كەنەسارى (تاريحي داستان)

تولعانىس. ەلەس. ءمىناجات قامىرىقتىم, قابارجىدىم, قامىقتىم – نەتكەن تايعاق جولى ءبىزدىڭ حالىقتىڭ! دەي الام با – الىبى ەدى الىپتىڭ؟ دەي الام با – عارىبى ەدى عارىپتىڭ؟ كولدە جاتىپ, مۇڭداسامىن شولمەنەن, شولدە جاتىپ, سىرلاسامىن كولمەنەن... بىراق سول ءتۇن... تۇرا قالعان كولدەنەڭ سيقىر ءساتتى جەتكىزە المان سوزبەنەن! مەن مۇندايدى باستان كەشىپ كورمەگەم! پەتەربوردا... كۋنستكامەرا ىشىندە باستار كوردىم ءتۇرلى-ءتۇرلى پىشىندە. «حان كەنەنىڭ باسى مۇندا جوق پا؟» دەپ, قاراي بەرىپ... تۇنشىعامىن تۇتىنگە. كورىپ تۇرمىن – ءبىر ماڭدايدى وق تەسكەن, ال ءبىر باستىڭ قاعىپ اپتى ءتىسىن دە! بۇل نە ەلەس؟ ءوڭىم بە الدە, ءتۇسىم بە؟.. ءبىر داۋىس كەپ قۇلاعىما سارنادى: «حان كەنەنىڭ ارمانى جوق, ارمانى! ول – كەشەگى ءوز ەلىنىڭ زاڭعارى, ول – بۇگىنگى ءوز ەلىنىڭ ارداعى! ونىڭ باسى ازات بولعان بۇل جەردەن, رۋح بولىپ قالاي ەلگە بارمادى؟ مۇمكىن ەمەس! قارا! ىزدە بار داعى!..» ەلەس كەزىپ تاعى جۇرەم, تاعى مەن... ىزدەرمەنەن... شۇباتىلعان قانىمەن. ىزدەپ كەلەم... ىزدەپ كەلەم ءالى مەن. مىنە! مىنە! و, قۇدىرەت, حان كەنە كورىنىپ تۇر باسىمەنەن... بارىمەن! ەلەستەدى... ەلەس شىنعا اينالىپ بارا جاتىر.... قالدى ءتىلىم بايلانىپ. الاشا حان مازارىنىڭ باسىندا سيىنىپ تۇر باھادۇرلەر سايلانىپ. كەنە عانا جەكە دارا باباعا ءمىناجات قىپ وتىر ەكەن ويلانىپ. باسى تومەن, قوس تىزەدە قوس قولى بىلاي دەيدى ول ىشتەي عانا تولعانىپ: «و, الاشا حان! قۇتتى ەكەن سەنىڭ قۇداي سىيلاعان نەسىبەڭ – ءبىر ساتكە شىعىپ كورمەپسىڭ حالقىڭنىڭ مىناۋ ەسىنەن. انادان الا بولىپ تۋىپسىڭ, كىندىك قانىڭدى سىردىڭ سۋىنا جۋىپسىڭ. اكەڭ سەنىڭ حان ەكەن – قىزىلارىستان الا بوپ تۋعان ۇلى ءۇشىن جارىلا جازداپ نامىستان باسىڭا اجال جاستاپتى, داريا سۋىنا تاستاپتى. سەنى سول كەزدە-اق ءتاڭىر قولداعان, اجالىڭ سۋدان دا, وتتان دا بولماعان. باتىرلىقپەن اتىڭ شىعىپتى, دوسىڭ قۋانىپ, قاسىڭ بۇعىپتى. مايقى بي – ماڭداي الدى بي ەكەن, سوندا ساعان جاساعان سىيى ەكەن – قول استىڭا ەڭ تاڭداۋلى ىرىكتى بەرگەن ەكەن ءۇش ءجۇز باتىر جىگىتتى. «ءۇش جۇزىڭمەن» ۇلان ەلدى مەڭگەرىپسىڭ, قارانى حانعا تەڭگەرىپسىڭ. ەل داۋلەتى ەسىلدەي تولىپتى, تايىڭ تاڭباسىز, قويىڭ ەنسىز بولىپتى. باسىنعانداردىڭ باسىن الىپ, بالسىنگەندەردىڭ ءباسىن الىپ, باستاپسىڭ سان-سان جورىقتى. ۇلىتاۋ مەن كىشىتاۋدى جايلاۋ ەتىپسىڭ, قاراقۇم, بورسىق قۇمدارىن قىستاۋ ەتىپسىڭ. قاراكەڭگىر بويىندا حان اتانىپ, ولە-ولگەنشە ادىلەت جولىن ۇستاپ ءوتىپسىڭ. ەلىڭ ەل بولدى. «التى سان الاش» اتاندى. التى سان الاش «قازاق» بوپ, جاۋگەر جۇرت بولدى قاھارلى. سول, «الاش» پەن «قازاق» اتاۋى ايىرىلماس تۇرپات العان-ءدۇر. «الاش الاش بولعاندا, الاشا حان بولعاندا» – دەگەن اڭىز جاتتالىپ, سانامىزدا قالعان-ءدۇر. كۇمىستەلگەن ەسىگىن كۇنشىعىسقا قاراتىپ, ق ۇلىپتالعان ەسىگىن قۇبىلاعا قاراتىپ, «الاشا حان سارايىن» التىنداتىپ سالدىردىڭ, اتاعىڭدى التى اۋماققا تاراتىپ. سول سارايىڭنىڭ سارقىتى, قازاق ەلىنىڭ ار-قۇتى, كوتەرىپ تۇرعان