قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا باتىرلىق, نامىس دەگەن كيەلى ۇعىمداردىڭ الار ورنى ەرەكشە. ءاردايىم ەل ءۇشىن كۇرەسكەن, وتانىن قورعاعان تۇلعالاردىڭ ارقاسىندا حالىقتار مەن مەملەكەتتەر وركەندەگەن جانە ساقتالىپ كەلەدى. ەرجۇرەك باۋىرجان مومىش ۇلى سولاردىڭ قاتارىنا جاتادى. مەنىڭ باۋكەڭمەن تانىسۋىم ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جۇرگەن ستۋدەنتتىك شاعىمنان باستالدى. 1960 جىلى تاشكەنت پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ۇلكەن اكت زالىندا ەكى مىڭنان استام قازاق جاستارىمەن كەزدەسۋ ءوتتى. وندا ب.مومىش ۇلى قازاقستاندا قۇرىلعان, گەنەرال ي.ۆ.پانفيلوۆ باسقارعان ديۆيزيانىڭ موسكۆا ءۇشىن شايقاستاعى ەرلىگى تۋرالى ايتىپ بەردى. باۋكەڭ ءوزى تۋرالى ەمەس مايدانداس جاۋىنگەرلەر تۋرالى باياندادى. ستۋدەنت جاستار ىقىلاسپەن قارسى الدى. مەنىڭ العاشقى العان اسەرىم – سىرت ايبارىنا قاراعاندا ول كىسى قاتال مىنەزدى, كوپ سويلەمەيتىن, اشىلمايتىن ادام رەتىندە كورىندى. بىراق ۋاقىت وتە كەلە, الماتىدا ءجيى ارالاسىپ, سۇحباتتاسقانىمىزدان كەيىن ول كىسىنىڭ ءوزىم دەگەن پىكىرلەس ادامدارمەن, اڭگىمەلەسۋگە تۇراتىن كىسىلەرمەن اشىق تا ادال سويلەسەتىنىنە كوزىم جەتتى.
كەيىن مەن ديپلوماتيالىق قىزمەت بويىنشا ماسكەۋدە, شەت ەلدەردە, فرانتسيادا, الجيردە ۇزاق ۋاقىت بولىپ, باۋكەڭمەن كەزدەسە المادىم. 1971 جىلى الجيردەگى كەڭەس وداعىنىڭ ەلشىلىگىندە قىزمەت اتقارىپ, ەلگە ورالعاندا ماعان الماتى قالاسىنىڭ دوستىق داڭعىلى (بۇرىنعى لەنين پروسپەكتىسى) 30-شى ۇيدەن پاتەر بەرگەن بولاتىن. سول ۇيدەن دە ب.مومىش ۇلى پاتەر الىپتى. ءسويتىپ, ءبىر ۇيدە تۇرۋىمىز ءبىر-بىرىمىزبەن ءجيى كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇل بايلانىسىمىز باۋكەڭ جەڭگەمىز ءجاميلاعا ۇيلەنىپ, باسقا ءپاتەرگە كوشكەندە دە جالعاستى. وسى تۋرالى ج.ەگەمبەرديەۆا ء“ومىرىنىڭ ءوزى داستان” رومان-ەسسەسىندە بىلاي دەپ جازادى:
“9 مامىر – جەڭىس كۇنى ەسىكتىڭ الدىنا ءبىر جەڭىل اق ماشينا تۇمسىعىن تىرەپ, توقتاي قالدى. تەرەزەدەن “بۇل كىم ەكەن” دەپ قاراپ ەم, ەكى جىگىت ءتۇستى. بىرەۋى ماشينانىڭ ارت جاعىن اشىپ, ىشىنەن قاعاز قاپشىقتاعى زاتتى كوتەرىپ, ءبىزدىڭ ۇيگە بەتتەدى. ەسىككە قوڭىراۋ بەرىلدى. اشسام, جاڭاعى ەكى جىگىت ارقالانىپ كىرىپ كەلدى. بىرەۋى – ادەمىشە بيداي ءوڭدى, ورتا بويلى, شاشى بۇيرا جىگىت, قاسىنداعىسى جاس, ورتا بويلى, اق قۇبالاۋ جىگىت.
