ءان – حالىقتىڭ اجارى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 ءانى” انتولوگياسىنا كىرىسپە ءسوزى كەز كەلگەن ۇلتتىڭ وزىندىك كەسكىن-كەلبەتى مەن بولمىس-ءبىتىمىن ايقىنداي­تىن ۇعىمدى ونىڭ وزىنە ءتان ۇلتتىق ءما­دەنيەتى دەيتىن بولساق, قازاق مادە­نيەتىندەگى ءان ونەرىنىڭ الار ورنى ەرەكشە. دانىشپان ابايدىڭ “تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ, ولەڭمەن جەر قوينىنا كىرەر دەنەڭ” دەگەن سوزدەرى قازاق ءومىرىنىڭ بۇكىل تىنىس-تىرشىلىگى ولەڭمەن ورنەكتەلەتىنىن ايقىن كورسەتەدى. شىندىعىندا ءسابي دۇنيەگە كەلگەندە “بەسىك جىرىمەن” ءالدي­لەپ قارسى الىپ, ادام دۇنيەدەن وتكەندە “جوقتاۋ” ايتىپ شىعارىپ سالامىز. قا­دىم عاسىرلار قويناۋىنان باستالاتىن وسى تاماشا ءداستۇر ءالى كۇنگە دەيىن جال­عاسىن تاۋىپ كەلەدى. بۇگىنگى كۇن جاس­تارىنىڭ تويى دا “جار-جار”, “بەت­اشار­مەن” وتەتىنى اتا-بابا سالتىنا ادالدىقتىڭ ايقىن كورىنىسى ىسپەتتەس. ورىستىڭ تاماشا عالىمى گ.ءپوتانيننىڭ “ماعان بۇكىل قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي كورىنەدى” دەگەن ءسوزى قازاق تۇرمىسىنىڭ وسىنداي دارالىعىنان تۋعان تۇجىرىم بولسا كەرەك. ۇلتىمىزدىڭ اسا باي ءان ونەرىن دا­مىتۋعا اباي باستاعان, ءبىرجان سال, اقان سەرى, مۇحيت, بالۋان شولاق, جاياۋ مۇسا, ۇكىلى ىبىراي, اسەت, ەستاي, نار­­تاي, كەنەن سياقتى حالىق كومپوزيتور­لارى ءول­شەۋسىز ۇلەس قوسىپ, ونى ساپالىق جاڭا بيىككە كوتەردى. ولاردىڭ مول شىعارماشىلىق مۇراسى قازاق وپەراسى مەن بالەتىندە جانە كلاسسيكالىق مۋزى­كالىق تۋىن­دىلاردا كەڭىنەن پايدالا­نىلىپ, الەمنىڭ ەڭ ايگىلى مۋ­زى­كاتانۋ­شى­لارى تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولدى. جوبادا ارقا, جەتىسۋ, ماڭعىستاۋ, سىر ءوڭىرى, باتىس قازاقستاننىڭ ءداس­تۇرلى ءان مەكتەپتەرىمەن قاتار, قىتاي مەن موڭعوليادا تۇراتىن قانداس­تا­رىمىزدىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ كورىنىس تاپقانى انتولوگيادا حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى ءان ونەرىنىڭ مەيلىنشە مول قام­تىلعانىنىڭ بەلگىسى دەپ بىلەمىن. وسى تۇرعىدان كەلگەندە قازاقتىڭ عۇرىپتىق ولەڭ-جىرلارىنان باستاپ, ايگىلى حالىق كومپوزي­تور­لا­رى شىعارما­لارىن تۇتاس قامتىعان “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 ءانى” بىرەگەي جوباسىن ۇلت­تىق مۋزىكا ءما­دەنيەتى تاريحىنداعى ايتۋلى وقيعا دەپ باعا­لايمىن. جيناققا ەنگەن حالىق اندەرىن ك.بايسەيىتوۆا, ج.ەلەبەكوۆ, ع.قۇرمانعاليەۆ, ق.جاندار­بەكوۆ, ە.ومىرزاقوۆ, م.ەرجانوۆ, ە.سەر­كە­باەۆ, ر.باعلانوۆا, ب.تولەگەنوۆا سياق­تى ساڭلاق انشىلەرىمىزدەن باستاپ, ج.كارمەنوۆ, ق.بايبوسىنوۆ, ب.تىلەۋحان, ر.ستام­عا­زيەۆ جانە ا.قوسانوۆا سياقتى كەيىنگى بۋىن توپ­جار­عاندارىنىڭ ناقى­شى­نا كەلتىرە ورىنداۋى جوبانىڭ قۇنىن دا, ماڭىزىن دا ارتتىرا تۇسەتىنى انىق. “ولەڭگە اركىمنىڭ-اق بار تالاسى” دەگەن­دەي, مەنىڭ دە كوڭىل-كۇيدىڭ اۋانىنا قاراي كەيبىر ساتتەردە دوم­بىراعا قول سوزىپ, ءان ايتاتىن, كەيدە كوكەيگە كەلگەن كە­لىس­تى ويدى كوركەم سوزبەن قاعازعا تۇسىرەتىن كەزدەرىم بار. “ەل ءىشى – ونەر كەنىشى” دەيدى دانا حالقىمىز. ارينە, قازاقتىڭ ءداستۇرلى اندەرى مىڭ انمەن شەكتەلمەسى انىق. ەندەشە, جاڭا جوبا الداعى ۋاقىتتا تىڭ تۋىندىلارمەن تولىسىپ, بۇگىنگى ۇرپاقتى حالقىمىزدىڭ باعا جەتكىسىز مول مۋزىكالىق مۇراسىمەن سۋسىنداتا بەرەدى دەپ سەنەمىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 ءانى

قازاق حالقىنىڭ ماقتانىش ەتەر اسىل مۇرا, رۋحاني جادىگەرلىكتەرى­نىڭ ىشىندە عاسىرلار سۇزگىسىنەن ءوتىپ, بۇگىنگە جەتكەن كول-كوسىر ءان قازى­نا­سى ەرەكشە ورىن الا­دى. قازاق ءانى – قازاق جانىنىڭ عاسىرلار كوشىندە شاڭ باسپاعان سىرلى اينا­سى, حالىق رۋحىنىڭ ىقىلىمنان ءتىل قاتقان ءتىرى كۋاگەرى. كۇندەلىكتى تۇر­مىس-تىرشىلىك, سالت-داستۇرگە وراي­لا­سا تۋعان عۇرىپتىق ءان, قارا ولەڭ­دەردەن تارتىپ, ادام بالاسى­نىڭ اڭسار-مۇراتىن, قايعى-مۇڭ, ساعى­نىش-شەرىن, وزەك ورتەر وكىنىشى مەن جار­قىن ءۇمىت, قۋانىش-شاتتىعىن – سان-الۋان سەزىم-كۇي, جان الەمىن ورنەكتەپ, فورما­لىق, مازمۇندىق تۇرعىدان كەمەلىنە كەلە ءتۇر­لەنىپ, بيىك كاسىبي ورەگە جەتكەن ءداس­تۇرلى ءان ونەرى ۇلتتىق مۋزىكا مادە­نيەتى­مىزدىڭ التىن وزەگى, ىقىلىم­نان ءبۇ­گىن­گە ارقاۋىن ۇزبەي جەتىپ, قازىرگى رۋحاني بولمىسىمىزعا ءنار بەرىپ تۇرعان سارقىل­ماس قاينار ىسپەتتى. تال بەسىكتەن جەر بە­سىككە دەيىن انمەن, جىرمەن كومكەرىلەر ادام عۇمىرى جانە بۇل تاعدىردىڭ قازاق بالاسىنا قاتىسى تۋرالى دانىشپان اباي: “تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ, ولەڭمەن جەر قوينىنا كىرەر دەنەڭ”, – دەپ تولعايدى. ءاندى وسىنشا سۇيگەن, انگە وسىنشا ءمان بەرگەن حالىق, شىن مانىندە, “سانىن ءسوز ەتسەڭىز دە, ساپاسىن ءسوز ەتسەڭىز دە ماقتانۋعا تۇرارلىق قىمبات دۇنيە” (ا.