اسفالت توسەلگەن جول تەپ-تەگىس. ايناداي جالتىرايدى. بەت الىسىمىز – شيجاعا. نەبارى جيىرما شاقىرىمداي عانا ارالىقتاعى اۋدانمەن ىرگەلەس ەلدى مەكەن. كەشەگە دەيىن اتاعى رەسپۋبليكادان اسىپ, وداققا ءمالىم بولعان “ارال” كەڭشارىنىڭ ورتالىعى ەدى. الدەنەشە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, اتاقتى اقىن-جازۋشىلار, جوعارعى كەڭەسكە دەپۋتات, وداقتىق سەزگە دەلەگات شىققان بەرەكەلى دە باي شالقىعان اۋىل!..
نازارىمىز بىردەن ورتالىق الاڭداعى “ەرلەر – ەل ەسىندە” دەگەن ەسكەرتكىشكە ءتۇستى. اۋىلعا ورالماعان 163 بوزداقتىڭ ەسىمدەرى تاسقا قاشالىپ جىزىلىپتى. بەلگى 1975 جىلى قويىلعان. بۇل اۋدان كولەمىندە سوعىستا شەيىت كەتكەن بوزداقتارعا سالىنعان العاشقى ەسكەرتكىش-تۇعىن.
– باستاماشىسى كىم ەدى؟
– كىم بولسىن, رسالى تۇرىمبەتوۆ اعامىز دا. ودان وزگەلەرى مۇنداي باتىلدىققا بارۋشى ما ەدى؟ كوكجال ەدى عوي, كوكجال! قوڭ ەتىن كەسىپ الساڭ دا سىر بەرمەيتىن ساباز ەدى. وسى يگىلىكتى ءۇشىن ءىشى تارلار بيۋروعا سالىپ, كوك ەزۋ بولىپ تالقىلاپ, ەسىن تاندىرعانىن قايتەرسىڭ!
– مىناداي ومىرلىك ەستە ساقتالاتىن ەسكەرتكىش ورناتقانى ءۇشىن بە؟
– ءيا, ەندى قالاي؟! نەگە ءبىز بىلمەيمىز, نەگە رۇقسات المايسىڭ؟ – دەيدى عوي باياعى. ايتەۋىر بيۋدجەتتەن كوك تيىن شىعارماعان. سوسىن دا امان قالدى. ايتپەسە اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعالىعى قىزمەتىنەن قۋىپ, پارتيادان الاستاماق ەكەن.
– ءوزى دە قايسار وجەت ەدى, تەمىر ءتارتىپتىڭ ادامى ەدى, – دەدى ەكىنشى ءبىر اۋىلداسى باسىن شايقاپ. – وسى ەسكەرتكىشتى ورناتقاسىن جىل ءوتتى مە, وتپەدى مە مورت سىندى, گۇرس ەتىپ قۇلادى. ءسىرا, جۇيكە سىر بەرگەن-اۋ!
ال سول رسالى تۇرىمبەتوۆ كىم؟
ىستەس بولعاندار, جانىندا جۇرگەن اۋىلداستارى ازىرگە بارشىلىق ەكەن. ءدۇزباي ابدىحالىقوۆ, اقاي بەكپانوۆ, زاكىر كەنشىباەۆ, ازات بيجانوۆ, رامازان جانسەيتوۆ ءوزىمىز ءسوز ەتپەك بولىپ وتىرعان اعامىزدىڭ قىزمەتتىك ءىس-قيمىلىن جىر عىپ ايتادى. رسەكەڭدى كوزى كورگەن وسى كىسىلەردىڭ ەستەلىكتەرىنە زەيىن قويا كەلىپ, اعامىزدىڭ ءوز قولىمەن جازىپ قالدىرعان ومىرباياندىق حيكايالارىن قاعازعا ءتۇسىرۋدى ءجون كوردىم.
“سوعىسقا 1942 جىلدىڭ كۇزىندە اتتاندىم... سوعىس, سوعىس!.. ول قاسىرەت, قايتىپ ورالماسىن!.. ورىستىڭ ۇلى وزەنى ۆولگادان وتتىك. وتتىك دەيمىن-اۋ, قان جوسا بولدىق. فاشيستەر بومبانى ورشەلەنە تاستايدى. مەن قىزمەت ىستەپ, ءار نارسەنى كوردىم. 26 جاستامىن. ال 18-19 جاستاعىلار ءتىپتى شيكى عوي. پاروم ۇستىندە-اق شەيىت بولعاندار از ەمەس. ازان-قازان. ستالينگراد ءۇشىن جان الىپ, جان بەرىسكەن كەز. وسى وت-جالىنعا ءبىز دە كۇمپ بەردىك. قولدا – ۆينتوۆكا. اۋەلگىدەگى قيىنى – وكوپ قازۋ بولدى. تەرەڭىرەك, تەرەڭىرەك دەيدى كوماندير. دەنەڭ بار عوي, كولەمدىرەك قاز دەيدى. ونىسى دۇرىس ەكەن. تاماقتانار ءۇيىمىز دە, وق اتار ۇيامىز دا سول بولدى. ال دەم الۋ دەگەن جوق. العا جىلجيمىز, ارتقا شەگىنەمىز. ءتۇن وتە اۋىر. كوز شىرىمىن الۋعا بولمايدى. ءتۇنەمەلىك ءبىر وكوپقا ۇشەۋگە دەيىن جايعاسىپ جۇردىك. سەبەبى تۇندە اتىس سايابىرسيدى. بىراق, اسا ساقتىق كەرەك!.. كوز ءىلىنىپ كەتىپتى. شوشىپ وياندىم. جولداسىم جورا: – “بەرى قارا”, – دەدى. “نە؟” – دەسەم: “انە كەلە جاتىر”, – دەدى. ەڭبەكتەپ ەكى فريتس جەتىپ قالىپتى. ء“تىل” الماق, ءسىرا! “الارسىڭ”, – دەپ اۆتوماتتى ىڭعايلادىم. “توقتا!” – دەدى جورا. نە كەرەك, جاقىنداتىپ الىپ, شتىكپەن ايقاستىق. ۇشەۋمىز عوي, وكوپقا سۇيرەپ اكەلىپ, تۇندەلەتىپ شتابقا جونەلتتىك.
... تاڭ بوزارىپ اتىپ كەلەدى. قىربىق قار جامىلعان ميداي دالا. جازىق دالادا ۇزىننان-ۇزاق قۇرىلعان جۇزدەگەن مينومەت, زەڭبىرىكتەر... نىسانا – فاشيستەر بەكىنىسى. ءبىر كەزدە: “وگون!” – دەگەن جالپى كوماندا بەرىلدى. زەڭبىرەك, مينومەتتەردىڭ ءبارى گۇرس-گۇرس ەتە قالدى. وسىلايشا اتىس ساعات جارىمعا سوزىلدى. اتىس ارتى جاپپاي شابۋىلعا ۇلاستى...
– قىزىل اسكەر تۇرىمبەتوۆ!
– مەنمىن!..
– ىزىمنەن ەر!
– قۇپ!
روتاداعى جيىرماعا تارتا سولداتتان ستارشينا ەكەۋمىز-اق قالىپپىز. العا ۇمتىلدىق. تاعى وكوپ قازۋعا كىرىستىك. قار بوراپ تۇر. تاماق كەلمەدى. اشپىز. بىراق رۋح كۇشتى!..
– العا!..
بومبا ءتۇستى. سناريادتار گۇرس-گۇرس. جەر تىستەنىپ جاتا قالدىق. ودان سوڭعىسى ەسىمدە جوق...”