– سالەمەتسىز بە؟ – دەدى قاپشىقتى ءدالىزدىڭ بۇرىشىنا قويىپ جاتىپ. مەنىمەن قول الىسىپ امانداستى.
– سالەمەت, كانە, تورلەتىڭدەر, – دەپ باۋكەڭ وتىرعان بولمەگە باستادىم. بۇيرا شاش ادەمى جىگىت كرەسلودا شالقايىپ تەمەكى تارتىپ وتىرعان باۋكەڭە ەكى قولىن بەرىپ ءسالەمدەستى. قاسىنداعى جىگىت تە سولاي ىستەدى.....
...باۋكەڭ: – سايلاۋ, سەن ەلشىلىك ادامىسىڭ. بۇل دەگەنىڭ ۇلكەن ادامگەرشىلىك عىلىمى. قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىسى باسقا ەلدىڭ ءتىلىن, ساياساتىن, ءداستۇرىن يگەرىپ, ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى قايشىلىقتى جىمداستىرىپ, ولاردىڭ ىنتىماعىن ساقتاۋ: ەلىمىزدىڭ بەيبىتشىلىك جانە گۋمانيستىك ءىسىن جۇزەگە اسىرۋ, تاعى, تاعىلار پاراساتتى ءىرى ديپلوماتتاردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن “كىلتيپانى” كوپ ءىس. بۇگىنگى تاڭداعى حالىقارالىق جاعداي دا قىلدىڭ ۇستىندە تۇرعانداي. سوندىقتان ەلشى جولداستارعا از جۇك ارتىلىپ تۇرعان جوق. ولار بارلىق ماسەلەلەردى شەشۋگە بورىشتى. مۇنداي جاعدايدا ۇلكەن ازامات بولا ءبىلۋ كەرەك. قاراعىم, سايلاۋ, مەن ديپلومات ەمەسپىن, بىراق ساياساتتان حابارىم بار شالمىن. ەڭ ءارىسى ۇيىڭدە دە مىناۋ سياقتى ازۋلى ايەلگە دە ديپلومات بولماساڭ, كوجەسىن توڭقىلداپ اكەپ بەرەدى, – دەپ كوزىن توڭكەرە ماعان جىميا قاراپ الدى دا ويىن جالعاستىردى.
– سايلاۋ, ديپلومات بولۋ ءۇشىن, بىرىنشىدەن, تابيعي اقىل, ەكىنشىدەن, سول ماماندىققا يكەمدىلىك, قابىلەت بولۋ كەرەك. جانە بارعان ەل مەن ءوز ەلىڭنىڭ تاريحىن, الەۋمەتتىك جاعدايلارىن جاقسى ءبىلۋ شارت. ۇكىمەت پەن پارتيا كىم كورىنگەندى ەلشىلىككە جىبەرە بەرمەيدى. سارالاپ جىبەرەدى. ەلشىلىك وتە جاۋاپتى جۇمىس. تاك چتو, ديپلوماتيا – ەتو بولشايا ناۋكا.
سايلاۋ تىرپ ەتپەي ءۇنسىز تىڭدادى.
باۋكەڭ ەكەۋى ۇزاق سويلەستى...”
ءجاميلا جەڭگەمىز باۋكەڭ ەكەۋمىزدىڭ ۇلى جەڭىس كۇنگى كەزدەسۋىمىزدى وسىلاي سيپاتتاعان.
مومىش ۇلى ءومىرى بىرقالىپتى بولمادى, بىردە شارىقتاپ, بىردە تومەندە ءجۇردى. سوعىستان كەيىن ول كىسىنىڭ باتىرلىعىن كەڭەس ۇكىمەتى, كسرو قورعانىس مينيسترلىگى ۇمىتتى, شىندىقتى ايتىپ, قايسارلىق بىلدىرگەن تۇستارىندا بيلىك وعان قىسىم جاسادى. وعان ايعاق, سوعىس كەزىندەگى بىرنەشە رەت كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا بەرگەن ۇسىنىستى كرەملدىڭ بەكىتپەگەندىگى.