جۇبانوۆ) – ۇرپاقتىڭ ۇرپاعىنا كەتەر, توزباس, وشپەس ءان قازىناسىن جاسادى. قازاق ەلىنىڭ الەمدىك مادەنيەتكە قوسار ۇلەسى دە كۇيىمەن, جىرىمەن بىرگە وسىناۋ ءداستۇرلى ءان مۇراسى ەكەنىندە كۇمان جوق. قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءان ۇلگىلەرىن ازىرگە تۇتاستاي دەرلىك مول قامتىعان “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 ءانى” اتالاتىن وسى انتولوگيا جوعارىدا ايتىلعان سوزىمىزگە تولىق نەگىز بولا الادى دەپ ويلايمىز. قازاقتىڭ انشىلىك ونەرى جانرلىق سيپاتى جونىنەن الۋان ءتۇرلى. فولكلور­تانۋ­شىلار مەن مۋزىكا زەرتتەۋشىلەرى قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءان ونەرىن تۇرمىس-سالتقا بايلانىستى عۇرىپ­تىق اندەر, حالىق اندەرى جانە كاسىبي اندەر دەپ جىكتەپ قاراستىرىپ ءجۇر. عۇرىپتىق ءان­دەردىڭ ءوزى – بەسىك جىرى, تويباستار, بەتاشار, جوقتاۋ, كورىسۋ, سىڭسۋ, جار-جار, جاراپازان بولىپ تارماقتالسا, انشىلىك ونەردىڭ كەڭ ءورىس العان كەزىندە پايدا بولعان كاسىبي ءان ونەرى – حالىق اندەرى (انو­نيمدى-اۆتورلىق) جانە كاسىبي حالىق كوم­پوزيتورلارىنىڭ اندەرى بولىپ سالالانادى. وسى جيناققا عۇرىپتىق اندەردىڭ ءتۇر-ءتۇرى, مۇمكىندىگىنشە, تولىق ەنگىزىل­دى: بالا جۇباتقاندا ايتى­لا­تىن – بەسىك جىرى, قىز ۇزاتىلعاندا ايتى­لا­تىن – سىڭسۋ, اۋجارلار, توي كەزىندە ايتىلاتىن – توي­باس­تارلار, ورازا كەزىندە ايتى­لاتىن – جاراپازاندار, بۇ­رىنعى زا­مان­دا مالدىڭ اۋرۋى­نا باي­لا­نىستى ايتىلعان – كۇلاپ­سان, ناۋقاستىڭ دەرتىن الاس­تاۋ ءۇشىن ايتىلعان – ءبا­دىك, باقسى سارىندارى, ءبىر-ءبى­رىنە سالەم جولداعاندا ايتى­لاتىن – حات-ولەڭ, كىسى قايتىس بول­عاندا ايتىلاتىن – داۋىس, جوقتاۋلار بار. كوشپەلى ءومىر­­دەن وتىرىقشىلىق تۇرمىسقا بەيىمدەلە باستاعاننان كەيىن ەل ىشىندە عۇرىپتىق اندەر سيرەك ايتىلاتىن بولدى. قازىرگى كەزدە مۇلدەم ايتىلمايتىندارى – بادىك, كۇلاپسان, حات-ولەڭ ت.ب. جيناققا, نەگىزىنەن, قازاقستاننىڭ الماتى, قاراعاندى, ماڭعىستاۋ, پاۆلودار, قوستاناي, شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا, جانە قىتاي, موڭعوليا, رەسەي, وزبەكستان جەرىندە تۇراتىن قازاقتار ايتاتىن عۇرىپتىق اندەردىڭ ۇلگىلەرى كىردى. ادەتتە, ەكىنىڭ ءبىرى, ياعني انشىلىك دايىن­دىعى جوق كەز كەلگەن ادام ورىنداي بەرەتىن, قاراپايىم اندەردى قارا ولەڭ دەيدى. قارا ولەڭدەر كوپشىلىك جينالعان جەردە, دۋمان, تويلاردا, داستارقان باسىندا, كوبىنە, اسپاپ سۇيەمەلىنسىز ايتىلا بەرەدى. قارا ولەڭنىڭ تاقىرىپتىق اياسى وتە كەڭ, وعان ەل جايى, جەر ساعىنىشى, عاشىقتىق سەزىم جالپى ادام ءومىرى مەن بولمىسىنا ءتان بارشا قۇبىلىستار ارقاۋ بولا بەرەدى. قارا ولەڭمەن ايتىساتىن ايتىس تۇرلەرى دە بولعان. وسى جانردى زەرتتەپ ءجۇر­گەن عالىمدارىمىزدىڭ پايىمداۋىنشا, “قارا” دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى “ەسكى” دەگەن ۇعىمدى دا بىلدىرەتىن كورىنەدى. ا.زاتاەۆيچتىڭ “قازاق­تىڭ 1000 ءانى” اتتى ەڭبەگىندە “ەسكى ءان” دەگەن اتاۋمەن دە كەزدەسەتىن اندەر بار. ەرتەرەكتە قارا ولەڭدى “قارا اۋەز” دەپ تە اتاعان. قازىرگى كۇن­دە دە موڭعوليا قازاقتارى قارا ولەڭدى “قارا اۋەز” دەپ ايتادى. وسى جيناقتاعى №49,50 كۇيتاباقتار قازاق اندەرىنىڭ وسى جانرىنا ارنالعان. نەعۇرلىم كونە بولعاندىقتان جوعارىدا ايتىلعان عۇرىپتىق, فولكلورلىق قارا ولەڭ ۇلگىلەرى مۋزىكا مادەنيەتىمىزدىڭ دامۋىنداعى العاشقى باسپالداق رەتىندە قاراستىرىلىپ ءجۇر جانە ولاردىڭ حالىق اندەرىمەن ەتەنە جاقىندىعىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ۇرپاقتان-ۇرپاققا ميراس بولىپ, ۋاقىت وتە كەلە, اۆتورلارى ۇمىتىلىپ, بۇگىنگى كۇنگە حا­لىق اندەرى ساناتىندا جەتكەن رۋحاني ءجادى­گەرلىكتەر ءداستۇرلى مۋزىكامىزدىڭ ەڭ ءبىر مول قا­زىناسىن قۇرايدى. حالىق اندەرىنىڭ قۇرى­لىمى, اۋەندىك ءتىلى قاراپايىم, دياپازونى شاعىن, اۋەزدى كەلەدى. دەگەنمەن, حالىق اندە­رىنىڭ ىشىندە قۇرىلىمى كۇردەلى, دياپازونى كەڭ ءداستۇرلى كاسىبي اندەرمەن پارا-پار كەلەتىن ۇلگىلەر دە كەزدەسەدى. مىسالى: “ال­قوڭىر”, “اقباقاي”, “سۇرجەكەي”, “گاۋhار­تاس”, ت.ب. – وسى سيپاتتى اندەرگە جاتادى. ءبىر ەسەپتەن وسىنداي ۇلگىدەگى اندەردى الدەبىر سەبەپتەرمەن اۆتورلارى بەيمالىمگە اينالعان كاسىبي اندەر دەۋگە دە بولار ەدى. سونىمەن بىرگە, ءار وڭىردە قالىپتاسقان ورىنداۋشىلىق مانەر, ينتوناتسيالىق, لادتىق ەرەكشەلىكتەرگە بايلانىستى حالىق اندەرىنىڭ اۋەن-سازى, ءپىشىن, قۇرىلىمى الۋان ءتۇرلى بولىپ كەلەدى. جيناققا قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە ايتىلاتىن 500-گە جۋىق حالىق اندەرى ەندى. وسى ارادا ءداستۇرلى قازاق اندەرىنىڭ اسپاپ­تىق سۇيەمەلى جونىندە ايتا كەتكەن ورىندى. قازاق اندەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى دومبىرا­نىڭ سۇيەمەلىمەن ورىندالادى. قوبىز, سىر­ناي, جەتىگەن, ءۇش ىشەكتى دومبىرامەن دە ايتىلاتىن اندەر بار. ءۇش ىشەكتى دومبىرامەن ءان ايتۋ ءداستۇرى, نەگىزىنەن, ەلىمىزدىڭ شىعىس ءوڭى­رىنە ءتان. وسى جيناققا ءۇش ىشەكتى دومبى­رانىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن – “جورعاتاي”, “كەرىم-اۋ, ايداي”, “اق ەركە”, “ىركۋجان” سياقتى بىرنەشە حالىق اندەرى ەندى. ش.