جەر ءتوسى, وتكەن تاريحتىڭ وركەشى «الاشا حاننىڭ ورداسى» الاپاتتارعا ميزەمەي, سىر ءتۇيىپ ىشكە, ۇندەمەي. جانعابىل دەگەن وزەننىڭ جاعاسىندا ءالى تۇر. تاريحتىڭ كورىپ دۇرمەگىن, بويىنا تۇسپەي ءبىر دە ءمىن ءتاڭىر قولىنان تۇسكەندەي, ماڭگىلىك ءۇشىن بىتكەندەي, قاراكەڭگىر بويىندا كۇمبەزىڭ, مىنە, تاعى تۇر. و, الاشا حان! العاشقى قازاق ءوزىڭسىڭ ەل بولدى سەنىڭ ەلىڭ شىن. باسىڭا بۇگىن كەپ تۇرمىن – قاسىرەت-مۇڭىم توگىلسىن, ارۋاعىڭ ماعان كورىنسىن! وتىز ومىرتقام بۇگىلسىن, قىرىق قابىرعام سوگىلسىن! ەگىلىپ كەلسەم – ەرگەنەك, توگىلىپ كەلسەم – ءتورىمسىڭ. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, ءۇزىلىپ تۇر بەلىم شىن! ءۇش ءجۇزىڭنىڭ ۇلكەن ورداسى ۇلەسكە تۇسكەن ولجاداي بولدى. حاندىعىڭ قۇلادى, حالقىڭ جىلادى. قۇلاعانىڭدى تۇرعىزسام دەپ ەم, جىلاعانىڭدى كۇلگىزسەم دەپ ەم. قازاق تا ءتاڭىر بالاسى ەمەس پە, ەل قاتارلى جۇرگىزسەم دەپ ەم. تىلەگىمە ورتاقتار تىك كوتەرىپ حان ەتتى, قايراڭداعان قايران ەل مەنەن عانا دامەتتى. باسىم جەرگە جەتكەنشە, باقىتسىز وسى جۇرت ءۇشىن سىلىپ بەرەرمىن سان ەتتى, تۇرشىكتىرىپ قاسىمدى, تىگىپ وتەرمىن باسىمدى! ءاۋمين!» * * * ەڭ سوڭعى حان, ەڭ شەرلى حان, مىنە, وسى! باسىن يگەن بۇكىل الاش دۇنيەسى. اق كيىزگە كوتەرىلىپ, كەنەنىڭ حان اتانعان, قايتا تۋعان كۇنى – وسى! ايان جۇرتقا – بەس جىل بولدى, مىنەكي, كەلەدى ءالى قاس جاۋىمەن كۇرەسىپ. وتقا ورادى اقمولانى, وردى دا, قانى قاتىپ, قاسارىسىپ, سىرەسىپ. كورىپ تۇرمىن حان كەنەنى... رۋحتى, كەتەم ەندى سول رۋحقا ىلەسىپ.... كەڭەس. جارعى جوباسى حان كەنە ءۇش كۇن بويى جيىن قۇردى. جان تارتار جاقىندارىن ءسۇيىندىردى. تىرناعىن ىشكە بۇگىپ جۇرگەندەردى بەتتەتپەس بەدەلىمەن كۇيىندىردى. بارىنەن ءماجىلىستىڭ ءمانى بولەك – جول-جوبا, جورالعى مەن مامىلە كوپ. ويلارىن ورتاعا ساپ وتىرعانسىپ, ءار نەنىڭ الادى حان ءدانىن ەلەپ. ول ءسوزىن تەرەڭدەردەن تولعايدى كوپ. قاي رۋ قالاي ءبىزدى قولدايدى دەپ. حاندىقتى قۇرۋ ءۇشىن اسكەر سانى كەم تۇسسە جيىرما مىڭنان بولمايدى دەپ. بۇل ءىستىڭ شىرماۋى بار, شىرعاسى بار. ۋاقىتتىڭ سۋداي سۋسىپ تۇرماسى بار. تالاسپاي, تارتىسپاي-اق ويلانىسىپ, تەزىرەك سايلاۋ كەرەك مىڭباسىلار. قاشاندا بوس تۇرماسىن وردا ماڭى. وردانىڭ جاۋعا سۇسى سول بولادى. جاساۋىل بەس مىڭ سىپاي دايىن تۇرسىن, بويىندا بەس قارۋى – جاۋ جاراعى. اسكەر بار – ادىلدىك پەن شىندىق باردا – تەمىردەي ءتارتىپ بولسىن مىڭدىقتاردا. ساتقىندىق, كىسى ءولتىرۋ دەگەن سىندى اياۋسىز تىيىم بولسىن سۇمدىقتارعا. حاندىقتا بيلەر سوتى ۇستەم تۇرسىن. بيلىگىن ىسپەن قىلسىن, كۇشپەن قىلسىن. قاشاندا ەلدى قولدا ۇستاۋ ءۇشىن, ز ۇلىم مەن جىلىمداردى سەسكەندىرسىن. ەندى بي بي بولمايدى باس-باسىنا. جانباسىپ كەتەر ولار جاقتاسىنا. بيلەردى حاننىڭ ءوزى تاعايىندار, قاراماي بايلىعىنا, باسقاسىنا. توقتاتىپ «بۇ» دەگەندى «و» دەگەندى, ۇستاۋ شارت اۋىزدىقتاپ تورەلەردى. اكىمدىك جۇرگىزۋگە ءار قاشاندا تاڭداۋ شارت تاپقىر مەنەن كورەگەندى. بي مەنەن باتىرلارعا تاڭدامالى بەلگىلى قاشاننان دا ەل قارارى. ناق