بۇل تاريحي قاتەلىكتى قازاقستاننىڭ باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن اقىرى ماسكەۋ مويىنداپ, 1990 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا باۋىرجان مومىش ۇلىنا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ بۇل ءىسى جالعىز مومىش ۇلىنا جاساعان شاراپاتى عانا ەمەس, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جەڭىسىنە زور ۇلەس قوسقان بۇكىل قازاق حالقىنىڭ ەرلىگى مەن ەڭبەگىن سوۆەت ەلىنە كورسەتە ءبىلدى. وكىنىشكە قاراي, بۇرىنعى قازاقستاندى باسقارعان باسشىلار ۇلت مۇددەسىن قورعاعان تۇلعالاردى باعالاعان جوق ەدى. باۋكەڭ ەشكىمنەن يمەنبەي, بيلىكتەن قىزمەت-اتاق, ەش نارسە سۇراماي, اقيقاتتى ءبارىنەن جوعارى قويىپ وتكەن تۇلعا ەكەندىگىن وسىدان بىلەمىز.
باۋكەڭنىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ديپلوماتيالىق قىزمەتتە جۇرگەنىمدە, شەتەلدەن ەلگە دەمالىسقا كەلدىم. الماتى قالاسىندا ۇيىنە بارىپ, ول كىسىمەن ءمادەنيەت, ءتىل, جالپى رەسپۋبليكانىڭ بولاشاعى تۋرالى سۇحباتتاستىم. “مەرەيتويىڭىزدى رەسپۋبليكا باسشىلارى قالاي وتكىزبەكشى؟”, – دەپ سۇراعانىمدا, ول ۇيىمداستىرۋدىڭ بولاشاق ستسەناريىن كورەگەندىكپەن بىلاي دەپ سۋرەتتەگەنى ءالى ەسىمدە: ء“دىنمۇحاممەد قوناەۆ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا حاتشىسى يماشەۆقا مەنىڭ 60 جىلدىعىمدى ءوتكىزۋ تۋرالى تاپسىرما بەرەدى, ول ءوز كومەكشىسىنە ماعان تەلەفون سوقتىرتادى. ءوزىمنىڭ ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرىپ, مەن ولاردىڭ جاساعان جوسپارىنا ەشتەڭە قوسپايمىن, ەشتەڭە وزگەرتپەيمىن. قالاي وتكىزسە دە, وزدەرىنىڭ ەركى”. كەيىن انىقتاسام, مەرەيتويدىڭ ۇيىمداستىرىلۋى ايتىلعان ستسەناريدىڭ شەڭبەرىندە ءوتكىزىلىپتى. ەشقانداي وردەن تۇرماق, مەدال دا بەرىلمەپتى.
مەنىڭ جان-جۇرەگىمدە باۋكەڭە قاتىستى قىزىقتى ەستەلىكتەر وتە كوپ. بىردە تەاتردا ءوتىپ جاتقان جينالىستىڭ پرەزيديۋمىندا وتىرعان ب.مومىش ۇلى بىرنەشە رەت ساحنانىڭ ار جاعىنا شىعىپ كەلىپ جۇرەدى. ونى كەيبىرەۋلەر: “بۇل كەلگەن ادامدارعا دەگەن قۇرمەتسىزدىك” دەپ تۇسىنەدى. ال شىن مانىندە, سول كەزدەرى سوعىستان العان جاراقاتى قايتادان ۋشىققاندىقتان ول كىسىگە ورىندىقتا كوپ وتىرۋعا بولمايدى ەكەن. باۋكەڭنىڭ كىرىپ-شىعىپ جۇرگەنى سول سەبەپتى بولىپتى. بىراق ونىڭ مۇنداي ىشكى ماسەلەلەرىن ەشكىمگە ءتۇسىندىرىپ جاتپايتىن مىنەزى بار ەدى. ونى كەيىن ماعان ءوزى ايتتى. سۇراپىل سوعىستا العان جاراقاتتارى, جاڭبىر, قاردىڭ استىندا جاتقانداعى بويىنا كىرگەن دەرتتەرى سوڭعى جىلدارعا دەيىن ول كىسىنى قاتتى مازالاپ ءجۇردى.
ءبىر كۇنى دوستىق داڭعىلىنداعى ءپاتەرىنە سالەمدەسۋگە كىرسەم, ءبولمەدە اعاش كۋشەتكادا شالقاسىنان جاتىر. ۇستىنە قولدان جاسالعان ءتورت اياقتى جەڭىل اعاش ۇستەل قويىپتى. وتىرا الماعاندىقتان, جاتىپ جازۋعا ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن ۇستەلدىڭ باس جاعىنا قاراعان اياعىن ارامەن كەسىپ تاستاپ, ۇستەلدىڭ بەتىن قيعاشتاپ, وزىنە قاراي ورنالاستىرىپتى. وسى جاعدايدى كورگەنىمدە, سوتسياليستىك رەۆوليۋتسيا تۋرالى “قۇرىش قالاي شىنىقتى” كىتابىنداعى جالىندى كومسومول پاۆەل كورچاگيننىڭ قايسارلىقپەن بولاشاق ۇرپاققا پايدالى ەستەلىك قالدىرىپ كەتۋ جولىنداعى ىنتا-جىگەرى ويىما ءتۇستى. قاراسام, جانىندا جاتقان كۇندەلىك, قولجازبالارى ورىس, قازاق تىلىندە, ال كەيبىر قولجازبالار قازاقشا ەسكى اراب الىپپەسى قارپىندە. بىراق بارلىعى قارىنداشپەن جازىلىپتى. باۋكەڭنىڭ تۇسىندىرۋىنشە, سوعىس جاعدايىندا بارلىق جازبالار, راپورتتار قارىنداشپەن ورىندالادى ەكەن. ونىڭ سەبەبى, قارىنداشپەن جازىلعان جازۋلار جاۋىن-شاشىن تيسە دە, ەزىلمەيدى. ال سيامەن جازىلعان جازبالار سۋعا تيسە جايىلىپ, وقۋعا كەلمەيتىندىگىنەن سيالى قالام قولدانىلماعان. ۋاقىت وتە كەلە, قارىنداش گريفەلى وشىرىلە باستاپتى. بولاشاقتا وسى جازبالاردى وقۋ قيىن بولادى, سوندىقتان ءوزىم قايتا وڭدەپ جاتىرمىن دەدى. راسىندا, رەسپۋبليكالىق ارحيۆتە, عىلىمي كىتاپحانالاردا جانە باسقا دا قورلاردا اراب الىپپەسىمەن جازىلعان كوپ قولجازبالار وسى كۇنگە دەيىن وقىلماي شاڭ باسىپ جاتىر. ءبىز پايدالانىپ جۇرگەن الىپپەنى ءماسكەۋ امىرىمەن كيريلليتساعا اۋدارۋىنا بايلانىستى, بۇگىنگى ۇرپاق ەسكى قولجازبالاردى وقي الماي قالدى. وسى ولقىلىقتى قولعا الار ۋاقىت كەلدى, ءبىز ەگەمەن ەل رەتىندە تاريحىمىزدى مۇقيات قايتا زەرتتەۋىمىز كەرەك.
مۇنى باتىردىڭ سوعىس ۋاقىتىنداعى قيىندىقتارى مەن اۋىرتپالىقتارىنا كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ ءۇشىن جاساپ جاتقان ەڭبەگى دەپ ءتۇسىندىم. جاستارعا شىنايى ۇلگى بولارلىقتاي قاسيەتتەردى كورسەتە ءبىلۋ ءار ازاماتتىڭ, تۇلعانىڭ مىندەتى دەپ بىلەمىن.