* * *
ودان سوڭعىسىن ساراتوۆ قالاسىنداعى گوسپيتالدان العان ر.تۇرىمبەتوۆتىڭ اۋرۋ تاريحىنان وقيمىز. مۇندا رسەكەڭ 1943-ءتىڭ 30 ماۋسىمىندا تۇسكەن. ال اۋىر جاراقات العانى 43-ءتىڭ 10 اقپانى. ءبىر اياق, ءبىر قول, ءبىر كوز, ءبىر جامباس, بىرنەشە ساۋساق جوق. سوندا بەس اي بويى گوسپيتالعا جەتە الماي وسىنشا اۋىر جاراقاتپەن قايدا جۇرگەن؟! مەدسانباتتان مەدسانباتقا اۋىسۋمەن بولعان. وي, يت تىرشىلىك-اي!.. اياققا, قولعا, كوزگە, ساۋساققا امپۋتاتسيا وسى ساراتوۆتاعى گوسپيتالدا جاسالعان. ودان 43-ءتىڭ 22 قىركۇيەگىندە شىققان. سوندا 8 اي بويى ءولىم مەن ءومىر اراسىندا بولعانى-اۋ! قورىتىندىسى – “نەگودەن!”. ەكىنشى توپتاعى سوعىس مۇگەدەگى.
ال سول “نەگودەن” ادام, اياق پروتەز, قول پروتەز, كوز پروتەز, ساۋساقتارىن وق جۇلعان, جارتى دەنەمەن-اق تالاي شارۋانى ءدۇر سىلكىندىردى دەسەك نانار ما ەدىڭىزدەر؟ ءبىر جىل ەمەس, تۇتاس شيرەك عاسىر بويى. جانە باسشىلىق قىزمەتتە. باسشىلىق بولعاندا – قيۋى كەتكەن كولحوز جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋدا...
رسالى تۇرىمبەتوۆ ەكىنشى توپتاعى سوعىس مۇگەدەكتىگىنە قاراماستان قوس بالداقپەن ءجۇرىپ, اۋىلعا ورالعان 1944 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ “العا” كولحوزىندا باس ەسەپشىلىك قىزمەتىن جالعاستىرادى. سول جىلدىڭ قاراشا ايىندا ونى كولحوزشىلار باسقارما توراعالىعىنا سايلايدى. جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىن بىتىرەدى. ودان سوڭ شارۋاسى كەرى كەتكەن “ارالقۇم” كولحوزىنا باسقارما توراعاسى بولىپ اۋىسادى. 1949 جىلى مايدا شارۋاشىلىقتار ءىرىلەندىرىلەدى. بەس كولحوز بىرىكتىرىلىپ, وعان كارل ماركس اتى بەرىلەدى. باسقارما ءتوراعاسى تاعى دا ر.تۇرىمبەتوۆ. مىنە, وسى كەزدە رسالى اعامىزدىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى ايرىقشا تانىلادى. ماشينانىڭ جوق كەزى. ەرتەلى-كەش اتتان تۇسپەيدى. جاۋاپتى ءىستىڭ باسى-قاسىندا ءوزى جۇرەدى. ءوزى جارىمجان. ونىڭ ەسەسىنە رۋحى كۇشتى, اسا العىر, تالاپشىل, بارىنشا ءادىل. وزىنە دەيىن باسقارما تۇراقتاماعان, ءبىر جىلعا جەتەر-جەتپەستەس توراعاسى ءىستى بولىپ كەتكەن كولحوزدى بۇل رسەكەڭ تابان اۋدارماستان, ياعني كەڭشارعا اينالعانشا سەگىز جىلداي باسقاردى. باستاماشىل, جاڭاشىل بولدى. جايباراقات, جالقاۋ, مارعاۋ قالىپتى بۇزدى. جاس-كارىنى ەڭبەككە تارتىپ, ورىن-ورنىنا قويا ءبىلدى.
– شارۋاشىلىق تۇڭعىش رەت ەگىن ەكتى. سوندا رسەكەڭنىڭ ءوز ايەلى ماڭدايلى وراقشىلاردىڭ العى ساپىندا ءجۇردى, – دەيدى سول جىلدارى جىلقى-تۇيە بريگاديرى بولعان اقاي بەكپانوۆ. – باسقارمانىڭ ايەلى بەسىكتەگى بالاسىمەن ەگىندە جۇرگەسىن وزگەلەرگە نە جاتىس بولسىن. ءار ەڭبەك كۇنگە 20-25 سومنان اينالدى. ول كەزدە بۇل وتە كوپ اقشا.