ءۋاليحانوۆ ء(XىX ع.) بالا كۇنىندە قوبىزبەن ءان ايتقان جاناق اقىندى كورگەنىن جازادى. بۇدان باسقا دا زەرتتەۋلەردە قازاق دالاسىندا قوبىزبەن ءان-جىر ايتۋشىلاردىڭ كوپ بولعاندىعى ايتىلادى. وسى جيناقتاعى سماتاي ۇمبەتباەۆ (“اي, ساۋلەم”), قازبەك ادىك­ەي (“اعاجاي, التاي”, “بوزتورعاي”) ورىن­داعان اندەر سياقتى, قازىرگى بىردە-ەكىلى ۇلگى, تاجىريبەلەر بولماسا, قازاق ءان ونەرىندە ۇزىلىڭكىرەپ قالعان ءۇردىستىڭ ءبىرى – وسى. تايجان, شاشۋباي, نارتاي, مايرالاردىڭ قالىپتاستىرعان سىرنايمەن ءان ايتۋ ءداستۇرىن بۇل كۇندە مۇحامەتجان رۇستەموۆ, قۇرمانبەك بەكپەيىسوۆ, كلارا تولەنباەۆا, نازگۇل قيلىباەۆالار جالعاستىرىپ وتىر. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ وتى­زىن­شى جىلدارىندا قازاق مۋزىكا ءما­دەنيەتىنە كۇيساندىقتىڭ (فور­تە­پيانو) سۇيەمەلىمەن ءان ايتۋ ءۇردىسى ەنە باستادى. بۇل ءۇردىس ورىنداۋشىلىق ونەرگە قازاقتىڭ ءتول داستۇرىندەي ءسىڭىپ كەتتى. كۇيساندىقتىڭ سۇيەمەلىمەن ءان ايتقان كۇلاش بايسەيىتوۆا, شابال بەيسەكوۆا, جامال وما­روۆا, راحيا قويشىباەۆا, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, رابيعا ەسىمجانوۆا, تاعى باسقا ءبىراز انشىلەردىڭ تاسپاعا جازىلىپ, ساقتالعان داۋىستارى وسى جيناققا ەنگىزىلدى. ءداستۇرلى كاسىبي اندەر كەمەل قۇرىلىمى­مەن, كەڭ دياپازون, كۇردەلى ىرعاق-يىرىمدەرى­مەن ەرەكشەلەنەدى, سوندىقتان كاسىبي اندەردى, نە­گىزىنەن, ارنايى ۇستاز الدىن كورگەن ءانشى­لەر عانا ورىندايدى. اۋەندىك, ورىنداۋشى­لىق, قۇرىلىمدىق وزگەشەلىكتەرىنە, ورنىعىپ, ورىستەگەن ولكەلەرىنە قاراي ءداستۇرلى ءان ونە­رىندە, شارتتى تۇردە, بىرنەشە كاسىبي انشىلىك داستۇرلەر مەن مەكتەپتەر قالىپ­تاستى. ولار – ارقا, جەتىسۋ جانە باتىس انشىلىك مەكتەپتەرى دەپ اتا­لادى. كاسىبي اندەردىڭ كوبىسى – جو­عارعى رەگيستردە ايتىلاتىن قاراتپا اۋەن-سوزدەردەن باستالادى. مۋزى­كاتانۋ عىلىمىندا ول “اقىندىق مەلوديالىق فورمۋلا” دەپ اتالدى. “كوبىنەسە ءان باسى كەلەدى اششى, - كەل, تىڭدا دەپ وزگەگە بولار باس­شى”, – دەپ اباي وسىنى ايتسا كەرەك. قازاقتىڭ كاسىبي ءان ونەرى, اسىرەسە ءXىX عاسىردىڭ اياعى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا ءوز دامۋىنىڭ شىرقاۋ بيىگىنە جەتتى. قازاق ونە­رىندە سال-سەرىلەردىڭ پايدا بولۋى كا­سىبي ءان ونەرىنىڭ شارىقتاپ دا­مۋى­مەن تىعىز بايلانىستى قۇبى­لىس. سال-سەرىلەر دەپ, ادەتتە ءبىر باسىنا بىرنەشە ونەر قونعان, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى وزگەشە دارىن يەلەرىن ايتقان. ايرىقشا كيىنىپ, سۇلۋ ات ءمىنىپ, ماڭىنا ونەرلى جاس­تاردى جيناپ, ەل ارالاپ, قىزىق-دۋ­مانعا بولەۋ – سال-سەرىلەر ۇستانعان تۇتاستاي ءبىر ءومىر سالتى ەدى. قازاق دالاسىنىڭ ءار قيىرىنان ءبىرجان, اقان, مۇحيت, كەنەن سياقتى سال-سەرى تۇلعالاردىڭ شىعۋى جوعارىدا اتالعان ءان مەكتەپتەرىنىڭ قالىپ­تاسۋىنا زور ىقپال ەتتى. ارقا انشىلىك ءداستۇرى. ەلىمىزدىڭ شىعىس, ورتالىق, سولتۇستىك ايماقتارىن قامتيتىن ارقا انشىلىك ءداستۇرى كەڭ تىنىستىلىعىمەن, اۋەن بايلىعىمەن, تەرەڭ مازمۇن, كۇردەلى قۇرىلىمىمەن ەرەكشەلەنەدى. كومەيىنە بۇلبۇل ۇيالاعان نەبىر كۇمىس كومەي, جەزتاڭداي انشىلەر وسى ولكەدە دۇنيەگە كەلىپ, سال-سەرىلەر ءداستۇرىن ورنىقتىرىپ, قازاق ءانىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, ورەسىن بيىكتەتتى. ءبىرجان سال, اقان سەرى, جاياۋ مۇسا, اباي, اسەت, ۇكىلى ىبىراي, بالۋان شولاق, جارىل­عاپ­بەردى, ءيمانجۇسىپ, عازيز, ەستاي, ءمادي سياقتى ءانشى-كومپوزيتورلار قازاق ءانىن بۇرىن بولماعان بيىك ورەگە كوتەردى. كەيىنگى ۇرپاققا امىرە قاشاۋباەۆ, قالي بايجانوۆ, يگىباي الىباەۆ, بايعابىل جىلقىباەۆ, قو­سىم­جان باباقوۆ, جاباي توعاندىقوۆتار ار­قىلى جەتكەن وسىناۋ مول قازىنا, اسىل امانات­تى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, ماناربەك ەرجانوۆ, جاڭىل قارتاباەۆا, ءلاززات سۇيىندىكوۆا, مادەنيەت ەشەكەەۆ, جانىبەك كارمەنوۆ, قايرات بايبوسىنوۆ سىندى مايتالمان انشىلەر ءداستۇرلى ءاننىڭ قازىرگى بۋىن ورىنداۋشىلارىنا ارقاۋىن ۇزبەي, سىنىن بۇزباي تاپسىردى. ارقا انشىلىك ءداستۇرىنىڭ كاسىبي تۇردە دامۋى ءبىرجان سال قوجاعۇل ۇلى شىعارماشى­لى­عىنان باستاۋ الادى. قازاق ءانىن اۋەندىك, ىرعاقتىق, ينتوناتسيالىق تۇرعىدان مەيلىنشە بايىتقان ءبىرجان تۋىندىلارى – قازاق انشىلىك داستۇرىندەگى جاڭا قۇبىلىس, جاڭا كەزەڭ. كوپشىلىگى كەڭ تىنىس, زور داۋىسپەن شىرقالاتىن ۇلكەن دياپازونداعى ءبىرجان اندەرىن مازمۇندىق-تاقىرىپتىق جاعىنان ەكى توپقا ءبولىپ قاراۋعا بولادى. ءبىرىنشىسى – عاشىقتىق, ماحاببات سىرىن شەرتەتىن, سۇلۋ­لىقتى جىرلايتىن “عاشىعىم”, “اقتەنتەك”, ء“لايلىم شىراق”, “ماقپال” سياقتى سىرشىل اندەرى, ەكىنشىسى – ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامداعى ونەرپاز تاعدىرىن تولعايتىن “جانبوتا”, “اداسقاق”, “تەمىرتاس” ءتارىزدى تۋىندىلارى. ءانشى-كومپوزيتوردىڭ بۇرىن ايتىلماعان ء“بىرجان سالدىڭ سوڭعى ءانى”, “قۋاندىققا”, ء“ماتى-داۋلەن” سياقتى اندەرى وسى جيناقتا تۇڭعىش رەت جارىق كورىپ وتىر. وسى اتالعان جانە مازمۇندىق-تاقىرىپتىق جاعىنان ءار الۋان بولىپ كەلەتىن باسقا دا تاماشا اندەرى­مەن ءبىرجان سال قازاق مۋزىكا مادەنيەتى تا­ريحىنداعى اسا ءىرى تۇلعالاردىڭ قاتارىنان ورىن الادى. ارقاداعى انشىلىك ءداستۇردىڭ ەندىگى ءبىر التىن دىڭگەگى – اقان سەرى قورامسا ۇلى قازاق ءان ونەرىنىڭ ارناسىنا تىڭ اعىس قوسقان تۇل­عالاردىڭ قاتارىنا جاتادى. ءانشى-كومپوزي­تور­دىڭ نازىك ليريزمگە, تولقىندى ىرعاق, سۇلۋ اۋەنگە باي, شالقىعان كەڭ تىنىستى شىعار­مالارى قازاق ءانىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, تۇعىرىن بيىكتەتە ءتۇستى. اقان اندەرىنىڭ تاقىرىبى دا سان الۋان. اسىرەسە, ونىڭ كورىكتى ايەل بەينەسىن, عاشىقتىق سەزىمىن جىرلاعان “اقتوقتى”, “بالقاديشا”, “التىباسار”, “جا­مال قىز”, “سىرىمبەت”, “ماقپال”, ت.