سەرگەي ميرونوۆ: استانا ءسامميتى – قازاقستاننىڭ تاعدىرشەشتى باستاماسى

توراعالىقتىڭ تاماشا تابىسى

ءوزىنىڭ سۇحباتىندا بەلگىلى رەسەي ساياساتكەرى, رەسەي فەدەرا­تسيا­سى فەدەرالدى جينالىسى فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ توراعاسى جانە تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ ۇزاق جىلدار­دان بەرگى جەتەكشىسى سەرگەي ميرونوۆ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىنداعى ءىس-ارەكەتتەرىنە جوعارى باعا بەرىپ, وتانىمىزدىڭ پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىققا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانىن اتاپ كورسەتتى. – سەرگەي ميحايلوۆيچ, ءبىرىنشى سۇراقتى جاقىندا وتكەن وقيعا – قىركۇيەك ايىنىڭ سو­ڭىندا سانكت-پەتەربۋرگتە ۇيىمداستىرىل­عان قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىمعا توراعالىعىنا ارنالعان “ەقىۇ جانە تمد: جاڭا مۇمكىندىكتەر مەن پەرسپەكتيۆالار” اتتى حالىقارالىق پارلامەنتتىك كونفە­رەن­تسيامەن بايلانىستىرىپ قويۋعا رۇقسات ەتىڭىز. سۇراق­تىڭ بۇلاي قويىلۋى وتە ورىندى دەپ بىلەمىز, ويتكەنى, قازاقستان توراعالىققا دوس­تاستىق ەلدەرىنەن ورتاق كانديدات رەتىندە شىقسا, پار­لامەنتتىك ولشەم تۇبەگەيلى دە كوپ­قىرلى ءارىپ­تەستىكتىڭ اسا ماڭىزدى باعىت­تارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنى انىق. – ءسىزدىڭ ساۋالىڭىزعا قازاقستان پرە­زيدەنتىنىڭ جوعارىدا اتالعان كونفەرەنتسياعا ارناعان قۇتتىقتاۋىنا سىلتەمە جاساي وتى­رىپ جاۋاپ بەرسەم, ۇتىمدىراق شىعادى عوي دەپ ويلايمىن. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەقىۇ كەڭىستىگىندە سەنىم اۋانى مەن ءوزارا ءتۇسىنىس­تىكتى قامتاماسىز ەتۋدە پارلامەنتتىك ديپلو­ماتيانىڭ ەرەكشە رولىنە ەكپىن ءتۇسىردى. ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, قاۋىپسىزدىك سالاسىن­دا­عى كوپقىرلى ءوزارا ءىس-قيمىلعا مىسال رە­تىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قىرعىزستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ بويىنشا جۇمسالعان بىرلەسكەن كۇش-جىگەردى اتادى. جانە دە بۇل, مەنىڭشە, تۇتاستاي العاندا, تمد ءتيىمدى­لى­گى­نىڭ بارىنشا جاڭا, سونداي-اق جاريا ەتۋگە تۇرارلىق مىسالى بولسا, ونىڭ ىشىندە پار­لا­مەنتتىك ديپلوماتيانىڭ ۇلەسى دە ايتارلىقتاي. وسى ارادا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ دە “ەقىۇ مەن تمد سياقتى بەدەلدى دە ىق­پال­دى ۇيىمداردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ حالىقارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ پەرسپەك­تي­ۆا­لى ءپىشىنىن قالىپتاستىرادى” دەگەن ءسوز­دەرىن دە كەلتىرە كەتكەندى ءجون كورىپ وتىر­مىن. ونىڭ الەۋەتىن ەشقانداي بولىنبەيتىن كەڭىستىكتە, ياعني اتلانتيكادان ۆلادي­ۆوس­توكقا دەيىنگى بارلىق ءبىرتۇتاس ەۋروپا مەم­لەكەتتەرىنىڭ تەڭ دەڭگەيدەگى قاۋىپسىزدىگىن قۇرۋ ءۇشىن بارىنشا پايدالانۋ وتە ماڭىزدى, دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن دميتري مەدۆەدەۆ. 