وسىنداي ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا رسالى باسقارعان كولحوز ميلليونەر اتانىپ, اۋدانداعى 46 شارۋاشىلىقتىڭ الدىنا شىقتى. سۋ جاڭا ەكى بىردەي جۇك ماشيناسىن الدى. ول ەلگە قۇت بولدى.
بىراق كەيبىرەۋلەر ونى كورە الماعان جاعدايلار دا كەزدەستى. اۋىلداعى سالپى ەرىندەر ارىزدى ءۇستى-ءۇستىنە ايداعان. ارىز تەكسەرىلگەن. انىقتالماعان. تاعى جازىلعان. تاعى انىقتالماعان. مالدا ەس بار ما؟ كولحوزدىڭ قىسقا دايىنداعان شوبىنە ءتۇسەدى. كۇزەتشىنى پىشتۋ دەمەيدى. مال يەسىنە ءۇش-اق قايتارا ەسكەرتەدى. تورتىنشىدە سيىردىڭ “باس سودىرىن” اتىپ تاستايدى. ارىزشىلارعا فاكت تابىلادى. ايەلدەرى ۇل تاپقانداي قۋانادى. ارىز تەكسەرىلەدى. فاكت راس. رسەكەڭ مويىندايدى. جۋان سوگىس الادى. ولگەن مالدىڭ قۇنىن تولەيدى. بىراق ەندى كولحوز شوبىنە مال تۇسپەيتىن بولادى...
كولحوزدى ۇزاق جىل باسقارادى. داۋلەتى شالقيدى. باسقالار المايتىن تەحنيكانى, وزگە دە كەرەك-جاراقتى وسى كولحوز الادى. نەگە؟ ر.تۇرىمبەتوۆ اۋداندى پارالاپ تاستاعان دەيدى. ارىز قارشا بورايدى. اتقا مىنسەڭ دە ارىز, اتتان تۇسسەڭ دە ارىز. تەكسەرىلەدى. دالەلدەنبەيدى. ايتسە دە بوپسالاپ ايداي بەرەدى. كەشكىلىك... كولحوزدىڭ بەتكە ۇستار قۇلا جورعاسىن جەتەككە الىپ رسەكەڭە جاقىن جۇرەتىن بريگادير قالاعا تارتادى...
– ال كەتتى! – دەيدى ارىزقويلار.
– قايدا؟
– قالاعا-پاراعا...
– ايدا ىزىنە تۇسىڭدەر!..
ىزىنە تۇسەدى. اينا-قاتەسىز. قالاعا كىرىپ, قۇلا جورعا ۇلكەن ءبىر باستىقتىڭ شارباعىنا بايلانادى. ءاپ, ءبارەكەلدى! “تۇرىمبەتوۆ! ۇستالعان جەرىڭ وسى”, – دەپ ارىزشىلار تاڭسارىدەن ءبىرىنشىنىڭ قابىلداۋىندا وتىرادى... ەرتەلەتىپ دابىل قاعىلادى. تۇرىمبەتوۆتى دەرەۋ كەلتىرىڭدەر! رسەكەڭ جەدەل جەتەدى. ءبىرىنشىنىڭ ءتۇسى سۋىق.
– قۇلا جورعا قايدا؟
– جىلقىدا...
– كوممۋنيست تۇرىمبەتوۆ! بۇرا تارتپاڭىز. دەرەۋ تەكسەرىلەدى!..
– تەكسەرىڭىز!
– كوميسسيا ورالعانشا قالادا بولاسىز!