وسى كەزدەسۋىمىز جەڭىس كۇنى بولعاندىقتان, باۋكەڭمەن ۇلى وتان سوعىسى تۋرالى ءبىراز اڭگىمە وربىتتىك. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ سوۆەت وداعىنا اكەلگەن وراسان زور زالالىن, قيىنشىلىعىن ايتا كەلىپ, مايدانگەر باتىر دۇشپاننان گورى قىزىل جاۋىنگەرلەردىڭ كوپ قىرىلعانىن ايتتى. اسىرەسە ەسىمدە قالعانى, باۋكەڭنىڭ ايتۋى بويىنشا بۇل سوعىس باسقا حالىقتاردان گورى قازاق حالقىنا ەرەكشە اۋىرتپالىق اكەلدى. سەبەبى, نەمىس ارمياسى لەنينگراد, موسكۆا, ستالينگراد, كاۆكازعا دەيىنگى تەرريتوريانى باسىپ الدى. ەندى گيتلەر اسكەرلەرىن توقتاتىپ, قايتا باتىسقا قۋ ءۇشىن سولداتتاردى وككۋپاتسيالانباعان شىعىس رەسەي جانە قازاقستاننان, ورتا ازيادان الۋعا تۋرا كەلدى. سوندىقتان دا, قازاق ەرلەرىنىڭ جاسىنان كارىسىنە دەيىن تۇگەلدەي سوعىسقا اتتاندىرىلدى, ال پريبالتيكا, ۋكراينا, بەلورۋسيا جانە نەمىستەر باسىپ العان رەسەيدىڭ باتىس جەرلەرىنەن سولدات اسكەرگە الىنبادى. سول سەبەپتى, سانى بويىنشا ورىستار, ۋكراينداردىڭ قازاقتارعا قاراعاندا قىرىلعان جالپى شىعىنى كوپ بولسا دا, ال قازاقتىڭ پايىزدىق اراسالماعى ورىستاردان, ۋكرايندىقتاردان كوپ بولدى.
قازاقستانداعى 30-شى جىلداردىڭ اشارشىلىعى, ودان كەيىنگى 1937-1938 جىلداردى قامتىعان قازاق ينتەلليگەنتسياسىنا جاسالعان رەپرەسسيادان كەيىن ەسىن جيناي الماي, حالىقتىڭ بۇرىنعى سانىن تولتىرا الماي جۇرگەندە, ءبىزدىڭ ۇلت باسقا سوۆەت حالىقتارىمەن قوسا الەمدىك ۇرىسقا كىرىپ كەتتى. ءسويتىپ, قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا وتە قايعىلى بولدى. وسى تۋرالى باۋكەڭ ايتقاندا وتە قاتتى قامىققانىن ءبىرىنشى رەت كوردىم. ادەتتە, سۇحباتىمىز قانداي ماسەلەگە ارنالسا دا, ول كىسىنىڭ بىردە-ءبىر قامىققاندىعىن نەمەسە بىرەۋگە دەگەن رەنىشىن ايتپايتىن. ال ۇلتتىڭ قىرىلۋى, ونىڭ بولاشاعى ول كىسىنى ۇلكەن ويعا سالاتىن.
ءبىز كوبىندە ب.مومىش ۇلىنىڭ اسكەري ەرلىگىن, جازۋشىلىق قابىلەتىن, ول كىسىنىڭ شىنشىلدىعىن, ادىلەتتىلىگىن ايتامىز. بۇل دۇرىس. سونىمەن قاتار, قازاق حالقىنىڭ اتى-ءجونىن جازۋداعى ءداستۇرلى ەرەكشەلىگىن ساقتاپ قالۋ ۇلگىسىن, ۇلتتىق سانا-سەزىمىن كوتەرۋدەگى ەڭبەگىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. ماسكەۋدەگى ءامىرشىل-اكىمشىل بيلىك ءبىر ۇرپاقتىڭ ومىرىندە قازاق حالقىنىڭ الىپپەسىن ءۇش رەت وزگەرتتى. قازاقتار قولدانىپ كەلگەن ارابشا جازۋدان لاتىن الىپپەسىنە, ون جىل وتپەي لاتىننان كيريلليتساعا, ياعني قازاقتاردى ورىس الىپپەسىنە كوشىرىپ, ساۋاتتى ازاماتتاردى ساۋاتسىزدار قاتارىنا ەنگىزدى. سونىمەن قاتار, قازاقتاردىڭ باسقا شىعىس حالىقتارى سەكىلدى اتام زاماننان كەلە جاتقان اتاتەك اتاۋلارىن جويىپ, بارلىق ورتا ازيا رەسپۋبليكالارى حالىقتارىنىڭ فاميلياسىنا “-وۆ, -ەۆ, -وۆا, -ەۆا”, وتچەستۆو قىلىپ “-يچ, -ەۆيچ, -ەۆنا, -وۆنا” جۇرناقتارىن كۇشتەپ جالعاپ بەردى. باۋكەڭ وقىعان-توقىعانى تەرەڭ بولعاندىقتان, ول ءار حالىقتىڭ ءوزىنىڭ ءداستۇرلى اتى-ءجونىن ساقتاپ قالۋ قۇقىعىن قورعادى. ءسويتىپ, تۇركى حالىقتارىن ورىستاندىرۋدىڭ جولىنا قارسى شىقتى, ءداستۇرلى اتى جانە اكەسىنىڭ اتىنان قۇرىلاتىن اتاۋىن ساقتاپ قالدى (باۋىرجان مومىش- ۇلى – بۇرىن وسىلاي جازىلعان). وسى ماسەلە تۋرالى اڭگىمەلەسكەنىمىزدە, باۋكەڭ ءوزىنىڭ ءداستۇرلى اتى-ءجونىن ساقتاپ قالۋداعى كوپ ارەكەتىن جانە قۋدالاۋعا تۇسكەنىن ايتىپ بەردى. بارلىق قىسىمعا قاراماستان, قازاق حالقى ەكەندىگىمىزدى كورسەتە بىلەتىن “ ۇلى” دەگەندى قالدىرۋى ول كىسىگە وڭاي تيمەدى. سوعىستان كەيىنگى جاستار مومىش ۇلىنىڭ ەرلىگىن ەستىپ, وقىپ ءوستى. سوندىقتان دا, بەلگىلى جازۋشى بالعابەك قىدىربەك ۇلى, شونا سماحان ۇلى جانە مەن دە بولدىم, ولار ءداستۇرلى قازاقشا اتى-ءجونىن ساقتادى. ۇلت ءداستۇرىن ساقتايمىن دەگەندەر كپسس, كگب تاراپىنان “ۇلتشىل” دەگەن اتاققا يە بولدى. 1986 جىلعى قازاقستانداعى كوتەرىلىستەن كەيىن بارلىق ۇلتجاندى ازاماتتار اشىق تۇردە رەپرەسسياعا ءتۇستى. ونىڭ ءىشىندە وسى جولداردىڭ اۆتورى دا بار بولاتىن.
ەگەردە باۋىرجان باتىر كەڭەس وداعى باسشىلارىنىڭ 1986 جىلعى جەلتوقساندا الماتىدا جانە باسقا قالالاردا قازاقتارعا كورسەتكەن سول قورلىعىن, سوۆەت اسكەرىنىڭ بەيبىت شەرۋگە قاتىسقان جاستاردى جانشىعانىن كورگەندە نە ىستەر ەدى؟ قايتادان 1941 جىل سەكىلدى الماتىدا 1986 جىلى حالىق كۇشىن جاساقتار ما ەدى؟ – دەپ كەيدە ويلايمىن.
زامان وزگەردى, قازاقستان باسقا رەسپۋبليكالار سەكىلدى ەگەنمەندىگىن الدى, ءبىز الەمدىك قاۋىمداستىققا دەربەس مەملەكەت رەتىندە كىردىك. ءمىنە بۇگىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ءار توعىزىنشى-ونىنشى قازاق “- ۇلى”, “-قىزى” دەگەن فاميليالاردى الدى. ەندى وسى قارقىنىمىزدى توقتاتپاي, ارى قاراي ەلدىگىمىزدى نىعايتساق, سوندا عانا اتا-بابالارىمىزدىڭ وسيەتىن ورىنداپ, بوستاندىق تۋرالى ويلارىن ىسكە اسىرا الامىز.