سولار نازار سالسا بارلىق ىسكە, داۋ بىتكەن تەز شەشىلىپ, وڭدالادى. بارىمتا, كىسى ءولىمى توقتاتىلسىن. سوت ءىسى ادىلەتتى جاقتا تۇرسىن. تاۋكە حان جازىپ كەتكەن «جەتى جارعى» ەلەنىپ, ارقاشاندا باستا تۇرسىن. بولمايدى قۇران مەنەن نان ۇستاماي. ادال جول كاپىرمەنەن قابىسپاعاي. زاڭدارىن مۇحاممەدتىڭ تۇتۋ كەرەك, شاريعات جولدارىنان الىستاماي. رۋلار اراسىندا جانجالدار كوپ. جازىقسىز جاپا شەگىپ قالعاندار كوپ. حان كەنە كەسىپ ايتتى: «بۇل جاراعا ەم بولار ەستى جولدى تاڭداڭدار!» دەپ... كەنەنىڭ ويى مىقتى, ءسوزى كۇشتى. بارلىعىن ءوزى كەسىپ, ءوزى ءپىشتى. بي, باتىر, سۇلتانداردىڭ ميلارىندا مىڭ سان وي سەڭدەي بولىپ سوعىلىستى. قۇرىلدى «حان كەڭەسى» وسى ارادا. سويتپەسە, حان ەرتەڭدى توسا الا ما؟! «كەڭەسى اقساقالدار» ءبىر -اق ساتتە, شىنىندا شىعىپ قالدى بوساعاعا. «بيلىكتەن – ءبىر بي وتىر – ءتۇستىم عوي!» دەپ... «دۇنيەدەن – ءبىر تورە وتىر – كۇستىم عوي!» دەپ... بىلدىرمەي ءبىر باي وتىر ىشكى مۇڭىن: «بەكەرگە وسى جولعا ءتۇستىم عوي!» دەپ... وسىلاي تاستاپ كەتتى تالايىن باق. باسقانداي باسىن بۇلت, سامايىن اق. حان كەنە كەدەي دەمەي, قارا دەمەي, قويىپتى كەڭەسشىلەر تاعايىنداپ. بيلىكتى جەرگىلىكتى باقىلاۋعا, اسكەردى اش قالدىرماي اسىراۋعا, ناسيحات, ۇگىت ءىسىن جۇرگىزۋگە شىعاتىن بولدى ەرەكشە جاساۋىلدار. بايلاردان بولدى «زەكەت» الىناتىن, ديحاننان بولدى «ۇشىر» الىناتىن. اتالدى حاتشى مەنەن ءتىلماش تاعى, قاشان دا حان قاسىنان تابىلاتىن... حان كەنە بۇل جيىندى ءۇش كۇن قۇردى. قاباعى قارس مۇزداي قىستىڭ كۇنگى. جۇبانتىپ بىرەۋلەردىڭ جىلاۋ جانىن, جۇرەگىن بىرەۋلەردىڭ تىكسىندىردى. «نەلەر تۇر ءبىز بىلمەيمىز توسىپ الدا. جولعا – جاق, كوڭىلگە تاق بولسىن اللا! قازاقتىڭ قايتا تۋار اق كۇنى ءۇشىن شەيىتپىز وپات بولساق وسى جولدا!» – دەپ كەنە تۇرىپ كەتتى ورىنىنان. ءدىن امان بەت الپەتى تورىعۋدان. ەندىگى جورىق جولى ەرەن بولماق جاساعان بۇعان دەيىن جورىعىنان. كەنەنىڭ ەندى سالار سوعىسىنا ءبىر تويار قوقانى دا, ورىسى دا. ازىرشە اتتىڭ باسىن بۇرا تۇرار تورعايدىڭ بويىنداعى قونىسىنا. تورعايدا. ءتۇس سان باتىر ساندال كوگىن الشاڭداتقان, تورعايدىڭ دالاسى كەڭ جالپاق جاتقان. بويىنان قاراكەڭگىر كەنەسارى وسىناۋ ءور قونىستى اڭساپ قايتقان. اڭسايتىن ءجونى دە بار وسى ارانى – التىن ءتور ايماق قوي بۇل بوساعالى. تورعايدىڭ ۇلان-بايتاق وڭىرىندە قول جيىپ, باسىن ەلدىڭ قوسا الادى. شۇكىرلىك ءۇمىتى كوپ ارقاداعى. جاۋىنا جورىق جولىن تارتادى ءالى. ارتىنان تۇتاسىمەن كوشىپ كەلدى ءوز جۇرتى – اقمولا مەن قارقارالى. ەركىندەپ, ەرۋ بولىپ, بيە بايلاپ, اققۇم مەن قاراقۇمدى جاتىر جايلاپ. تورعاي مەن جىلانشىقتان قاتار ءىشىپ, ەرلەرى ات جاراتىپ, قارۋ سايلاپ. باس تىگىپ, باتىر تۋعان ەرگە ىلەسىپ, ايماعى سارىارقانىڭ كەلدى كوشىپ. جينالدى ورتا ءجۇزدىڭ باتىرلارى, تۋلارىن نايزاعا ءىلىپ, جەلبىرەتىپ. سان جاراۋ جۇيرىكتەر سابىلدى ەندى. قاعادى قاس باتىرلار دابىلدى ەندى. كەنەنى حان دەپ بىلگەن وزدەرىنە شومەكەي, تورتقارا مەن تابىن كەلدى. جەم, ەلەك,ىرعىز بويى اۋماعىنان, مۇعالجار, جىلاندىداي تاۋلارىنان كەلدى ولار كىشى ءجۇزدىڭ تۋىن ۇستاپ, كۇن ءسونىپ قالارداي بوپ شاڭدارىنان. حان كەنە ەندى نەگە توقتالادى – قارا كۇز انە-مىنە بوپ قالادى. جولبارىس جەمگە تۇسەر سياقتانىپ, ول ەندى قوقان جاققا وقتالادى. قوقاننىڭ وتكەن ابدەن ىزاسى بار. الۋعا سونى كەنە تىم اسىعار. قازاقتىڭ قانشا جەرىن تارتىپ الىپ, سول ءۇشىن قانىن توكتى شىن اسىلدار. اكە مەن اعالاردىڭ كەگى قايدا!؟ قازاقتىڭ جاۋدا قالعان ەلى قايدا!؟ قايتارىپ بودان جۇرتتى الا الماسا, سەنگەن ەل مۇنى ەزگە جورىماي ما؟! قوقاننىڭ ءدال استىنان سۋ شىعىپ تۇر, بۇقارمەن ەكى اراسى ۋشىعىپ تۇر. قازاقتىڭ باتىرلارى, مىنە, بۇگىن قان اڭساپ, قىلىش قايراپ قۇلشىنىپ تۇر. حيۋانىڭ حانى اللاقۇل اياق تارتار. قوسىلماي بۇل سوعىسقا ساياق تارتار. ورىسپەن تىزە قوسىپ سوعىسۋعا. ويى بار كەنەمەنەن تاباقتاسار. قاۋىپ از ءتونىپ تۇرعان بۇقاردان دا. ۇقسايدى اياعىنان تۇسالعانعا. قولداسا قۇداي, ارۋاق وسى جولى قورلىعىن كورسەتەدى قوقان لاڭعا! قورلىقتىڭ تانىتادى نە ەكەنىن! قازاقتىڭ تانىتادى ەل ەكەنىن! قالاسىن قالىڭ ورتكە قۇشاقتاتىپ, كوزىنە كورسەتەدى كورەشەگىن! ەرلەردىڭ قارداي بوراپ جاي – ساداعى, اسپانىن ازاپ, توزاق ايقارادى! قازاقتىڭ اتا جۇرتىن تۇگەل الىپ, جەتى مىڭ شاڭىراعىن قايتارادى. * * * اناسى كىرمەۋشى ەدى تۇسىنە ءبىر. جان ەدى توگىپ تۇرار كىسىگە نۇر. ويلانىپ وتىر, مىنە, كەنەسارى, وتكەندەي كوز الدىنان بۇكىل ءومىر. ايكۇمىس بۇل كەنەنىڭ اناسى ەدى بىرگە وتكەن ءسابي شاعى تاماشا ەدى. ارۋاعىن ەسكە الۋدى ۇمىتىپتى, تۇسىنە كىردى بۇگىن, قاراشى ەندى. قولىندا اناسىنىڭ اساسى بار. تۇرىندە, تىلىندە دە نالاسى بار. الدىندا بۇل جۇگىنىپ وتىر ەكەن, بالاداي باباسىنان باتا سۇرار. جانىنا اق پەرىشتە جاناسادى. باسىنا اق كيمەشەك جاراسادى . وسى ءبىر ءتۇسىن ويلاپ تۇندە كورگەن, مەڭ-زەڭ بوپ كۇبىرلەيدى كەنەسارى: «ا, جاراتقان! انام كىردى عوي تۇسىمە! تىك سويلەمەۋشى ەدى كىسىگە, كىرپىكتەرى وقشا قادالىپ, «قاڭسىپ قالدى عوي – دەدى – قارا جۇرت!». نە دەدى تاعى؟.. باتىرلىق.... بايلىق.... دانالىق... «ۇشەۋى دە سەندە جوق» – دەدى مە؟.. الدە, دەگەن جوق, ەستىلگەن شىعار سولاي بوپ. دەسە ەگەر... مىناۋ قۇلاعىم قالعانى جاقسى-اۋ كەرەڭ بوپ! «بەس قارۋىڭ سايلى بولمايدى, قونعان جەرىڭ جايلى بولمايدى!» وسى دا سونىڭ ىمى ما؟ اي, انا! اي-انا! ولاي دەمەگىن ۇلىڭا! قاڭسىپ قالسا دا قارا جۇرت, حالقىم قالسا دا قامالىپ, جاسىمدى ىستىق جۇرەگىمدە قايناتىپ, قاسىمدى توبە-تورىمدە ويناتىپ, قاشان قالىپ ەم ومالىپ؟! ءوزىڭ ايت, انا! «باتىرلىعىڭ جوق» دەدىڭ بە؟ وت ويناپ تۇردى عوي كوزىڭدە. «باتىرمىن!» دەپ قاشان دولداندىم؟ كەك قىلىشىن ەرتە قولعا الدىم. «بايمىن!» دەپ قاشان ايتىپ ەم؟ جارلى-جاقىبايىممەن توڭعانمىن. «دانامىن!» دەپ قاشان ايتىپ ەم؟ ەسىم كىرگەندە-اق بىلگەنمىن ەسىم مەن قاسىم ساپ كەتكەن قاسيەتىن سارا جولداردىڭ! جازعىرا كورمە, جان انا, كەزەڭىن كوردىم تاۋلاردىڭ, تەرەڭىن كوردىم ورلاردىڭ! تەبىرەنبەي جانىم تۇرا الماس, تەبىرەنبەگەندەر, ءسىرا, وڭباس, قوزداندىم داعى قوزعالدىم! بىلمەيمىسىڭ سەن, اناشىم, ۇلى بايتاقتان ءبىزدى قۋعانىن؟ كوسىلىپ جاتقان بەيبىت ەل كوكىرەگىن جاسپەن جۋعانىن؟ جارق ەتكەن سوندا جاسىنداي اكەم شىعىپ ەدى قاسىمداي. ۇمىتىپ, الدە قالدىڭ با, ۇلىڭنىڭ مىناۋ جاسىماي, اكەنىڭ جولىن قۋعانىن؟ ويتكەنى, مەن... ءوزىمنىڭ ورەن ءبىتىمدى ەلىمنىڭ قاندى جاسىن جەڭىممەن, جەڭىممەن ەمەس, كەگىممەن ءسۇرتۋ ءۇشىن تۋعانمىن! اينالايىن اتاجۇرت جاۋ تاباندا قالا ما, قالاي توزەم تاباعا؟! وركەنى ءۇشىن وسى ەلدىڭ, ەرتەڭى ءۇشىن وسى ەلدىڭ شىبىن جانىم ساداعا, قىزىل قانىم ساداعا! «بەس قارۋىڭ سايلى ەمەس!» – دەدىڭ-اۋ سەن, اي, انا وكسىگىمدى ءويتىپ سەن القىمىما تاياما. وڭدى-سولدى جاق تارتقان, الدىعا اتقان, ارتقا اتقان ناركەسكەنى نايقالعان تالاي جاۋدى قاقساتقان! ادىرنادان كەتكەن وق, جاۋعا قاھار توككەن وق قىزىل جالىن بايلانىپ, قىزۋلى ورتكە اينالىپ, جاۋ قالاسىن جوق ەتكەن, كورگەن كۇنىن كوپ ەتكەن! ادىرناسىن اڭىراتقان, جەبەلەرىن جامىراتقان جۇزدىكتەرىم جۇرەكتى ەمەس پە ەدى, اي انا! تولعامالى اق بالتا, بولات باستى كوك نايزا, تىكتەپ تۋرا تيگەندە, توزبەس ساۋىت, شاراينا! ارتىندا الاش حالقى بار جاسىل تۋىم شارق ۇرار! تالاق ەتىپ سالتىمدى, ساتىپ كەتسەم حالقىمدى, مىنا مەنى انت ۇرار! نايزا ۇستاعان ەرلەرىم نامىسى جەر بوپ قالسا ەگەر, كەڭ دۇنيە ماعان تار شىعار! ءبىلدىڭ بە سونى, اي, انا؟!.. نامىسىمدى تاپتاعان قوقانعا ەرتەڭ اتتانام. «ار بول! بار بول!» دەۋشى ەدىڭ, قامىمدى كوپ جەۋشى ەدىڭ, سول باتاڭدى كەۋدەمنىڭ تۇكپىرىنە ساقتاعام. قولدا مەنى, اي-انا!...». قوقان حاندىعى. مادەلى. جەڭىس ەرتەدە قوقان كىشى حاندىق بولعان. قوسىلعان ەلدەي ەدى قاڭعىپ جولدان. بۇقاردان ءبىر بۇيىرلەپ بولىنگەندە, ەلىنە جەر-مەكەنى تارلىق بولعان. يردان-بي باعىن اشقان بۇل حاندىقتىڭ, جاساعان نەشە ءتۇرىن قۇرباندىقتىڭ. ءاندىجان, نامانگان مەن مارگەلاندى جاۋلاپ اپ, ازاماتىن قىلعان تۇتقىن. نىعايعان حاندىق بولىپ, استامسىندى, كورشىگە كوز الارتىپ, باتپانسىندى. ءالىم بەك حان بولعان سوڭ بۇل قوقانعا, باسقالار بولماي قالدى استار قۇرلى. ءالىم بەك اتانباعان تەككە مىقتى, الىسقان دۇشپاندارىن بوكتەرىپتى. جەل ەستى ايدارىنان, داڭقى دۋلاپ, العان سوڭ كىندىك قالا تاشكەنتتى. ول قويدى جاۋگەرشىلىك تالاپتى العا, كوز ءسۇزدى كوك جايلاۋ مەن ساباتتارعا. سەمسەرىن سىلتەپ قالدى ءبىر كۇندەرى تاشكەنت ماڭىنداعى قازاقتارعا. ايىرماي قاسىن داعى, دوسىن داعى, باستارى قازاقتاردىڭ قوسىلمادى. كوز جۇمىپ, كوپ شاڭىراق قىتاي استى, سونشالىق ءالىم بەكتەن شوشىنعانى. ءالىم بەك ون جىل بويى قۇردى حاندىق. ارتىندا ءىسى قالدى ءسوز قىلارلىق. ودان سوڭ ومار حان بوپ كەلدى داعى, سايرام مەن تۇركىستاندى الدى تارتىپ. قازاقتار شىعا المادى قارا سوردان قۇنىسىپ, قۇتىلمادى قۇرعان توردان. سالىندى بەكىنىستەر – جولەك, مەركى, شىمقورعان, كۇمىسقورعان, جاڭاقورعان. ەرلەردىڭ كەۋدەسىندە تۇندى قاپا, كۇلكىسىز, كۇرسىنۋمەن كۇندى ۇزارتا. اۋەلدەن قوس بەكىنىس بوي كوتەرگەن – اتاقتى اقمەشىت پەن اۋليەاتا. قالىڭ ەل باز كەشكەن شاق جارىعىنان, كەنەنىڭ ءۇمىت كۇتكەن دابىلىنان. سۋىرداي ىندە قالعان ي بوپ كەتتى. قوقاننىڭ قارۋىنان, سالىعىنان. بۇل كەزدە مادەلى حان قوقانداعى. حالقى ونى جاقسى كورىپ, حوش المادى. بۇقاردان, حيۋادان دا قىسىم كورىپ, بەلبەۋى بۇل حاندىقتىڭ بوساڭدادى... حان جاتىر, مىنە, شالقىپ سارايىندا. وتكىزدى ويىن-تويمەن جاز ايىن دا. بۇلدىرلاپ كوزى جەتپەي بولاشاققا, بىلمەيدى تارتار ءساتىن سازايىن دا. وسىلاي حان مادەلى جاتقان ەدى, تاعى دا تاماشا ويعا باتقان ەدى. «جاۋ شاپتى! جاۋ شاپتى!» دەپ اپالاقتاپ, ۇستىنە باس قولباسشى اتتاپ ەندى. قولباسشى: «كەنەسارى كەلدى!» دەدى... بۇل حابار قالاي مۇنى سەندىرەدى؟ تورعايدا كەشە عانا جاتقان كەنە, بۇل جەردە تۋى قالاي جەلبىرەدى؟ «انىقتاپ ايتشى!» دەدى قولباسىعا. قولباسى جاڭا ءتۇستى ارناسىنا. قالىڭ قول جەردى جارىپ شىققانداي بوپ, سوزاقتى قورشاپ اپتى تاڭدى اتىرا. كەنەگە سوزاق بىراق بەرىلمەي تۇر. الايدا, ءۇمىت وتى كورىنبەي تۇر. قازاقتىڭ قان اڭساعان قاسقىرلارى قالادان قارىس-سۇيەم شەگىنبەي تۇر. قالاعا وتتى جەبە وق اتۋدا. قامالعا, ورعا تامان جاناسۋدا. سوزاقتىق سۇر مەرگەندەر قاراپ قالماي, ولار دا جاۋعا جەبە بوراتۋدا. كەنەنىڭ كەلگەن قولى قالىڭ ەكەن. دەپ تۇر عوي جاۋ قامالىن جارىپ وتەم. بىلدىرمەي ءبىر-اق كۇندە باسىپ قالعان, قانىشەر كەنەسارى زالىم ەكەن!.. بولدى ەندى مادەلىنىڭ كوزى اتىزداي. ءبىر كۇيىپ, بىردە جاۋراپ توڭاتىنداي. مىناۋ ءبىر قوقان دەگەن قالاسىندا ومالىپ قالا ما ەندى سورى اشىلماي؟!. كۇدىگى مادەلىنىڭ راس شىقتى –– ەكپىنى حان كەنەنىڭ تىم-اق مىقتى. قامال مەن ور قورشاعان سوزاقتىڭ دا, قاقىراپ شاڭىراعى قۇلاپ ءتۇستى. ساپ تۇزەپ سىر بويىندا دارالانعان, بۇل كۇندە قامال بولعان, قالا بولعان –– از كۇندە ويران بولدى بەكىنىستەر –– اقمەشىت, جولەك پەنەن جاڭاقورعان. قۇنىسىپ قوقاندىقتار دىرىلدەدى. «نە شارا! نە شارا!» – دەپ كۇبىرلەدى – كەرگىسەك, كەلىسپەسەك, كەيىن تارتساق, كۇنگە دە زار بولامىز بۇگىندەگى. ايتايىق «سەنى حان دەپ سانايىق, – دەپ, تار كەزدە كومەگىڭە جارايىق, – دەپ. ءبارىمىز ءبىر مۇسىلمان بالاسىمىز, ماڭگىلىك وداق بولىپ قالايىق» – دەپ. وسىلاي قوقاندىقتار ءسوز بايلاستى. پالەدەن باسىن سولاي بايلاي قاشتى. كەنەگە اسىل قارۋ, پۇل كوتەرىپ, ءۇش ەلشى اتىن ەندى بوربايلاتتى... ءۇش ەلشى كوپ ۇزاماي قايتىپ كەلدى. جولدارى بولماعانىن ايتىپ كەلدى. كەنە حان كەلىسپەپتى بۇل بوپساعا, سونىمەن, بۇل ويلارى مانسۇق بولدى. ايتىپتى كەنە ءسوزىن تىم نىعىزداپ: «كىم ەكەن قويعان ەلدىڭ بىرلىگىن اپ؟! مادەلى قالاي عانا ۇيالماستان, ءيىلىپ «دوس» مويىنىن بىزگە بۇرماق؟ كىم جاۋلاپ الىپ ەدى مىناۋ ماڭدى؟! قازاقتىڭ باسى سوردان شىر اينالدى. كورسەتىپ قورلىق-زورلىق مومىن ەلگە, قالايشا بولا قالدى تىم يماندى؟! جەرىمە قالىڭ اسكەر كەلتىرگەن كىم؟! مازاسىن كىمدەر العان ەركىن ەلدىڭ؟! سارجان مەن ەسەنكەلدى, ءالجان سۇلتان, قاسىمدى قاس جاۋىنداي ولتىرگەن كىم؟! ءوزىمدى تۇتقىن ەتىپ, بايلاعان كىم؟! مالىمدى ماتاپ الىپ, ايداعان كىم؟ حيۋامەن قاباتتاسىپ, قاتار سورىپ, قازاقتىڭ جەرىن ەركىن جايلاعان كىم؟! قازاققا قوقان حانى نە ىستەمەدى؟! بوپ قاپتى بىلمەگەندەي ەشتەڭەنى! وتىرعان تاشكەندەگى قۇشبەگىسىن شىركىن-اي, جەرگە تىعىپ كەتسەم ەدى! ول جاۋىز كورمەي تۇر-اۋ ءتۇرىمىزدى, ءتۇن قىلسام دەۋمەن ءجۇر عوي كۇنىمىزدى. بيتتەي بوپ بوربايداعى سەمىرىپتى, قاقساتىپ سىر بويى مەن ۇلى ءجۇزدى... اكەسى مادەلىنىڭ ومار ەدى. موينىندا كەتكەن قازاق وبالى ەدى. ومارعا تەنتەك تورە قارسى شاپتى, ءسال بولسا باسىن كەسىپ الار ەدى! سول جولى تەنتەك تورە «اتتەڭ» دەدى. ارتىندا ازداۋ بولدى اسكەرلەرى. سايرام مەن شىمكەنتتە قامالىپ قاپ, جەڭىلىپ, سول كەز ەدى جالت بەرگەنى... مادەلى ءبىزدى قالاي «دوس» دەگىزەر. دۇشپانمەن دوستاسپايدى كوشپەلىلەر. ايتا بار وسى ءسوزدى, مادەلىگە, ارتتارىن قىسار بولسىن قۇشبەگىلەر. باستىسى –– بەرسىن قايتىپ ءبىزدىڭ جەردى. سىر بويى اتا جۇرتتىڭ كىندىگى ەدى. قازاقتىڭ قانشا جەرىن وتارلاپ اپ, نەسىنە «دوس بولسام» دەپ دىلگىرەدى؟ ەل ءۇشىن تەرىم اقتى, قانىم اقتى. مادەلى كەنەنى ءالى تانىماپتى! قايتارسىن ءوز ەلىنە, بودان بولعان, مۇنداعى سان مىڭداعان شاڭىراقتى!». ەلشىلەر كەنە ءسوزىن ناقتاپ ايتتى مالىمدەپ, مانەرىمەن جاقسى-اق ايتتى. بىرەۋلەر قانىن تارتتى سۇپ-سۇر بولىپ, بىرەۋلەر تاس كوزدەرىن اقشىرايتتى. بارادى ءبىر وي حاننىڭ جانىن جالاپ – مىناۋ ءورت ودان سايىن قابىنداماق. جەر جايىن قىلا تۇرسىن تۇلكى بۇلاڭ, ەلىنە كوشسە كوشسىن كوشەر قازاق. كەڭەسىپ, ءدال وسىنداي شەشىم الدى, الماسقا مۇنداي شەشىم نەسى قالدى؟!.. شاتتانىپ, حان كەنەنىڭ پارمەنىمەن, قالىڭ جۇرت تورعاي جاققا كوشىپ الدى. كەنەسارىنىڭ سارىارقامەن قوشتاسۋى سارىارقا ساعان شاعام ەندى مۇڭدى, قىزىعىم ارتتا قالدى كەمدى كۇنگى. ماڭ دالاڭ ماڭدايىما سىيماسا دا, كەۋدەمە سىيدىرامىن كەڭدىگىڭدى. كورەتىن كۇن بولا ما قايتا اينالىپ, وزەن, كول, قالىڭ توعاي, سەڭگىرىڭدى!؟ سانامدى سانسىراتتى ۇلى ارمانىم, بولاشاق قانداي بولار, بىلە المادىم. كوبەسى تىرناعىمنىڭ سوگىلگەندەي, سوندا دا ءبىر قاناعات ىلە المادىم. داريعا-اي, تۇگەل ورتەپ كەتەر مە ەدىم ورىستىڭ قاپتاپ كەتكەن دۋاندارىن! قوردام مەن قونىسىمدى اينالا الماي, قولىمدى تارشىلىقتىڭ بايلاعانى-اي! ءوزىڭدى دەربەس قىلسام دەگەن ويمەن, ون جىلداي كۇرەسىپ ەم جاندى اياماي. ارتىمنان سوڭعى ءتورت جىل تاعى ءتۇستى, ۇمىتپەن ۇستايمىز دەپ الدەقالاي. ازعانا شارتىما ورىس كەلىسپەدى. اياعىم وڭعا باسسا «تەرىس» دەدى. باۋىرىم, اۋىلىمدى قانعا بوياپ, دۇشپاندىق ارەكەتى ورىستەدى. بايبىشەم كۇنىمجاندى تۇتقىن ەتىپ, نە كەلسە ويلارىنا سونى ىستەدى. ورەكپىپ, ورتتەي جايلاپ اينالامدى, ءتورت ت ۇلىك مالدى تۇگەل ايداپ الدى. احمەت, ارىستانداي تورەلەردى ايتاقتاپ, توبەتىندەي پايدالاندى. باياعى بىتىمدەسۋ, شارتتاسۋ دا, قىپ-قىزىل وتىرىك بوپ, جايعا قالدى. سارىارقا-اي, مەن ىشىمنەن ەگىلەم عوي, الدىمدا نە تۇرعانىن سەزىنەم عوي! كەتەمىن تورعايدان دا, ىرعىزدان دا. موينىمدى جاۋ ارتىما بۇرعىزعان با؟! ۇيسىنگە جەتىپ الىپ, اسكەر جيىپ, ءسوز سالىپ كورسەم دەيمىن قىرعىزعا دا. سارىارقا-اي, ءور تورىڭدە وسكەن ەدىم, كوكشەنىڭ كوك شالعىنىن