كوميسسيا بارىپ, قايتىپ كەلەدى. “قۇلا جورعا جىلقىدا ءجۇر”, – دەگەن انىقتاما اكەلەدى. ولاي بولاتىن سەبەبى, ارىزقويلار قۇلا جورعانىڭ شارباققا كىرگەنىن كورگەنىمەن ونىڭ تاڭ بىلىنە شارباقتان قايتا شىعىپ كەتىپ, جىلقى ۇيىرىنە قوسىلعانىن سەزبەي قالعان-دى...
* * *
سىزگە ءبىر سەنساتسيا ايتايىن با؟ – دەدى, – ءدۇزباي اقساقال.
– ە-ە, ايتىڭىز؟
– رسالى تۇرىمبەتوۆپەن بەس جىلداي قىزمەتتەس بولدىم, حالىق دەسە جان بەرەتىن, ناعىز جانكەشتىنىڭ ءوزى ەدى. 1952 جىلدىڭ كۇزىندە كولحوز جەرىنىڭ كوبى ءاسكەري زوناعا كەتتى. مالشى ءۇيى, مال قوراسى, قۇدىق, ورىلعان بيداي دا سوندا قالدى. ۇيقى-تۇيقى كوشىرىلدى... ازاپ قوي, ازاپ! وتەماقى بەرىلەتىن بولدى. دوكۋمەنت جاسالىپ, مورلەر باسىلدى. رسەكەڭ ءبىر بازدى ءۇش باز ء(بىر بازدا جابىق قورا, اشىق قورا جانە ارىق-تۇرىق قامايتىن قورالار باردى. ءۇش تسيفردى وسىلاي پىسىقتادى) ەتىپ كورسەتتى, سەميادا بەس ادام بولسا, جەتى-سەگىزگە ءوسىردى. ويتكەنى, سەميا باسىنا ەكى مىڭ, ال سەميا مۇشەلەرىنە ءبىر مىڭ سومنان بەرىلەدى. ال قۇدىق سانىن 500 دەپ ناقتىلادى. ءبىز قورىقتىق. ال رسەكەڭ ساسپايدى. ايتاتىنى: “كەتسەم – مەن كەتەم, ونىڭ ەسەسىنە جۇرت بايىپ قالادى”, – دەيدى. كولحوز ەسەبىنە بىرنەشە ميلليون سوم اقشا ءتۇستى. مالشىعا ءۇي, مالعا قورا-جاي سالدى. قۇدىق قازاتىن, سۋ تارتاتىن تەحنيكالار كەلدى. حالىق اقشانى ۆەدومىسقا قول قويىپ الىپ جاتىر. ءوز كوزدەرىنە وزدەرى سەنبەيدى. مۇعالىمدەر دە, وقۋشىلار دا, ورتالىقتاعى وزگە ينتەلليگەنت, جۇمىسشىلار دا, ءتىپتى قالادان كەلىپ العاندار دا بار.
– وزگە كولحوزدار اڭ-تاڭ. ولار, ماسەلەن, قۇدىق سانىن ەلۋدەن اسىرماعان. سەميا مۇشەلەرىن دالمە-ءدال كورسەتكەن. بۇل قالاي؟ تۇرىمبەتوۆ اۋىلىن بايىتۋدا. كۇنشىلدەر جاز ارىزدى دەيدى. ارىز ماسكەۋگە كەتەدى. ءبىر كۇنى پاپكاسىن قۇشاقتاپ ءبىر گەنەرال كەلدى. جانىندا نوكەرى بار. ەكەۋىنىڭ ءسوزىن اۋدارۋشى مەن بولدىم. رسەكەڭ مالشى قاۋىمنىڭ ازابىن, بەينەتىن, ەلدى اسىراۋداعى ەڭبەگىن جايىپ سالدى. گەنەرال ەلۋدى ەڭسەرگەن بايسالدى, تۇسىنىكتى ادام ەكەن. ال رسەكەڭ ءالى قىرىققا دا جەتپەگەن 35-36 جاس اراسىندا. گەنەرالدى وتكىر سوزىمەن ءتانتى ەتتى. “ايتالىق, – دەدى