ب.مومىش ۇلى ينتەرناتسيوناليستىك, حالىقتار دوستىعى باعىتىن ۇستانعانمەن, قازاق دەسە جەگەن اسىن جەرگە قوياتىن ۇلتتىڭ نامىسشىل تۇلعاسى بولا ءبىلدى. تىلگە, ۇلتتىڭ مادەنيەتىنە, قازاق ۇلدارىنىڭ ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى كورسەتكەن ەرلىكتەرىن قازاق قوعامىنا جەتكىزە وتىرىپ, بولاشاق ۇرپاققا ءتاربيە بەردى. ونىڭ ىشىندە قازاق ءتىلىنىڭ قيىنشىلىعى تۋرالى ويىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ بيلىگى شارىقتاپ, ورىستانۋ ساياساتى ءجۇرىپ تۇرعان كەزىندە جەتكىزە ءبىلۋى دە ونىڭ رۋحاني قايسارلىعىن تانىتتى. وسىدان 66 جىل بۇرىن, 1944 جىلعى سۇراپىل اۋىر سوعىستىڭ 19 قاڭتارىندا ب.مومىش ۇلى الماتىعا كەلىپ, قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىلارى مەن ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرى (اكادەميكتەر ق.ساتباەۆ, م.اۋەزوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ءا.مارعۇلان, كينورەجيسسەر ستروەۆا ۆ.پ., قازاق سسر ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى قىزمەتكەرى (نكۆد) شاپيرو جانە باسقالار) الدىندا “پسيحولوگيا ۆوينى” دەگەن تاقىرىپتا لەكتسيا وقىدى. سونداعى تاقىرىبى – وتاندى قالاي قورعاۋ, قازاق حالقىنىڭ بولاشاعى, ونىڭ ءتىلى, ءمادەنيەتى....... وقىعان لەكتسياسىنان ءۇزىندى:
“نەوبحوديمو وتمەتيت ودين يز ۆاجنىح ەلەمەنتوۆ پاتريوتيزما, نەيزبەجنو سوپۋتستۆۋيۋششي ەمۋ. ەتو ناتسيونالنىي دۋح يلي ناتسيونالنىي پاتريوتيزم – ليۋبوۆ ك سۆوەمۋ نارودۋ, س كوتورىم ليچنوست سۆيازانا كروۆنىم ەدينستۆوم ي وبششنوستيۋ پرويسحوجدەنيا, تەرريتوريەي, يازىكوم, بىتوم, نراۆامي, پسيحولوگيچەسكيمي ي ەتنوگرافيچەسكيمي وسوبەننوستيامي...”
“يا سچيتايۋ پرەستۋپلەنيەم, كوگدا بويتسى نا فرونتە نە پولۋچايۋت ساموگو ەلەمەنتارنوگو, سكۋدنوگو پايكا يز ارسەنالا رودنوگو يازىكا, رودنوي ليتەراتۋرى, رودنوي مۋزىكي. ...”
“نەكوتورىە نە ۋمەيۋت ەزديت ۆەرحوم, بوياتسيا لوشادي – پروستو ستىدنو نازىۆات تاكيح كازاحامي; لەپەچۋت كاكۋيۋ-تو ەرۋندۋ پو-كازاحسكي, پوحوجۋيۋ نا نەوترابوتاننىي يازىك كاكوگو-تو ينوسترانتسا. ...”
“پريەزجاەت نوۆوە پوپولنەنيە. گوۆوريش ەمۋ پو-رۋسسكي – ون نە پونيماەت, گوۆوريش پو-كازاحسكي – توجە نە پونيماەت, ۆ نەم نەت ني كازاحسكوگو, ني رۋسسكوگو”.