كەشكەن ەدىم. جاھاندا ساعان, ءسىرا, جەر جەتەر مە, ءوزىڭدى ەندى ارتىما بوكتەرەمىن. باۋىرىن ساعان توسەپ جىلاپ جاتىر, ارتىمنان ەرەمىن دەپ كوشكەن ەلىڭ! و, تاۋبە! مەن ورىسقا ۇستاتپادىم, قورقاۋى, قورشاۋىنا ءمىز باقپادىم. كانىگى كارى قاسقىر, ءسىرا الدىرماس, شىنىندا, مەن دە سوعان ۇقساپ قالدىم. اۋرە ەتىپ, ءتيىپ-قاشىپ سوعىسۋمەن, الدامشى, اداستىرار ءىز تاستادىم. ورىستار قانشاما رەت قاڭعىپ كەتتى, جەتەتىن جەرلەرىنە ماڭگىپ جەتتى. قايتەيىن, ايتسە داعى, امالىم نە, جازىقسىز اۋىلداردى قان عىپ كەتتى! اۋدىم دا مۇعالجارعا ۇلىتاۋدان. ءال-دارمەن جاساقتادىم ءاربىر شەپتى. كەتەردە مۇعالجارعا تەك كەتپەدىم, بۋراسىن دۇشپانىمنىڭ كەسكەكتەدىم. ىزاسى احمەتتىڭ ابدەن وتكەن, مەن سونىڭ اسكەرىنە بەتتەپ كەلدىم. ءبىر كۇنى تىرپ ەتكىزبەي قورشاپ الىپ, كورسەتتىم نە ەكەنىن وشتەسكەننىڭ! سۇلتاندار سول ءبىر قولعا جيىلىپتى, كەنەنى ۇستاي الماي كۇيىنىپتى. «ا, قۇداي, جولىمىزدى قىلا كور!» دەپ, بوز شالىپ, ارۋاقتارعا سىيىنىپتى. اقىرى, قىرىق ءتورتى اجال قۇشىپ, سول ءبىر كۇن يماندارىن ءۇيىرىپتى! سول كۇنى ولار توزاق ءتۇرىن كوردى. ءدوپ كەلىپ, تىرناعىما ىلىنگەن-ءدى. سارىارقا-اي, سەن كۋاسىڭ بارلىعىنا, كوتەرىپ جاتىرسىڭ عوي بۇل ىزدەردى! جەلىڭمەن جەر دۇنيەگە تاراتارسىڭ, –– كىمگە ايتام, ساعان ايتپاي شىنىمدى ەندى؟! مەن ءۇشىن پەتەربوردا باس قاتىپتى. نيكولاي گەنەرالىن قاقساتىپتى. پاتشاسى ۇلىق ەلدىڭ ۇيالماستان, ءۇش مىڭ سوم ءبىر باسىما اقشا تىكتى. دەيدى عوي: «بۇراتانا ءبىر حالىقتىڭ قانىشەر قاراقشىسى باسقا شىقتى». كورسەتتىم وزدەرىنىڭ كورسەتكەنىن, سول ءۇشىن قانشاما قان, تەر توكپەدىم. وردامدى ءبىر اۋلاققا تىگىپ قويدىم, قالقان عىپ مۇعالجاردىڭ وركەشتەرىن. ورىستىڭ مەكەندەرىن شەكتە تۇرعان تالقانداپ, مالىن ايداپ, ورتەپ كەتتىم. مەن مۇنى ساعان ايتپان ماقتان ەتىپ, ءار ءىسىم تۇرعان شىعار حاققا جەتىپ. قايراتىپ قىلىشىمدى, قايناتتى قان. دۇشپاندار ءور ءتوسىڭدى تاپتاپ ءوتىپ. سەن ءۇشىن سەندەلدىم عوي, شەرلەندىم عوي, وتىرمىن, مىنە, مۇنداي شاققا جەتىپ. پاتشاسى ءبىراز تىزگىن تارتىپ كوردى. ساندالماي, دەم الۋدى ارتىق كوردى. بىزدەگى تۇتقىندارمەن الماستىرىپ, بايبىشەم كۇنىمجاندى قايتىپ بەردى. ەلشىسى «قاتارداعى سۇلتان بول» دەپ, نازدانىپ, ناسيحاتىن ايتىپ كوردى. سۇراعام ىرعىز بەنەن تورعايىمدى ۇلىتاۋ, سارىسۋدى تال-قايىڭدى. ەسىمنەن شىقپاۋشى ەدى ەسىل-نۇرا, توسىنە كوپ تيگىزگەن ماڭدايىمدى. الا الماي سونىڭ ءبىرىن, قاڭعىپ قالدىم, سارىارقا, ءتۇسىندىڭ بە جاعدايىمدى؟! ەندى مەن ءبىر وزىڭە «قوش! قوش!» دەيمىن. كوشكەن جۇرت كوزدىڭ جاسىن توكپەك دەيمىن. ءدام جازىپ قايتا ورالار كۇن بولار ما, كارى ءولىپ, جاس بالدىرعان وسپەك دەيمىن. داريعا-اي, دالامىزعا لىقسىپ تولساق, ورتەڭگە قاۋلاپ شىققان كوك شوپتەيىن! بەتىمدى جەتىسۋعا بۇردىم, مىنە. «اللا!» دەپ اقبوز اتقا ءمىندىم, مىنە. سىرتىمنان انە بىرەۋ سۇق قاداپ تۇر, ارتىمنان كۇل شاشپاقشى كولگىر نەمە!.. كىرپىكتەن ەكى-ءۇش تامشى دومالادى-اۋ, سەن بىراق كوز جاسىمدى كوردىم دەمە!.. ابۋباكىر قايران.