رەكەڭ, – ءبىر وتاردا 500 انالىق قوي بار. ونى ەكى ادام – ەرى مەن ايەلى باعادى. مال تولدەيدى. كومەكشى كەرەك. اۋىل تۇگەل قولعابىس بەرەدى. مالعا ءشوپ كەرەك, جەم كەرەك, قورا-قوپسى كەرەك. كوشىپ-قونادى, قىس ايلارى شاتاق. ۇسكىرىك اياز, قارلى بوران, مالدىڭ قيىن ويىپ الىپ, سىرتقا شىعارۋ كەرەك. وسىنىڭ ءبارىن كىم ىستەيدى؟ الگى ەكەۋدىڭ كۇشى جەتە مە؟ جەتپەيدى. سول سەبەپتى قىسى-جازى كومەككە ءزارۋ. اۋىلدى جابامىز. ءجۇدا قالادان شاقىرتامىز. ولارعا ەڭبەك اقى تولەنبەيدى. مىنە ولاردىڭ اتى-ءجونى, ءتىزىمى”, – دەپ الدىنا قالىڭ داپتەردى تاستادى. سويتسەك, رەكەڭدە ءبارى جازۋلى, ەسەپتەۋلى ەكەن عوي. سولاردىڭ ءبارىن اقشا الۋ ۆەدومىسىنا ەنگىزىپتى. گەنەرال تاڭدانا قاراپ وتىرادى دا:
– قۇدىق سانى 500 دەپسىز. وزگەلەردە 50-دەن اسپايدى, بۇل قالاي؟ – دەدى.
– بىزدەن اسكەري زوناعا كەتكەن قۇدىق سانى 500-دەن كوپ. بۇل قايتا سىپايىلاعانىمىز, ءجۇرىڭىز كورسەتەيىن, – دەدى.
– كورسەتىپ پە؟!
– كورسەتىپتى, – دەدى ءدۇزباي ك ۇلىپ. – زونادان كوشىپ شىققان ەكى قوي وتارىنىڭ جۇرتىنان 25-30 قۇدىقتىڭ جوباسىن تاۋىپ بەرگەندە, گەنەرال باسىن شايقاپ: “جەتەر وسى”, – دەپ كەرى قايتىپتى. مال جايىلىمىندا قۇدىق كوپ-اق. باياعى 17 مىڭ جىلقى ايداعان قۇلسارى بايدان قانشا قۇدىق قالدى دەسەڭشى!
– رسەكەڭ اۋىلدىق كەڭەسكە توراعا بولىپ قاشان اۋىستى؟
– 1965 جىلى عوي. 1975 جىلى ۇلى جەڭىستىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا وسى ەسكەرتكىشتى تۇرعىزدى. كەلەسى 1976 جىلدىڭ 29 ساۋىرىندە اۋىرماي-سىرقاماي قۇلادى. ءسويتتى دە باقيلىققا اتتاندى.
* * *
ءيا, سودان بەرى دە تاعى زۋلاپ 35 جىل وتە شىعىپتى. بيىل سول جەڭىستىڭ 65-جىلدىعى اتالىپ ءوتتى. سوعىستان ەلگە ورالماعان بوزداقتارعا ارناپ رسالى تۇرىمبەتوۆ ورناتقان ەسكەرتكىش باسىندا ءالى تۇرمىز. “وزگەگە ساۋلە شاشىپ ءوزىم جانىپ بارامىن”, دەپتى عوي ءبىر دارىگەر. سول ايتپاقشى رسەكەڭ دە وزگەلەرگە دەپ وزەگىن ۇزگەن جان. بىراق سول پروتەز اتالعان ادامعا قويىلعان ەسكەرتكىش تە, اتىنا بەرىلگەن كوشە دە جوق. وسىنداي دا ءبىر ۇمىتشاعىمىز بار-اۋ!
ش.دارماعامبەت ۇلى, دەربەس زەينەتكەر.
قىزىلوردا وبلىسى, ارال اۋدانى, شيجاعا اۋىلى.