ب. ءان­دەرى, سونداي-اق, جۇيرىك ءمىنىپ, قۇس باپتاعان سايات­شى, سەرىنىڭ اتى اڭىزعا اينالعان تۇلپا­رىنا (“قۇلاگەر”, “ماڭماڭگەر”), قىران قۇسىنا (“قاراتورعاي”) ارناعان شىعارمالارى – ءداستۇرلى ءان ونەرىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارى. ءانشى-كومپوزيتور مۇراسىنىڭ كەڭىنەن ناسيحاتتالۋىنا, اسىرەسە, ج.ەلەبەكوۆ كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. انتولوگياعا اقان سەرىنىڭ كوپشىلىككە بەلگىسىز “اقان سەرى”, “قارا ءتو­بەت”, “قىزىل گۇل”, “اق ساۋساق”, “اقتوقتى­نىڭ جەڭگەسىنىڭ ءانى”, “كوكشەتاۋدىڭ بيىگى”, “قۇياڭ بەل”, “پار جەكتىم” دەگەن اندەرى دە ەنىپ وتىر. ارقا وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن تاعى ءبىر ايتۋلى ءانشى-كومپوزيتور – جاياۋ مۇسا بايجان­ ۇلى­نىڭ قازاقتىڭ انشىلىك ونەرىن دامىتۋعا, ونى جاڭا ساز, ورنەكتەرمەن بايىتۋعا قوسقان ۇلەسى مول. جاياۋ مۇسا اندەرى كوركەمدىك ءبىتىمى جاعىنان مۇلتىكسىز جانە ارقايسىسى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن, جاڭاشىل سيپاتتا بولىپ كەلەدى. “اق سيسا”, “كوكارشىن”, “شولپان”, “قۇل­باي باي”, “گاۋhار قىز” سياقتى اندەرى قازاق ءان ونەرىندەگى شوقتىعى بيىك, قايتالانباس ۇلگىلەر. جاياۋ مۇسا ەرتە ساۋات اشىپ, ورىسشا حات تانىعان ادام. ەۋروپانىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتىنەن ءبىرشاما حاباردار بولعاندىق­تان, ءبىراز اندەرىندە قالا اسەرىنەن پايدا بولعان مارش, بي ىرعاقتارى دا كەزدەسەدى. وسى انتولوگياعا ونىڭ جۇرتشىلىققا بۇرىننان بەلگىلى تۋىندىلارىمەن بىرگە, قازىر وتە سيرەك ورىندالاتىن “كەلدىم سىزگە”, “قوس قانات”, “سىلقىم سوق” دەگەن اندەرى ەنگىزىلدى. سون­داي-اق, وسىعان دەيىن جاياۋ مۇسانىڭ ءانى دەپ ايتىلىپ كەلگەن “سۇرشا قىز” ءانى ناقتىلى اۆتورى بالۋان شولاققا قايتارىلىپ, قوسىمجان باباقوۆتىڭ ورىنداۋىندا ب.ەرزاكوۆيچتىڭ جانە م.تولەباەۆتىڭ جازىپ العان نوتالارى بويىنشا جاياۋ مۇسانىڭ ءوز “سۇرشا قىزى” قالپىنا كەلتىرىلدى. قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ابايدىڭ انتولو­گياعا 12 ءانى ەندى. ونىڭ ايتۋلى انشىلەر ورىنداعان ايگىلى اندەرمەن قاتار, كوپشىلىككە بەيمالىم “وزگەگە كوڭىلىم تويارسىڭ” (ا.زا­تاەۆيچ­تىڭ “قازاقتىڭ 500 ءان-كۇيى” جينا­عىنان), “سەگىز اياق” (2-ءشى ءتۇرى, حابيبا ەلەبە­كوۆانىڭ جەتكىزگەن نۇسقاسى بويىنشا), “سۇرعىلت تۇمان دىم بۇركىپ” (نيازبەك الدا­جاروۆتىڭ جەتكىزگەن نۇسقاسى بويىنشا) دەگەن شىعارمالارى قازىرگى انشىلەردىڭ ورىنداۋىن­دا العاش رەت ۇسىنىلىپ وتىر. ۇلتتىق مۋزىكا ءتىلىن وزىندىك ستيلمەن بايىتقان “سەگىز اياق”, “ايتتىم سالەم, قالامقاس”, “جەلسىز تۇندە جارىق اي”, “قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ”, “كوزىمنىڭ قاراسى”, “تاتيانانىڭ ءانى” سىندى اندەرى ارقىلى قازاق انىنە سونى اۋەن, وزگەشە ولشەم مەن ءتۇر الا كەلگەن ابايدىڭ جاڭاشىلدىق ءداستۇرىن عۇلاما ويشىل, اقىن, سازگەر شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى جالعاستىردى. شاكارىمنىڭ “بۇل ءان بۇرىنعى اننەن وزگەرەك”, “انادان العاش تۋعاندا”, “جيىرما ءۇش جاسىمدا”, ء“ان تۋرالى” سياقتى اندەرىنىڭ اباي شىعارماشىلىعىمەن وزەكتەستىگى ايقىن تانىلادى. اقىلباي, ءۋايىس, بەرىكبول (اعاش­اياق), مۇحامەدجان, شاكىر ابەنوۆ سياقتى ءانشى-كومپوزيتورلار دا اباي, شاكارىم سالعان ءۇردىستى دامىتا ءتۇستى. ولاردىڭ اندەرىن نا­سيحاتتاۋشىلار قاتارىندا كەل­دەن­باي ولمەسەكوۆ, سەرىكبولسىن بەك­بوسىنوۆ, امانگەلدى جىكەنوۆ, ساناق ابەۋوۆ, تەلمان قۇجيمانوۆ, ەر­كىن شۇكىمانوۆ, ەرلان رىسقالي سياقتى انشىلەر بار. ءبىرجان سال, اقان سەرىلەردىڭ شىعارما­شى­لىق داستۇرىمەن ساباقتاسىپ جاتقان ۇكىلى ىبىراي ساندىباي ۇلى اندەرىنىڭ تاقىرىبى الۋان ءتۇرلى. ونىڭ اندەرىنىڭ كوپشىلىگى ويناقىلىعىمەن, وزگەشە ەكپىن-ىرعاعىمەن ەرەكشەلەنەدى. (“قاراقات كوز”, “تولقىن”, “قىزىل اسىق”). بۇگىنگى كۇنگە, نەگىزىنەن, ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن 4 ءتۇرلى نۇسقادا جەتكەن “گاككۋ” ءانى ۇكىلى ىبىراي شىعارماشىلىعى­نىڭ شىڭى بولىپ سانالادى. ونىڭ اندەرىنىڭ بىردەن-ءبىر جەتكىزۋشىسى – ءوز ۇرپاعى مۇسا اسايىنوۆ بولسا, حالىققا كەڭ تارالۋىنا ءانشى ق.باي­بو­سىنوۆ ايرىقشا ۇلەس قوستى. ارقا وڭىرىندە قالىپتاس­قان انشىلىك, سال-سەرىلىك ءداستۇردىڭ تاعى ءبىر وكىلى با­لۋان شولاق – ءوزى ۇستاز تۇتقان ءبىرجان سال, اقان سەرى ءان­دەرىنىڭ تاماشا ورىنداۋ­شى­سى ءارى ناسيحاتتاۋشىسى بولدى. ونىڭ “عاليا” (2 ءتۇرى), “كارون پالۋان”, ء“دۇ­نيە”, “سەنتيابر”, “جاستىق” سياقتى اندەرى – قازاق مۋزىكاسىنداعى باي اۋەندىك, قۇرىلىمدىق ورنەگىمەن كوز تارتاتىن ايشىقتى تۋىندىلار. ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە, بۇرىندارى جاياۋ مۇسانىكى دەلىنىپ كەلگەن “سۇرشا قىز” ءانى وسى انتولوگيادا بالۋان شولاقتىڭ ءانى دەپ بەرىلدى. ءاننىڭ اۆتورلىعى, نەگىزىنەن, كەنەن ازىرباەۆتىڭ ب.ەرزاكوۆيچكە ءوز اۋزىنان جازدىرعان بالۋان شولاق اندەرىنىڭ نوتالىق جازباسىنا, ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ەڭبەكتەرىنە جانە باسقا دا ءبىراز دەرەكتەرگە سۇيەنە وتى­رىپ, قالپىنا كەلتىرىلدى. جيناقتاعى بالۋان اندەرىنىڭ قاتارى ك. ازىرباەۆتان جازىلىپ الىنعان نوتالىق جازبالار بويىنشا ورىن­دالعان تاعى دا بىرنەشە انمەن تولىعا ءتۇستى. قازاق ءان الەمىندەگى ەڭ جارقىن تۇلعالاردىڭ ءبىرى – اسەت نايمانباي ۇلى. ارقاداعى اقان سەرى, ءبىرجان سالدىڭ, قۇلتۋمانىڭ سۇلۋ سازدى اندەرىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن اسەت نايمانباي ۇلى اياگوز – تارباعاتاي مەن جەتىسۋ وڭىرلەرىنىڭ دە ءان داستۇرىنە ىنتا-ىقىلاس قويىپ, ونەر تاعىلىمىن العان. اسەت اندەرىنىڭ پوەتيكالىق ءسوز ورنەگى ءان اۋەنىمەن شەبەر ۇشتاسىپ جاتادى. ونىڭ قۇرىلىمى كەمەل, ورنەگى بولەك “قاراكوز”, “كىشى ارداق”, “ۇلكەن ارداق”, “قوڭىرقاز”, “قىسمەت”, “ماقپال”, ء“ىنجۋ-مار­جان” سىندى اندەرى ادامنىڭ جان-دۇنيە­سىن تەربەيتىن تەرەڭ سەزىمگە قۇرىلعان. مۋزى­كالىق مادەنيەتىمىزدىڭ التىن قورىنا قوسىل­عان اسەت اندەرىنىڭ كوپشىلىگى جۇرتشىلىققا جەزتاڭداي ءانشى دانەش راقىشەۆ ارقىلى جەتتى. جيناققا ەنگەن “احاۋ, جالعان”, “جاي تولقىن”, ء“وتتى-اۋ, دۇنيە-اي”, “حاۋليلاۋ قال­قاش-اۋ” – اسەتتىڭ وسى كۇندە سيرەك ورىندالاتىن اندەرى. ارقا انشىلىك, سال-سەرىلىك ءداستۇرىنىڭ سوڭعى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى ەستاي بەركىمباي ۇلى­نىڭ ەسىمى ماحاببات گيمنى ىسپەتتى ايگىلى “قور­لان” ءانى ارقىلى اڭىزعا اينالدى. بۇدان باس­قا, “جايقوڭىر”, ء“بىر مىسقال”, “نازقوڭىر”, “يۋران-اي” سياقتى اندەرى ب.جىلقىباەۆ, ج.ەلەبەكوۆتەردىڭ ورىنداۋىندا وزىندىك ناقىش-ورنەك, قايتالانباس سىر-سيپاتىن بۇزباي جەتىپ, حالقىمىزدىڭ ءان قازىناسىن بايىتا ءتۇستى. “قارقارالى”, “قاراكەسەك” سياقتى بارشا قازاققا ايگىلى سوم التىنداي كەسەك تۋىن­دى­لارىمەن ۇلتتىق مۋزىكا تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان ءمادي ءباپي ۇلى مەن سىرنايمەن ءان ايتۋ ءۇردىسىن قالىپتاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى, “مايرا”, “تولقىما”, “باقشا” سياقتى تەرەڭ سەزىم, مول سىرلى تاماشا اندەر شىعارا وتىرىپ, قازاق ءان ونەرىندە تۇڭعىش رەت ايەل-ءانشى بەينەسىن جاساعان مايرا ۋاليقىزى دا ارقا انشىلىك ءداستۇرىن مەيلىنشە كوركەيتكەن ايتۋلى ونەرپازدار ەدى. وسى كۇنگە دەيىن جارىلعاپبەردىنىڭ ءانى دەپ تانىلىپ كەلگەن “شاما” ءانى جيناقتا شاما نۇر ۇلى دەگەن ءانشى-كومپوزيتوردىڭ ءانى بولىپ بەرىلدى. بۇل دەرەك ا.زاتاەۆيچتىڭ “قازاقتىڭ 1000 ءانى” جيناعىنان الىندى. سول سياقتى ارقا وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن مۇس­تافا, سەيىتجان سال, قاناپيا, جارىل­عاپ­بەر­دى, عازيز, ءيمانجۇسىپ, شاشۋباي, تاۋكە سىندى ءبىرتۋار ونەرپازداردىڭ بۇگىنگە جەتكەن بىردە-ەكىلى اندەرى دە وسى جيناققا ەنگىزىلىپ وتىر. سونداي-اق انتولوگيادان, م.جۇماباەۆ, س.سەيفۋللين, م.دۋلاتوۆ, ق.امانجولوۆتار­دىڭ تۋىندىلارىمەن قاتار, ر.ەلەباەۆ, م.ەرجانوۆ, ب.جىلقىباەۆ, ق.باباقوۆ سياقتى كەيىنگى بۋىن ءداستۇرلى ءانشى-كومپوزيتور­لاردىڭ شىعارمالارى دا ورىن الدى. باتىس قازاقستان انشىلىك ءداستۇرى. باتىس ولكەنىڭ كاسىبي ءان مەكتەبى ەپيكالىق ءداستۇر نەگىزىندە دامىعان. ا.جۇبانوۆتىڭ: “قازاقتىڭ حالىقتىق مۋزىكا مادەنيەتىندە, ونىڭ ىشىندە, ءاننىڭ دامۋىندا جىرشىلار دا ۇلكەن ءرول وينادى” دەگەن پىكىرى ءان مەن جىر ەگىز ۇعىم سانالاتىن وسى ولكەگە دە قاتىستى. باتىس وڭىردەگى جىراۋلىق-جىرشىلىق ونەردىڭ جەرگىلىكتى انشىلىك مەكتەپتىڭ قالىپتاسۋى مەن وركەندەۋىنە زور اسەرى بولعانى انىق. عۇرىپتىق فولكلور, قارا ولەڭدەردەن باستاۋ الىپ دامىعان ماتوك اندەر, كۇلدىرگى اندەر, ساعىنىش اندەر, قوڭىر اندەر دەپ اتالاتىن ليريكالىق تۋىندىلار باتىس ولكە داستۇرىندەگى ءان جانرىنىڭ كەڭ تاقىرىپتىق اۋقىمىن كورسەتەدى. باتىس كاسىبي ءان مەكتەبىنىڭ نەگىزگى تۇلعاسى – ءانشى-كومپوزيتور مۇحيت مەرالى ۇلى. مۇحيت اندەرى – دياپازون كەڭدىگىمەن, ىشكى مازمۇنىنىڭ تەرەڭدىگىمەن قازاق ءان ونەرىن بيىككە كوتەرگەن اسا باعالى مۇرا. كومپوزيتور شىعارما­شىلىعىندا سول ولكەدەگى ەرەكشە دامىعان جىراۋلىق-جىرشىلىق ونەر مەن باتىس قازاقستاننىڭ سول كەزەڭدەگى شىرقاۋ شىڭىنا جەتكەن كۇيشىلىك ءداستۇرىنىڭ ەرەكشە اسەرى بولعانى ءسوزسىز. سەبەبى, ءاننىڭ ىشكى تابيعاتىن, بولمىس-ءبىتىمىن, حاراكتەرىن اشۋدا دومبىرا سۇيەمەلىندەگى ايشىقتى قا­عىس­تار ۇلكەن ءرول اتقارادى. باتىس قازاقستان ءان-جىر ءداس­تۇرىندەگى دومبىرا سۇيە­مەلى اسپاپتى كاسىبي دەڭگەيدە شەبەر مەڭگەرۋدى تالاپ ەتەدى. ويتكەنى, كۇيدەگى ءداستۇرلى قاعىستار, وڭ قول جانە سول قولداعى ءارتۇرلى ءادىس-امالدار ءان سۇيەمەلىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. مۇحيت اندەرىنىڭ ءبىر الۋانى ورتا دياپازوندى, قوڭىر اندەر بولىپ كەلسە (“الۋاش”, “دۇنيە”, “قول­جەت­پەس”, ت.