ارقىلى يرانعا قاراي شىعىپ كەتەتىن بولادى. وسى جوبالاردىڭ حالىقارالىق ماڭىزى ايرىقشا. سونىمەن قاتار, ءبىرقاتار قالالارداعى اۋەجايلار الىپ ۇشاقتاردى توقتاۋسىز قابىلدايتىنداي جاعدايعا كەلتىرىلۋى قاجەت. سول كەزدە مۇحيت ءۇستىندەگى اينالما جولدارمەن ۇشىپ جۇرگەن بىرقاتار ەلدەردىڭ ۇشاقتارى قازاق ەلىنىڭ اۋە جولىن جالعا الىپ, اقى تولەيتىن بولادى, استانا, الماتى, قاراعاندى, اقتوبە, ورال, قوستاناي جانە باسقا قالالارداعى اۋەجايلارعا قونىپ, جانار ماي قۇيىپ, ءارى قاراي ۇشاتىنى انىق. ول ءۇشىن ءبىزدىڭ اۋەجايلار حالىقارالىق تالاپتارعا ءسايكەس قىزمەت كورسەتە ءبىلۋى كەرەك.
سامميت وتكەن سوڭ ەلىمىزدىڭ سالا باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزگەن قورىتىندى كەڭەستە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارشا قازاقستاندىقتارعا ءوز قۇتتىقتاۋىن جولدادى. ەلباسى بۇل مىڭجىلدىقتىڭ العاشقى ءسامميتى عانا ەمەس, مىڭ جىلدا ءبىر رەت بولاتىن وقيعا ەكەنىن باسا ايتتى.
«مەن بەدەلدى ۇيىم استانا سامميتىنىڭ جەمىستى وتۋىمەن بارشاڭىزدى قۇتتىقتايمىن! ءبىز ءبىرىن-ءبىرى جىلدار بويى كورمەي كەلگەن ەل باسشىلارىنىڭ باسىن قوسىپ, مامىلەگە كەلتىردىك. ەۋروپا مەن ازيا ۇعىمىن بىرىكتىرىپ, قاۋىپسىزدىكتىڭ كەڭىستىگىن كەڭەيتتىك. ۇزاققا سوزىلعان ورتاق كەلىسىمنەن كەيىن, تاريحي استانا دەكلاراتسياسىن قابىلداپ, ۇيىمدى جاڭا بەلەسكە كوتەردىك!», – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنا بيىل 19 جىل. تاريح ءۇشىن بۇل ءبىر ساتتىك وقيعا سەكىلدى. وسى قىسقا مەرزىمدە مەملەكەتىمىز وراسان زور جەتىستىكتەرگە جەتىپ, الەم ەلدەرى الدىندا بەدەلگە يە بولعانى – قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دانالىعى, سۇڭعىلا ساياساتكەر ەكەندىگى. ەلدىڭ دە, ەلباسىمىزدىڭ دا يگى باستامالارى الەمدىك قوعامداستىقتا قولداۋعا يە بولىپ كەلەدى. تمد ەلدەرى ىشىنەن قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى بولىپ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتكەنى – حالقىمىز ءۇشىن ۇلكەن ابىروي. ەقىۇ-عا جەتەكشىلىك ەتكەنىمىز جانە استانا ءسامميتىن جوعارى دەڭگەيدە وتكىزگەنىمىز تەك قانا قازاقستان تاريحىندا جازىلىپ قالمايدى, بۇل وقيعا الەمدىك شەجىرەدە ماڭگىلىككە جازىلىپ قالاتىنى انىق.
باۋىرجان سمايىلوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.