2011 جىلى تمد قۇرىلۋىنىڭ 20 جىل­دىعى مەرەكەلەنەتىنىن قاپەرگە سالا كەتەيىن. ونىڭ ومىرشەڭدىگىنىڭ سىرى, مەنىڭ پايى­مىمشا, قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىر-ءبىرىن ەستۋى تيىستىگىندە جانە ەستىپ قانا قويماي, دۇرىس تۇسىنىلەتىنىنە سەنىمدى بولۋىندا جاتقانى كۇمانسىز. بىزدەردى ارتۇرلىلىگىنە قاراماستان, مادەنيەتتەرىمىز بەن وركەنيەتتەرىمىزدىڭ ۇيلەسىمدىلىككە ۇمتىلىسى مەن ەڭ كۇردەلى دەگەن پروبلەمالاردىڭ ءوزىن دوستىق, ءوزارا تۇسىنىستىك, بۇكىل تمد تۇرعىندارى ءمۇد­دە­لە­رىنىڭ تەڭ قۇقىلىعى نەگىزىندە شەشۋگە دەگەن تالپىنىس بىرىكتىرىپ وتىر. تەك وسىنداي ءتار­تىپ قانا ءبىزدىڭ باسقا دا ارىپتەستىك قارىم-قا­تى­ناستارىمىزدى دامىتۋعا جانە نىعاي­تۋعا ال­عىشارت جاسايتىنىنا سەنىمدىمىن. ال ءارىپ­تەستىكتەن كەلەتىن پايدا ولشەۋسىز جانە دوس­تاس­تىق پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى وي­لايتىندار ءۇشىن اي­تار­لىق­تاي ارگۋمەنت بولىپ تابىلادى. بۇگىندە پارلامەنت­اري­لەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋ­دىڭ ماڭىزى ۇلان-عايىر عانا ەمەس, ول – ايداي انىق ءنار­سە. ءدال وسى ۇنقاتىسۋ ءبىز­دەر­دىڭ مەملەكەتتەرىمىز حالىق­تا­رىنىڭ ارا­سىنداعى ءوزارا ءتۇ­سىنىستىككە نەگىزدەل­گەن ىن­تى­ماقتاستىق قالىپ­تاس­تىرۋدىڭ وتە ءبىر ءتيىمدى تە­تىگى بولىپ وتىر. ول اسا ماڭىزدى دا كۇر­دەلى ءمىن­دەت­تەر بويىنشا ۇتىمدى شە­شىمدەر قابىل­داۋ­عا ىقپال ەتىپ, ەكونومي­كا­لىق, ساياسي جانە ءدىني كەدەر­گىلەردى الاس­تاۋدا. – جاقىندا قازاقستان­نىڭ ەقىۇ-داعى توراعا­لى­عى وكىلەتتىگى اياقتالادى. ۇيىم ءۇشىن 2010 جىل قان­شالىقتى ءتيىمدى بولادى, نەسىمەن ەستە قالادى دەپ ويلايسىز؟ – ەقىۇ پايدا بولعان 35 جىل ىشىندە اتالعان ۇيىمدى العاش رەت تمد مەملەكەتى باسقاردى. دوستاستىقتىڭ بارلىق قاتىسۋشى­لارىنىڭ اتىنان ۇجىمدىق ماندات يەلەنگەن قازاقستاننىڭ توراعالىعى, ءبىزدىڭ كوزقارا­سى­مىزشا, ەقىۇ-نىڭ بەلسەندىلىگى مەن مو­دەرنيزاتسيالانۋىنا, اتلانتيكا مەن ەۋرازيا اراسىنداعى بارلىق مەملەكەتتەر ءۇشىن تەڭ جانە بولىنبەيتىن قاۋىپسىزدىكتى – ەۋروپا قاۋىپسىزدىگىنىڭ ارحيتەكتۋراسىنداعى جاڭا ۇستانىمداردى ىلگەرى جىلجىتۋعا وڭ ىقپال ەتەتىن بولادى. قازاقستان دوستاستىق ەلدەرىمەن تاتۋ كور­شىلىك قارىم-قاتىناسىن نىعايتىپ, ەۋروپالىق وداق مەملەكەتتەرىمەن جانە اقش-پەن ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى بەلسەندى دامىتىپ كەلەدى. ءدال قازاقستانعا تەك تاريحي عانا ەمەس, سونداي-اق گەوگرا­فيا­لىق جاعىنان ازيا ەلدەرىمەن جانە يسلام الە­مىمەن كونسترۋكتيۆتى دە ناتيجەلى ۇنقا­تىسۋدى قامتاماسىز ەتۋ ىڭعايلىراق. الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ تەرىس ىقپالىنا قاراماستان, رەسپۋبليكاعا نەگىزگى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا ورتالىق ازيا وڭىرىندە كوشباسشى بولىپ قالۋ مۇمكىن