ب.), “اينامكوز”, “زاۋرەش”, “ۇلكەن ايداي” ءتارىزدى تۋىندىلارى – ورىنداۋشىلىق ۇلكەن شەبەرلىكپەن بيىك شىرقاپ ايتىلاتىن, كەڭ تىنىستى, كۇردەلى اندەر. جيناققا مۇحيتتىڭ 21 شىعارماسى ەندى, ولاردىڭ ىشىندە سيرەك ايتىلاتىن “قوقىش”, “كوك جار”, “شاندوز” دەگەن اندەرى بار. باتىس قازاقستان ايماعىنىڭ ءان ءداستۇرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جەتە زەرتتەلمەي كەلگەن­دىكتەن, وسى وڭىردەگى نەبىر تاماشا ءانشى-كومپوزيتورلار شىعارماشىلىعى ەلەۋسىز قالىپ كەلدى. بالا وراز, قيسا, امانعالي, اۋحات, سارى, قىزىل, مولداباي, وتەعالي, داۋكە, بىلەك, اجار, ت.ب. كوپتەگەن ءانشى-كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارى دەر كەزىندە جينالماۋى سەبەپتى, كوپتەگەن اندەر جوعالىپ, ۇمىت بولعان. ولاردىڭ بۇگىنگە جەتكەن بىردە-ەكىلى تۋىندىلارى جيناقتالىپ انتولوگياعا ەنگىزىلدى. باتىس قازاقستان اندەرىنىڭ بۇگىنگى زامانعا بۇزىلماي جەتۋىنە زور ەڭبەك سىڭىرگەن ايگىلى ءانشى عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ بولدى. مۇحيتتىڭ اندەرىن ونىڭ نەمەرەلەرى شايقى مەن شىنتاستان ۇيرەنىپ, ورىنداۋشىلىق ۇلگىلەرىن العان ع.قۇرمانعاليەۆ ءوزىنىڭ اۋقىمدى ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى ارقاسىندا قازاقستاننىڭ باتىس ايماعىنىڭ ەجەلگى قارا ولەڭ ۇلگىسىندەگى حالىق اندەرىن كاسىبي دەڭگەيگە جەتكىزدى. ماسەلەن, ول “ادەمى قىز”, “داريعا” سەكىلدى حالىق اندەرىنە قايىرما قوسىپ, قوسىمشا دىبىستار قولدانۋ ناتيجەسىندە بۇل اندەرگە مول تىنىس دارىتىپ, كاسىبي دەڭگەيىن كوتەردى. ع.قۇرمانعاليەۆ – مۇحيت داستۇرىندەگى اندەردىڭ شەبەر ورىنداۋ­شىسى عانا ەمەس, ءوزى دە كوپتەگەن اندەر شى­عارعان تاماشا سازگەر. ونىڭ مەكتەبىنەن ءدارىس العان شاكىرتتەرى ق.بەكبوسىنوۆ, ءا.ەڭكەباەۆ, ق.ق ۇلىشەۆا, ق.راحيموۆا, ج.سارسەنعاليەۆ, ق.وراشەۆا, س.تاۋداەۆا, س.راحمەتجانوۆ, گ.سۇندەتوۆا, س.ابدراحمانوۆ, س.جانپەيىسوۆا, ت.ب. انشىلەر باتىس ءان ءداستۇرىن جالعاستىرۋشى ءىزباسارلارى بولدى. ەل ىشىنەن شىققان اسقاق انشىلەر ق.جۇماليەۆ, م.تورەشوۆ, ق.بەردى­عاليەۆ, ا.عۇبايدۋللين, ە.ماعازوۆ, ت.ب. انشىلەر – باتىس ولكەدە قالىپتاسقان انشىلىك ءداستۇردىڭ ايتۋلى وكىلدەرى. ماڭعىستاۋ اندەرى جالپى باتىس اندەرىنەن دومبىرا قاعىسىنىڭ, اۋەن ەكپىنىنىڭ جايلى­عىمەن ەرەكشەلەنەدى. ماڭعىستاۋ جەرىندە ءXىX عاسىردا “جەتى قايقى” دەگەن اتپەن جەتى ونەرپاز ءومىر سۇرگەن. ول ولكەدە “قايقى” دە­گەن ءسوز “سال-سەرى” دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. قازىرگى كەزدە ماڭعىستاۋ اندەرى دەپ ايتى­لاتىن اندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى – ءانشى-كۇيشىلىگىمەن, اقىندىق, سازگەرلىك ونەرىمەن ەلگە بەلگىلى دوسات, وسكىنباي, تۇرسىن, ءادىل, جىلگەلدى, تاستەمىر, شولتامان سياقتى ءانشى-كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارى. ماڭعىستاۋ جەرىندە بۇدان باسقا حاميت, بوراش, اقبالا, قازيحان, سماعۇل, قاراباي, قوسىلا الماعان عاشىعى اقبوبەككە ارناعان اندەرىمەن قازاق دالاسىنا بەلگىلى بولعان قايىپ قوراباي ۇلى دەگەن ونەرپازدار وتكەن. ماڭعىستاۋ اندەرىن وسى كۇنگە جەتكىزگەن ءىزباسار شىرتانوۆ, كۇرىش تاسبولاتوۆ, زاۋرەش ەسبەرگەنوۆا, جەتكىزگەن سەيىتوۆ, بەردىعالي سرانوۆتار بولسا, قازىرگى كەزدە بۇل ءداستۇردى ايگۇل قوسانوۆا, ەلدوس ەمىل, اقمارال ەرىمبەتوۆا, بولات شاۋليەۆ, ءاسانالى كوشەروۆ, قىدىرباي جۇمانوۆتار جالعاستىرىپ ءجۇر. جەتىسۋ انشىلىك ءداستۇرى. جەتىسۋ جەرىندەگى ءان ونەرىنىڭ قالىپتاسۋىنا دا وسى وڭىردە ەرەكشە دامىعان ەجەلگى اقىندىق-جىرشىلىق ءداستۇردىڭ زور ىقپال ەتكەنى انىق. وسى وڭىردەگى مەيلىنشە كوپ ايتىلاتىن قارا ولەڭدەر مەن حالىق اندەرى كاسىبي انشىلىك مەكتەپتىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى. زەرتتەۋشى-عالىمدار جەتىسۋدا ارقاداعى اقان, بىرجاندارمەن زامانداس داۋرەن سال, تاكەن سال دەگەن سال-سەرى, ءانشى-سازگەرلەر وتكەنىن, بىراق شىعارمالارى ساقتالماعانىن جازادى. وسى انشىلىك مەكتەپتىڭ قالىپتاسۋىنا ۇيىتقى بولعان دارا تۇلعا كەنەن ازىرباەۆ شىعارمالارىنىڭ كوبى نەگىزىنەن ءوز ورىنداۋىندا جەتتى. ۇزاق جاساپ, ارتىنا مول مۇرا قالدىرعان كەنەن اندەرىنىڭ تاقىرىپ اۋقىمى مول, قۇرىلىم-ءپىشىنى جاعىنان دا ءار الۋان, تىنىسى كەڭ, اۋەنى ورنەكتى, سان قۇبىلعان ىرعاقتى كەلەدى. “بوز­تورعاي”, “كوكشولاق”, “بۇلبۇلعا”, “بازار-نازار”, “الاتاۋ الابىندا”, “تىك شىرقاۋ” سياقتى اسەم سازدى, سۇلۋ ناقىشتى اندەرىمەن كەنەن جەتىسۋ ولكەسىندە قالىپتاسقان انشىلىك ءداستۇردى كاسىبي بيىك ورەگە كوتەرگەن قازاقتىڭ بىرەگەي ءانشى-كومپوزيتورى. جامبىل, سارباس, بالۋان شولاق سىندى بەلگىلى ءانشى-اقىنداردان ۇلگى-ونەگە العان كەنەن ازىرباەۆ ءوز ومىرىندە جۇزدەن استام اندەر شىعارعان. ونىڭ وسى انتولوگياعا ەنگەن اندەرى, وزىنەن باسقا, قىزى تورتكەن كەنەنوۆا مەن كەيىنگى جاس انشىلەردىڭ ورىنداۋىندا بەرىلدى. جەتىسۋعا اتى ايگىلى بولعان ءانشى-كومپوزيتور قاپەز بايعابىل ۇلى ىستامبۇلدا ءبىلىم الىپ, تۋعان جەرىنە ورالعان سوڭ, مەكتەپتەر اشىپ, بالا وقىتقان. كەيىننەن ساياسي قۋعىنعا ۇشىراپ, رەپرەسسيا قۇربانى بولادى (1937 ج.). قاپەزدىڭ بىزگە جەتكەن “ايحوي”, “دۇنيە-اۋ”, “قوشتاسۋ”, ء“ۇش مەركى” دەگەن اندەرى وزگەشە اۋەندىك سيپاتىمەن ەرەكشەلەنەدى. كەزىندە ايتۋعا تىيىم سالىنعاندىقتان, ۇمىتىلۋعا اينالعان قاپەز شىعارمالارىن زەرتتەۋشى-عالىم ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى, انشىلەر عالىمجان دوسان ۇلى, رامازان ستامعازيەۆتار جەتكىزگەن بولاتىن. وسى ولكەنىڭ تاعى ءبىر بەلگىلى ءانشى-كومپوزيتورى ءپىشان جالمەندە ۇلى, زامانىندا انشىلىگىمەن, كۇيشىلىگىمەن, ەل باسقارۋ ىسىمەن بەلگىلى بولعان. ءپىشاننىڭ سوڭىندا جان-جارى عايشاعا ارناپ, اباقتىعا ايدالىپ بارا جاتقاندا شىعارعان ەكى ءانى جانە “دۇنيە, شىركىن” دەگەن اندەرى قالدى. ءپىشاننىڭ اندەرىن وسى كۇنگە جەتكىزگەن ءانشى-اقىن ءاسىمحان قوسباساروۆ ەدى. جەتىسۋ جەرىندەگى انشىلىك ونەردىڭ تاعى ءبىر وكىلى سادىقوجا موشان ۇلى بولاتىن. تاعدىرى شىرعالاڭعا تولى ءانشى-كومپوزيتور 27 جاسىندا تۋعان ەلدەن جىراق قىتاي جەرىندە دۇنيەدەن قايتتى. ونىڭ “احاۋ, ايىم”, “سارى بيداي”, “ساعىنساڭ, قالقا, ءوزىڭ كەل” سياقتى وزىندىك ورنەك-ناقىشىمەن ەرەكشەلەنەتىن سۇلۋ سازدى اندەرىن وسى كۇنگە جەتكىزگەن – دانەش راقىشەۆ. جەتىسۋدىڭ وڭتۇستىك جاعىنداعى شۋ ءوڭى­رىندە جاساعان ساۋىتبەك ۇسا ۇلى, ءانشى-كومپو­زيتور رەتىندە, قوسىلا الماعان ارماندى عا­شى­عى اقبوپەگە ارناعان انىمەن بەلگىلى. اۆتور­دىڭ سوڭىندا قالعان جالعىز ءان بولعان­مەن, “اقبوپە” – سەزىم تەرەڭدىگىمەن, كوركەم دە كۇردەلى بىتىمىمەن ءداستۇرلى كاسىبي ءان ونە­رىندەگى شوقتىعى بيىك تۋىندىلار قاتارىنان ورىن الادى. وسى كۇنگە “اقبوپە” ءانىنىڭ ەكى نۇسقاسى جەتتى. جيناققا ونىڭ ءبىرى جامال وما­روۆانىڭ, ەكىنشىسى اياز بەتباەۆتىڭ ورىنداۋىندا كىردى. جەتىسۋ ولكەسىنەن شىققان جانە ءبىر كۇمىس كومەي ءانشى, تاماشا كومپوزيتور دانەش راقىشەۆ كوپتەگەن حالىق اندەرى مەن حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ تۋىندىلارىن تىنباي ناسيحاتتاپ ءوتتى. ءانشى-كومپوزيتوردىڭ “ساياسىندا المانىڭ”, “جەر سۇلۋى جەتىسۋ”, “اياۋلىم مەنىڭ, ارايلىم”, “بالجان-اي” سياقتى اسەم اۋەزدى ءوز اندەرى دە جيناقتان مول ورىن الىپ وتىر. بۇل كومپوزيتورلاردان باسقا جەتىسۋ اندەرى جيناقتا بارماق, ۇمبەتالى, شالتاباي, قارعا, كودەك, ءاسىمحان, قىرباي, كوبەيباي, بۇلشا, قىمبات سياقتى ءانشى-كومپوزيتور­لاردىڭ شىعارماشىلىقتارىمەن تولىق­تى­رىلدى. جەتىسۋ اندەرى وسى كۇنگە كەنەن ازىرباەۆ, قۋات نيازباەۆ, قانابەك رايىسوۆ, مۇحتار وتەباەۆ, سەرعالي ءابجانوۆ, ءسابيت ورازباەۆ, التىنبەك ورازباەۆ, تورتكەن كەنەنوۆالار ارقىلى جەتسە, بۇل ءداستۇردى كەيىنگى كەزدە رايىمقۇل تەمىرباەۆ, ەرجان قوسبارماقوۆ, رامازان ستامعازيەۆ, دۇيسەنبەك ومىراليەۆ, اقان ابدۋاليەۆ, تىلەۋلەس قۇرمانعاليەۆ, ارداق بالاجانوۆا, جازگۇل داڭىلباەۆا, ەربولات شالدىبەكوۆ, نۇرگۇل القوجاەۆالار ناسيحاتتاپ ءجۇر. سىر ءوڭىرىنىڭ انشىلىك ونەرى بۇل انتولو­گيادا حالىق اندەرى “كوكشەتاۋ”, “دولانا”, انداعۇل بالقى دايراباي, نارتاي, ەشنياز سال, كۇمىساي, توعجان, رۇستەمبەك جىراۋ, ءابىلدا جۇرگەنباەۆتاردىڭ تۋىندىلارىمەن كورىنىس تاپتى. بۇل اندەردى مۇحامەدجان رۇستەموۆ, قۇرمانبەك بەكپەيىسوۆ, ەل ىشىنە جىرشى رەتىندە تانىمال الماس الماتوۆ, ەلمۇرا جاڭابەرگەنوۆا, عازيزا شايماحا­نوۆا, ءسابيت دابىلوۆتار ورىندايدى. قحر-دىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى التاي, تارباعاتاي, ىلە قازاقتارىنىڭ جيناققا ەنگەن كاسىبي اندەرى – اتاجۇرتقا بەيتانىس حالىق اندەرىنەن, سونداي-اق, تاڭجارىق, اپپاق, سۇلۋباي, بۇركىتباي, تولەۋحان, جۇماحان, قۇماربەك كوپەن ۇلى, رافيىق دومباەۆ, شاۋشەكەي كەرىمقىزى دەگەن ءانشى-كومپو­زيتورلاردىڭ شىعارمالارىنان تۇرادى. بۇل اندەردى ءامينا نۇعمانوۆا, كەرىم ەلەمەس, التىنكۇل باپارقىزى, ساعادات مىرزاحمەت­ ۇلى, گۇلزيرا بوكەيحانقىزى, ءشابا ادەن­قۇلقىزى, اينۇر قالايقىزى, مايرا قايراتقىزى, دۋمان ورالباي, اراي اسقاپ سياقتى انشىلەر ورىنداعان. انتولوگيانى قۇراستىرۋ بارىسىندا, بۇرىن-سوڭدى ەستىلمەگەن, نەمەسە, قازىردە ۇمىتىلىپ بارا جاتقان كوپتەگەن ەسكى اندەر تابىلدى. ماسەلەن, “ارىستاننىڭ ءانى”, ء“نۇر­كەيدىڭ ءانى”, “سوقىر قاقپاننىڭ ءانى”, “قايران التاي-مارقاكول” دەگەن اندەر قازىرگى انشىلەردىڭ رەپەرتۋارلارىندا مۇلدە كەزدەسپەيدى. سونداي-اق, بۇرىن كوپ ايتىلماعان “يتاشتىڭ ءانى”, “كودەكتىڭ ءانى”, “كاشتەننىڭ ءانى”, بۇرىن بەلگىلى بولسا دا, جۇرت قۇلاعىنا ءالى جەتە قويماعان “بارماق­تىڭ ءانى”, “شىنىبايدىڭ ءانى”, “قياسبايدىڭ ءانى” “قابىشتىڭ ءانى” سياقتى ءبىراز اندەر العاش رەت وسى جيناقتا جاريالانىپ وتىر. جيناققا ەرتەرەكتە شىققان قازاق اندەرى­نىڭ نوتالىق جازبالارىنان بۇرىن ورىن­دالماعان ءبىرشاما اندەر ەنگىزىلدى. ماسەلەن, ا.زاتاەۆيچتىڭ “قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى” جيناعىنداعى احمەت بايتۇرسىنوۆتان جازىلىپ الىنعان حالىق ءانى “كامشات بورىك”, وسى اۆتوردىڭ “قازاق حالقىنىڭ 500 ءان مەن كۇيى” كىتابىنداعى قانىش ساتپاەۆتان جا­زى­لىپ الىنعان حالىق اندەرى “اجاردىڭ سارى­نى”, “بيبىگۇل”, ب.ەرزاكوۆيچتىڭ “قازاقتىڭ عاشىقتىق اندەر انتولوگياسىنان” حالىق ءانى “اق ەركە”, “اقجورعاجان”, ا.بافينانىڭ “سينتسزيان قازاقتارىنىڭ اندەرى” جينا­عىنان حالىق ءانى “اق الما”, “ەۋ, ايداي”, ت.بەكحوجينانىڭ “قازاق حالقىنىڭ 200 ءانى­نەن” “قانجان-اي”, “قوس كۇرەڭ”, ر.تەمىر­باەۆ­تىڭ “قازىعۇرت اۋەندەرىنەن” حالىق ءان­دەرى “اباي كوك”, “گۇل-گۇل-اي”, “ەركەم-اي”, ت.ب., سونداي-اق, جاس زەرتتەۋشىلەر ب.ءمۇپ­تەكەەۆتىڭ “جەتىسۋ اۋەندەرى”, ب.ءبابىجاننىڭ “قازاقتىڭ ءجۇز قارا ولەڭى” جيناقتارىنان كوپ­تەگەن اندەر كاسىبي دەڭگەيدە ورىندالىپ, وسى جيناققا ەنگىزىلدى. *   *   * ءسوز سوڭىندا “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 ءانى” انتولوگياسى بويىنشا اتقارىلعان جۇمىس بارىسىنا از-كەم توقتالا كەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. اندەردى جيناقتاۋ, سارالاۋدا قۇراستىرۋشىلار نەگىزىنەن “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” انتولوگياسىنداعى جۇيەنى ۇستانعانىمەن, كەي رەتتە ودان باس تارتۋعا تۋرا كەلەتىن جاعدايلار دا كەزىكتى. ماسەلەن, حالىق كۇيلەرى بولسىن, حالىق كومپوزي­تورلارىنىڭ شىعارمالارى بولسىن – قازاقتىڭ بارشا ءداستۇرلى كۇيى ءار ايماقتا قالىپتاسقان كۇي­شىلىك ءداس­تۇر, ورىنداۋشىلىق مەكتەپ جونىمەن جۇيەلەنىپ, توپتاس­تىرىلىپ بەرىلسە, جيناقتاي كەلگەندە, حالىق اندەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن قازىرگى كۇندە ءدال ولاي ناقتى مەكتەپ, ايقىن داستۇرگە ءبولىپ-جىكتەۋ مۇمكىن ەمەستىگى كورىندى. انتولوگيادا تەك اتى-جوندەرى بەلگىلى, ايقىن انشىلىك ءداستۇر قالىپتاس­تىرۋشى تۇلعالاردىڭ شىعار­مالارى عانا, شارتتى تۇردە, وزدەرى ءومىر سۇرگەن ءوڭىر اتىمەن اتالاتىن كاسىبي ءداستۇرلى ءان مەكتەبى اياسىندا توپتاستىرىلدى. ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار مەن دىبىس جازبالار مۇراعاتىندا, قازاق راديوسىنىڭ “التىن قورىندا” ساقتالعان كونە ءۇنتاسپالار­داعى اندەر, تەحنيكالىق ساپاسى جارامدى بولعان جاعدايدا, جيناققا, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە, العاشقى ورىنداۋشىلار جەتكىزگەن نۇس­قادا ەنگىزىلدى. اندەردى جيناقتاۋ بارى­سىندا ايتارلىقتاي قيىنشىلىقتار دا كەزدەستى. ماسەلەن, سول مۇراعات, قورلاردان ءبىر ءاننىڭ بىرنەشە اتاۋمەن, يا بولماسا ءار ءانشىنىڭ ورىنداۋىندا ءتۇرلى نۇسقادا (ۆاريانتتا) تابىلۋى, ءان سوزدەرىنىڭ قاتە ايتىلۋى, نەمەسە باسقا ءاننىڭ ماتىنىمەن اۋىسىپ كەتۋى سياقتى جاعدايلار ءجيى ۇشىراستى. ءبىر نەگىزدەن وربىگەن ۇقساس اندەر مۇقيات تىڭدالىپ, سا­لىستىرىلا كەلىپ, جيناققا ءاننىڭ نەگىزگى تۇپنۇسقا دەپ تانىلعان ۇلگىسى عانا جىبەرىلدى. قۇرىلىمىندا, اۋەنىندە تۇپنۇسقادان ەداۋىر ايىرماشىلىقتارى بولعان جاعدايدا عانا كەيبىر اندەر سول تۇپنۇسقانىڭ ۆاريانتتارى (نۇسقالارى) ەسەبىندە تاڭدالىپ الىندى (ايتالىق, “سەگىز اياقتىڭ”, “قورلان”, “توپ­اي­كوك” سياقتى اندەردىڭ ەكىنشى نۇسقالارى). ءار ءانشىنىڭ ورىنداۋىندا ءار ءتۇرلى اتاۋمەن جۇرگەن ءان اتتارى ءبىر ىزگە ءتۇسىرىلىپ, ءمۇم­كىندىگىنشە, ءان ماتىندەرى تولىق, ءارى دۇرىس ايتىلعان ۇلگىلەر ۇسىنىلدى. سونىمەن بىرگە, اتتارى ۇقساس بولعانىمەن, قۇرىلىمى, اۋەن, ىرعاعى ءبىر-بىرىنەن مۇلدە بولەك اندەر دە كوپ ەكەنى بەلگىلى. ماسەلەن, “ساۋلەم-اي” اتالاتىن اندەر شوعىرى. بۇل ۇلگىلەر اندەر تىزىمىندە ءبىر-بىرىنەن ءتۇر رەتىندە ايرىقشالاپ كورسەتىلدى: “ساۋلەم-اي” (1-ءتۇرى), “ساۋلەم-اي” (2-ءتۇرى), ت.س.س. ال ءبىر نەگىزدەن وربىگەن, ايىرماشىلىقتارىمەن قاتار, ۇقساستىقتارى دا ايقىن تۇرعان كەيبىر اندەر ءبىر-بىرىنەن نۇسقا (ۆاريانت) رەتىندە اجىراتىلدى: “ەكى جيرەن” (1-نۇسقا), “ەكى جيرەن” (2-نۇسقا) ت.ب. جانە ءبىر ەسكەرتە كەتەتىن نارسە, اۆتور­لىعى كۇماندى نەمەسە كىمنىڭ شىعارماسى ەكەندىگى تۋرالى مۋزىكا بىلگىرلەرى انىق ءبىر پىكىرگە توقتاسا قويماعان ءبىراز اندەر بۇ­رىنعىسىنشا انتولوگيادا حالىق اندەرى قاتارىندا بەرىلدى. مەملەكەتتىك جانە جەكە مۇراعات, قورلار­دان جۇرت قۇلاعىنا ءالى تيە قويماعان نەمەسە ەر­تەرەكتە جازىلىپ الىنىپ, كەيىننەن ورىن­داۋشىسى بولماعاندىقتان, ۇمىتىلا باستاعان ءبىراز اندەر تابىلدى. بۇل قاتارعا وسى انتو­لوگيا ارقىلى اتاجۇرتقا ورالعان شەتەل قا­زاق­تارىنىڭ ءان مۇراسىن دا جاتقىزۋعا بولادى. “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 ءانى” اتالاتىن انتولوگيادا ءداستۇرلى ءان ۇلگىلەرى بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن كولەمدە, بارىنشا مول قامتىلىپ وتىر. دەگەنمەن, حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى تىرنەكتەپ جيعان ءان قازىناسى وسى مىڭ انمەن شەكتەلە قويماسى حاق. ءالى دە بولسا, جوعالعاندى ىزدەۋ, كەمدى تولىقتاۋ – كەلەشەك كۇندەردىڭ ۇلەسىندە. ال “قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءانى” اتالاتىن, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتار رۋحاني اسىل مۇرا, قىمبات جادىگەر­لىگىمىزدىڭ قازىرگى بارىن تۇگەندەپ, شاشپاي-توكپەي, كەيىنگى ۇرپاققا تابىستاۋ – بۇگىنگى ءبىزدىڭ پارىزىمىز. قولىڭىزداعى ءداستۇرلى ءان انتولوگياسى – سول مىندەت-پارىز ۇددەسىنەن تابىلار ىزگى قادام, تۇبەگەيلى ەڭبەكتىڭ كورىنىسى. سايدا ەلامانوۆا, ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,  پروفەسسور, ساۋلە جانپەيىسوۆا, ءانشى, ونەر زەرتتەۋشى, دوتسەنت, باعلان ءبابىجان,  انشى, ونەر زەرتتەۋشى, مۇرات ابۋعازى, كۇيشى, ونەر زەرتتەۋشى.