وكىنىشكە قاراي, سونداعى ايتىلعان قاسىرەت بۇگىنگى كۇندە دە كەزدەسەدى. ءارى قاراي جالعاستىرماي, وسى كىتاپتى بارلىق وقۋشىلار, ستۋدەنتتەر, جاستار, قازاق, ورىس دەمەي, وقىپ شىقسا, ولاردىڭ ءتاربيەسى, مادەنيەتى ۇلتتىق سانا سەزىمى كوتەرىلەر ەدى. تاۋەلسىز ەلگە بۇل اۋاداي قاجەت.
وسى كىتاپتى وقىپ وتىرىپ, تاۋەلسىزدىك اق تاڭى اتقان شاقتا دا قازاق ءتىلىنىڭ ءوز مەملەكەتتىك ءتىلىنە تولىق قول جەتكىزە الماي ءجۇرگەنىنە قىنجىلاسىڭ.
بيىل باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ 100 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ كەزىندە قازاقستان كونستيتۋتسياسىندا بەكىتىلگەن مەملەكەتتىك قازاق ءتىلىن ءىس ءجۇزىندە پايدالانۋ بۇگىنگى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, ينتەلليگەنتسيا, جازۋشى, عالىم, جاستارعا پارىز دەپ ەسەپتەيمىن.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, الماتى قالاسىندا قاھارمان تۇرعان پاتەرلەردىڭ بىرەۋىنىڭ دە وسى ۋاقىتقا دەيىن مۋزەي-پاتەر رەتىندە ساقتالماعانى وكىنىشتى جايت. مەن سوڭعى رەت باۋكەڭمەن شەت ەلگە ديپلوماتيالىق قىزمەتكە كەتەردە د.قوناەۆ (بۇرىنعى كارل ماركس) كوشەسىندەگى پاتەرىندە جولىقتىم. تاعى دا ۇلت بولاشاعى تۋرالى ءاڭگىمە بولدى. سوڭىندا باۋكەڭ, ماعان “ەلگە امان-ەسەن ورال, قالعان ماسەلەلەردى سوندا تالقىلايمىز”, دەپ قولىمدى قىسىپ, قوشتاستى. جانىمدا جۇبايىم حاديشا مەن جەڭگەمىز ءجاميلا بولدى.
اراعا ەكى جىل سالىپ ەلگە ورالعاندا, ەڭ الدىمەن الماتىداعى باۋكەڭنىڭ تۇرعان جانە سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالعان شاڭىراعىنا باردىم. ماقساتىم, بالالارىنا كوڭىل ايتىپ, دۇعا باعىشتاۋ بولاتىن. ءسويتسەم, وندا ءبىر جەكەمەنشىك ساۋدا فيرماسى جايعاسىپ العان ەكەن. مەنىڭ “وسى ءۇيدىڭ يەلەرى, مۇلكى قايدا؟” – دەگەن سۇراعىما بيزنەسمەن ول كىسى: “ا كتو تاكوي مومىشۋلى؟ مى نيچەگو نە زناەم, وسۆوبوديتە كابينەت” دەپ مەنى شىعارىپ سالدى.
100 جىلدىعىن تويلاۋمەن شەكتەلمەي, بولاشاق ۇرپاقتى, جاستاردى ۇلتتىق سانا-سەزىمدە, پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ ءۇشىن الماتى قالاسىندا قوناەۆ پەن گوگول كوشەلەرىنىڭ تۇيىسىندەگى ب. مومىش ۇلى سوڭعى تۇرعان ۇيىندە مۋزەي-پاتەرىن اشۋ يگى شارا بولار ەدى. بۇل ماسەلە بىرنەشە رەت رەسمي تۇردە كوتەرىلگەنى تۋرالى ايتا كەتۋ كەرەك. الايدا وسى ساليقالى شارۋا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ورىندالماي كەلەدى.
باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ىستەگەن ءىسى مەن ايتىپ كەتكەن ناقىلدارى, ول كىسى كوتەرىپ كەتكەن شىنايى ءارى وزەكتى ۇلتتىق ءماسەلەلەر بارلىعىمىزدى ويلاندىرادى.
سايلاۋ باتىرشا ۇلى, ديپلومات, پروفەسسور. استانا قالالىق “مەملەكەتتىك ءتىل” قوزعالىسىنىڭ توراعاسى.