بولدى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى ءسىز­دەر ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, بارلىق تمد ەلدەرى ءۇشىن ايتارلىقتاي وقيعا بولدى دەگەن ارىپتەسىم ورال مۇحامەدجانوۆتىڭ ايت­قاندارىمەن تولىق كەلىسەمىن. قازاقستان ۇيىم قىزمەتىنە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر اكەلۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويعان جوق, بىراق وعان تەك “تەحنيكالىق” توراعا دەپ ايدار تاعۋعا بولمايدى. ول ۇيىمدى قازىرگى زامانعى قىر كورسەتۋلەر مەن قاۋىپ-قاتەر­لەرگە دەر كەزىندە ويلىلىقپەن نازار اۋدارۋ­عا قابىلەتتى تەڭ قۇقىقتى ۇنقاتىسۋ الاڭى رەتىندە پايدالانا وتىرىپ, ەقىۇ-مەن ىر­عاقتى ءىس-قيمىل تانىتتى. جانە دە ەۋروپا­لىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتىپ, ترانسۇلتتىق قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋعا, پوستكەڭەستىك كە­ڭىستىكتەگى سوزىلمالى جانجالداردى رەت­تەۋگە, ترانزيتتىك-كولىكتىك الەۋەتتى دامىتۋعا, توزىمدىلىك پەن تولەرانتتىلىق قاعيدالارىن ىلگەرى جىلجىتۋعا كۇش سالدى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى كۇش-جىگەرى تۋ­رالى ايتقاندا, ءدال وسى جىلى ناقتى پىشىنگە يە بولعان “كورفۋ ۇدەرىسىن” بەلسەندى ىلگەرى جىلجىتۋىن, بولاشاق ەۋرواتلان­تي­كا­لىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ۇنقاتىسۋدى ەسكە سالا كەتكەن ءجون. سونداي-اق الماتىدا ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەس­مي كەزدەسۋىن ۇيىمداستىرۋ مەن ونىڭ اياسىندا شەشۋشى حالىقارالىق ۇيىمدار – بۇۇ, ەقىۇ, ناتو, ەو, ەۋروپا كەڭەسى, تمد, ۇقشۇ جانە اوسشك وكىلدەرىنىڭ كەز­دەسۋىن وتكىزگەنىن دە قاپەرگە سالا كەتكەننىڭ ارتىقتىعى جوق. اۋعانستانداعى جاعدايدى قالپىنا كەل­تىرۋ جونىندەگى قىزمەتتى, ونىڭ ىشىندە قازاقستان­نىڭ اۋعان­ستان­نىڭ 1 مىڭ ازا­ما­­تىن ەل­دىڭ جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا وقى­تۋ ءۇشىن 50 ميلليون اقش دول­لا­رىن بولگەنىن اتاپ وتپەۋگە بول­مايدى. سو­نى­مەن بىرگە, ءۇس­تى­مىزدەگى جىل­دىڭ جازىن­دا ۆەنادا ەقىۇ-نىڭ ەسىرت­كىنىڭ زاڭسىز اينالى­مى­مەن كۇ­رەس جونىندەگى ارنايى كون­فە­رەن­تسياسى ۇيىمداس­تى­رىلسا, ونىڭ با­رىسىن­دا اۋعان ەسىرتكى ترا­في­گىنىڭ پروبلەمالارىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. قازاقستان توراعالىعى­نىڭ ماڭىزدى ءبىر قادامى رەتىندە ۇلتارالىق جانە ءما­دەنيەت­ارالىق ۇنقاتىسۋ­لار­دى ىلگەرى جىلجىتۋى بول­عانىن اتاپ ايتقان ابزال. وسى ارادا قازاق­ستان­نىڭ ەۋرازيانىڭ كىندىگىندە, الەم­نىڭ كونە وركەنيەتتەرىنىڭ توعىسىندا, ياعني شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى كوپجاقتى بايلانىستار ورتالىعىندا ورنالاسقان عا­جايىپ گەوگرافيا­لىق جاعدايىن ەسكە تۇسىرگەن دە ورىندى. دەگەنمەن, قازاقستان توراعالىعىنىڭ باستى ناقىشى, ەڭ ماڭىزدى جانە مۇمكىن تاعدىرشەشتى باستامالارىنىڭ ءبىرى دەپ مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا استانا ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىسىن ەسەپتەيمىن. بۇل سامميت 10 جىلدان استام ۋاقىت باس قوسپاسا, ەندى ول حەلسينكي ۇدەرىسىن دامىتۋعا جاڭا سەرپىن قوسادى دەپ سەنەمىن. – ءسامميتتىڭ كۇن تارتىبىنە ەقىۇ جاۋاپ­كەرشىلىگى ايماعىنداعى, اۋعانستانداعى قاۋىپ­سىزدىكتى ودان ءارى نىعايتۋ, ەكونوميكالىق-ەكو­لو­گيالىق ولشەمدەردەگى ىنتىماقتاستىق, قا­زاقستاننىڭ ۇلتارالىق جانە كونفەسسيا­ارا­لىق كەلىسىم سالاسىنداعى تاجىريبەسى, وسى وراي­دا, تولەرانتتىلىقتى ىلگەرى جىلجىتۋ ءما­سە­لەلەرى ەنەدى. وسى جوعارى دەڭگەيدەگى فورۋم­نان رەسەي نە كۇتەدى, جەكە ءوز باسىڭىز نە كۇتەدى, ءومىر شىندىعىن ەسەپكە الا وتىرىپ, وندا قانداي شەشىمدەر قابىلدانۋى ءتيىس؟ – جوعارعى دەڭگەيدەگى ىستامبۇل كەز­دە­سۋى­نەن كەيىن 11 جىل وتكەن سوڭ العاش رەت قا­زاقستاننىڭ ەلورداسىنا ەۋروپانىڭ, ازيا­نىڭ, امەريكانىڭ 56 مەملەكەتىنىڭ كوشباسشىلارى مەن بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى جينالادى. پرە­زيدەنت نازارباەۆتىڭ ءوزى اتاپ وتكەندەي, بۇل يدەيانى ىلگەرى جىلجىتۋدا تمد پارلامەنت­اريلەرىنىڭ ىقپالى ايتارلىقتاي بولعانى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. قازاقستان باس­شى­سى 28 قازاندا پەتەربۋرگتە وتكەن قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەقىۇ-داعى توراعا­لىعىنا ارنالعان حالىقارالىق پارلامەنتتىك كونفە­رەن­تسيا قورىتىندىلارى دا ۇيىمداعى كوكەي­كەستى پروبلەمالاردى شەشۋدە جاڭا قادامدار ءىز­دەس­تىرۋگە ىقپال ەتەتىنىنە, ءسويتىپ, ول پار­لا­مەنتاريلەردىڭ زاڭ شىعارما­شى­لىق قىز­مە­تىندە كورىنىس تاباتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى... نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باعالاۋىنشا, بۇل ءبىزدىڭ ورتاق قۇندىلىقتارىمىز, تەڭ قۇقىلى قاعيدالارىمىز بەن ءوزارا قۇر­مەتىمىز نەگىزىندەگى ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيا­لىق قاۋىپسىزدىك تۇجىرىمداماسىنا قوزعالى­سىمىزدىڭ جاڭا ستراتەگيالىق باعىتتارى مەن “جول كارتاسىن” ايقىن­داۋداعى تاريحي تاماشا مۇمكىندىگىمىز بولىپ تابىلادى. – سەرگەي ميحايلوۆيچ, قازاقستاننىڭ ادەبيەتشىلەرى مەن جۇرتشىلىعى ءسىزدىڭ “لي­تەراتۋرنايا گازەتامەن” ۇزاق ۋاقىتتان بەرگى جانە جەمىستى ىنتىماقتاستىعىڭىزعا قىزى­عۋشىلىقپەن جانە ماقۇلداۋمەن قارايدى. وسى ورايدا, بۇل باعىتتاعى شىعارماشىلىق جوسپارلارىڭىز تۋرالى بىلسەك دەپ ەدىك. – اتالعان باسىلىم, مەنىڭ كوزقارا­سىم­شا, ءداۋىر اۋىسقان بۇگىنگى الماعايىپ زامان­دا ءوزىنىڭ بەت-بەينەسىن ساقتاپ قالا العان ازداعان گازەتتەردىڭ ءبىرى. جانە بۇل بەت-بەينە ءوزىنىڭ ينتەلليگەنتتىگىمەن قۋانتادى. گازەت – سىپايى, سەزىمتال, اقىلدى, وبەكتيۆتى اڭگى­مە­لەسۋشى, ول جانجالشىلدىقتى جاقتىرماي­دى, وندا وسەك-اياڭنىڭ ءىزى دە جوق. سوندىقتان مەن ونىمەن ۇلكەن قاناعات سەزىمىمەن ىن­تىماقتاسامىن – مەنىڭ سوزدەرىم مەن ۇستا­نىمدارىم وقىرماندارعا بۇرمالاۋسىز جە­تەتىنىن بىلگەندىكتەن, سۇحبات بەرىپ تۇرامىن. رەسەي قوعامى ءۇشىن كوكەيكەستى پروبلەمالار بويىنشا ءوزىمنىڭ ماقالالارىمدى جاريا­لاي­مىن. مۇندا دا “ليتەراتۋرنايا گازەتا” كۇن تارتىبىندەگى كوكەيكەستى ماسەلەلەرگە, ادەبي ۇدەرىستەرمەن شەكتەلمەيتىن كەڭ كولەم­دى قىزىعۋشىلىقتارىنا بايلانىستى ءوزىنىڭ داستۇرلەرىنە بەرىك دەۋىمىز كەرەك. مادەنيەت, ادامگەرشىلىك, ەسكەرتكىشتەرگە كوزقاراس, جاستار تاربيەسى, وتباسىلىق قۇن­دىلىقتار – باسىلىم كوتەرەتىن تاقىرىپ­تاردىڭ بارلىعىن سانامالاپ شىعۋ دا قيىن – وسىنىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارىن تولعاندىراتىنى انىق. “لگ” اۆتور­لارىنىڭ, اسىرەسە, جاستاردىڭ شى­عارماشىلىعىن قىزىعۋشىلىقپەن باقىلاپ وتىرامىن جانە دە گازەتتىڭ جاڭا ەسىمدەر اشاتىنىنا قۋانامىن. – ءسىز “سپراۆەدليۆايا روسسيا” پارتياسى­نىڭ جەتەكشىسىسىز جانە رەسەي پارلامەنتى پالاتالارىنىڭ ءبىرىن باسقاراسىز. ءوزىڭىز  جەتەكشىلىك ەتەتىن ساياسي بىرلەستىك وكىلدەرى زاڭ شىعارماشىلىق ورگاندا باسىم بولىپ تا­بىلاتىن بيلەۋشى “ەدينايا روسسيا” پارتيا­سى­مەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن قانداي قاعيداتتارعا سۇيەنىپ قۇرادى؟ – ءوزىڭىز دە بىلەتىن شىعارسىز, وسى جىل­دىڭ 8 اقپانىندا “سپراۆەدليۆايا روسسيا” مەن “ەدينايا روسسيا” ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. اتالعان قۇجاتقا قول قويۋدىڭ شارتتارىنىڭ ءبىرى ەدينوروسستاردىڭ فەدەراتسيا كەڭەسىندە فراكتسيا قۇرۋعا ارەكەتتەنۋدەن باس تارتۋلارى بولدى. ءبىز رەسەي پارلامەنتىنىڭ جوعارعى پالاتاسى پار­تيالىق نەگىزدە قۇرىلمايتىنىن, ەل ءوڭىر­لەرىنەن وكىلدىك ەتەتىنىن الدەنەشە مارتە اتاپ كورسەتكەن ەدىك. قول جەتكىزىلگەن كەلى­سىمدە, سونداي-اق ءبىزدىڭ پارتيا ءۇشىن ما­ڭىزدى پۋنكتتەر بار. ماسەلەن, “ەر” رف پرە­زيدەنتىنە “سپراۆەدليۆايا روسسيادان” گۋبەرناتورلىق قىزمەتكە وكىلدەر ۇسىنىپ, سونىمەن قاتار, باسقارۋشى لاۋازىمدار مەن وڭىرلىك سايلاۋلار وتكەننەن كەيىن جەرگىلىكتى پارلامەنتتەرگە سايلاۋ بويىنشا پاكەتتىك كەلىسىم جاساسا الادى. ال وزدەرىنىڭ نەگىزگى قارىم-قاتىناس­تارىندا ءبىزدىڭ پارتيالارىمىز وزگەرگەن جوق. ولاردىڭ ارقايسىسىندا ءوزىنىڭ باع­دارلاماسى, يدەولوگياسى, ەل دامۋى ءتيىس جول­داردى نۇسقاۋ سياقتى ۇدەرىستەر بار. جانە دە ەلەكتورات ءۇشىن كۇرەستە دە وزدەرىنىڭ ءادىس-تاسىلدەرى ورنىققان. “ەدينايا روسسيانىڭ” قولىندا كەي جاعدايدا باستى قۇرال رەتىندە سالماقتى تەتىككە اينالاتىن اكىمشىلىك رە­سۋرس بار. بۇل قىسىمعا بارلىق وڭىرلەر ءبىر­دەي توتەپ بەرۋگە قابىلەتسىز. ونىڭ ۇستىنە, “ەر” اۋەلى ءبىزدىڭ زاڭنامالىق باستامالا­رى­مىزدى قابىلدامايدى, ال كەيىن وزدەرىنىڭ سوعان ۇقساس زاڭنامالارىن ۇسىناتىن كەزدەرى دە كەزدەسىپ تۇرادى. – اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت. اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاراكوۆ.