1995 جىلدىڭ 30 تامىزى ەلىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانعان كۇنى عانا ەمەس. وسى كۇنى بۇكىل حالىقتىق داۋىس بەرۋ ارقىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيا ەلىمىزدە ساياسي, اكىمشىلىك, ەكونوميكالىق-ءالەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق رەفورمالاردى ودان ءارى جۇرگىزۋدىڭ اسا قۋاتتى سەرپىنىن باستاپ بەردى. جاڭا كونستيتۋتسيا نورمالارىنىڭ ارقاسىندا عانا قىسقا مەرزىمدە جاس مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسى مەن ساياساتىندا, ۇلتارالىق كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتا اسا ناتيجەلى تابىستارعا قول جەتكىزىلدى.
1995 جىلعى كونستيتۋتسيا ەلدەگى ءجۇرگىزىلگەن رەفورمالارعا تىڭ سەرپىن قوسا وتىرىپ, نارىق ەكونوميكاسىنىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن پارلامەنت پەن اتقارۋشى بيلىكتىڭ زاڭنامالىق شەڭبەردە جۇمىس ىستەۋلەرى ءۇشىن ءتيىمدى ءنورماتيۆتى قۇقىق بازاسىن قامتاماسىز ەتتى. ەكونوميكانىڭ تۇپقازىعى بولىپ تابىلاتىن مەنشىك قاتىناستارىنا, مەملەكەتتىك مەنشىكپەن قاتار جەكە مەنشىكتى دە قورعاۋدا تەڭ جاعدايدا كەپىلدىك بەردى.
1995 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزىندە قۇقىقتىق رەفورمالار جۇرگىزىلىپ جاڭا زاڭناما – جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيالىق قۇقىق جاسالدى. ازاماتتىق قوعامداعى جەكە مەنشىك قاتىناستاردى, ەركىن كاسىپكەرلىكتى رەتتەيتىن ازاماتتىق قۇقىق ودان ءارى دامىتىلدى. الەمدىك تاجىريبەدە قالىپتاسقان پرينتسيپتەرگە سايكەس ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋشىلىك زاڭدارعا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, ازاماتتىق, قىلمىستىق, اكىمشىلىك قۇقىق كودەكستەرى قابىلداندى.
قازاقستان حالقى كونستيتۋتسياعا داۋىس بەرۋ ارقىلى سول ۋاقىتتا وبەكتيۆتى تۇرعىدا ورنىققان پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىن بەكەمدەپ بەردى. قازاقستان حالقىنىڭ بۇل تاڭداۋى كەزدەيسوق ەمەس ەدى. ول الدىڭعى تاريحىمىز بەن بۇگىنگى بولمىسىمىزدان, قاندايدا ءبىر الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق داعدارىستارعا نەمەسە بيلىكتىڭ ءارتۇرلى تارماقتارى اراسىنداعى الاۋىزدىققا بايلانىستى اۋىتقۋشىلىقتارعا جول بەرمەيتىن قۋاتتى توپتاسقان بيلىك جۇيەسىنىڭ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندادى.
كونستيتۋتسيادا ماڭىزدى كورىنىس تاپقان جاعداي – قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا بولىپ جاريالانۋى بولدى. ءويتكەنى, پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا تۇرىندەگى مەملەكەتتىك قۇرىلىس بارىنشا يكەمدى نىسان بولىپ تابىلادى. بۇل نىسان پرەزيدەنتتىڭ, پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ وكىلەتتىلىكتەرىن ناقتى ۇيلەستىرۋدى كوزدەيدى, ءىس جۇزىندە بيلىكتى زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت تارماقتارىنا بولەتىن كلاسسيكالىق قاعيدانى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل جاعدايدا بۇكىل حالىق سايلاعان پرەزيدەنت كونستيتۋتسيانى ساقتاۋدىڭ كەپىلى بولا وتىرىپ, بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارىنىڭ جانە ولاردىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى, ۇيىمداستىرۋشىسى جانە تورەشىسى بولا الادى. مەملەكەت باسشىسى ەل ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايدى, بيلىك پەن ونىڭ ءرولىن جانە كونستيتۋتسيانى ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىن ساقتاۋدىڭ كەپىلدى ءرولىن اتقارۋىنا, بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارىنىڭ جانە بۇكىل مەملەكەتتىك ورگانيزمنىڭ ۇيلەسىمدى جانە جەمىستى مىندەت اتقارۋىن قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسەتىن ورگاندار قۇرادى.
سونىمەن بىرگە, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وكىلەتتىلىگى شەكسىز ەمەس. سول سياقتى, وكىمەت بيلىگىن اسىرا پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىن شەكتەۋلەر مەن كەدەرگىلەر جۇيەسى وعان دا قولدانىلاتىن ەدى. كونستيتۋتسيانىڭ 3-ءشى بابىندا كورسەتىلگەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىرتۇتاستىعى جانە ونىڭ تارماقتارعا ءبولىنۋى تۋرالى پرينتسيپ تە ۇزاققا سوزىلعان پىكىرتالاستىڭ نىسانىنا اينالدى. بۇرىنعى كونستيتۋتسيادا, كەيبىر باتىس ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنە وراي, سول بيلىكتىڭ ءوزىن ءبولۋ تۋرالى اڭگىمە كوتەرىلگەن-ءدى. بىراق, تاجىريبە كورسەتكەندەي, قازاقستان جاعدايىندا بۇل شەشىم ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار اراسىنداعى قاقتىعىستاردىڭ تۋىنا, ءاربىر “بيلىك” وزدەرىن ءبىر-بىرىنەن تاۋەلسىزبىز دەپ ەسەپتەيتىن قاتەلەرگە ۇرىندىراتىن ەدى.
جاڭا كونستيتۋتسيادا ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءۇش تارماققا ءبولىنۋىنىڭ تەتىكتەرى قاراستىرىلعان. ال مۇنىڭ ءوزى, ءبىر جاعىنان, ولاردىڭ تىعىز ىنتىماقتاسىپ قىزمەت جاساۋ مۇمكىندىكتەرىنە, ال ەكىنشى جاعىنان, ءوزارا ءبىرىن-ءبىرى شەكتەپ وتىرۋىنا, كونستيتۋتسيادا جانە زاڭداردا كورسەتىلگەن قۇزىرەتتەرىنە ارالاسپاۋىنا باعدارلاندى.
سونىمەن قاتار, كونستيتۋتسيانىڭ 4-ءشى بابىندا “قولدانىلاتىن قۇقىق” دەگەن ۇعىم بەرىلدى, ول بۇرىنعى كونستيتۋتسيادا بولماعان ەدى. مۇندا راتيفيكاتسيالانعان حالىقارالىق شارتتاردىڭ رەسپۋبليكا زاڭدارىنان (بىراق كونستيتۋتسيادان ەمەس) باسىمدىعى بولادى دەپ كورسەتىلدى. بۇل ەرەجەنىڭ بولۋىنا حالىقارالىق قۇقىقتىڭ باسىمدىعىن جاقتايتىن كەيبىرەۋلەر ريزا بولمادى. دەگەنمەن, تۇپتەپ كەلگەندە, باپتىڭ وسىنداي رەداكتسياسى قابىلداندى. بۇل ەرەجە كەيىننەن كونستيتۋتسيا ەرەجەلەرىنىڭ جوعارى تۇرۋىنا نەگىزدەلگەن ءبىرىڭعاي قولدانبالى قۇقىقتىڭ تاجىريبەسىن قالىپتاستىرۋعا ەداۋىر كومەكتەستى.
كونستيتۋتسيانىڭ 5-ءشى بابىندا دەموكراتيانىڭ باستى بەلگىسى – يدەولوگيالىق جانە ساياسي ارالۋاندىلىق ءبىرىنشى رەت جاريالاندى. بۇل ەرەجە, باسقالارىن بىلاي قويعاندا, ساياسي پارتيالار مەن ءتۇرلى قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ ەركىن قىزمەت جاساۋىن دا قاراستىرعان. مۇنىڭ ءوزى وسى كەزەڭدە يدەولوگيالىق ماسەلەدە وسىنشاما ەركىندىكتردىڭ بولۋى قاجەت پە, بۇل ونىڭ تۇراقتىلىعىنا زيانىن تيگىزبەي مە دەگەن سۇراقتار تۋعىزدى. سوعان قاراماي, جاڭا كونستيتۋتسيادا دەموكراتيانىڭ پايداسىنا قاراي وسىنداي شەشىم قابىلداندى.
بۇل جاعدايدا ساياسي سانالۋاندىقتىڭ بولۋىن بەتىمەن كەتۋشىلىككە اينالدىرماۋ كەرەكتىگى دە اتاپ كورسەتىلدى. وسىعان بايلانىستى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى كۇشپەن وزگەرتۋگە, رەسپۋبليكانىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋعا, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىكتى بۇلدىرۋگە, الەۋمەتتىك, ناسىلدىك, ۇلتتىق, ءدىني, تەكتىك ءجانە رۋلىق الاۋىزدىقتاردى ورشىتۋگە باعىتتالعان قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قۇرىلۋىنا دا, ولاردىڭ مۇنداي ءىس-ارەكەتىنە دە تىيىم سالىندى. بۇل, اسىرەسە, ورتالىق ازيادا حالىقارالىق لاڭكەستىكتىڭ تارالۋىنا جانە ەكسترەميستىك توپتاردىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى ءوزىن-ءوزى اقتاعان شەشىم بولىپ شىقتى. بۇل نورما قازاقستانداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەستى.
مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ پرينتسيپتەرىن تۇجىرىمداۋ بارىسىندا كونستيتۋتسيانىڭ 8-ءشى بابىندا ءارتۇرلى ۇسىنىستار, سونىڭ ىشىندە بەيتاراپتىقتى جاريالاۋ تۋرالى دا قاراستىرىلدى. تۇپتەپ كەلگەندە, وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىندىقتارىن جەڭۋ ءۇشىن باسقا مەملەكەتتەرمەن بەلسەندى ينتەگراتسيا ساياساتىن جۇرگىزۋدىڭ ورىندى ەكەندىگى مويىندالدى.
بۇگىنگى كۇنى ەل كونستيتۋتسياسى ادام يگىلىگىنە جۇمىس ىستەۋمەن قاتار, ونىڭ شىعارماشىلىق, جاسامپازدىق قۋاتىنا سەرپىن بەرىپ جانە مۇمكىندىك جاساپ, كاسىپكەرلىك باستاماشىلىعىن ىنتالاندىراتىن دەڭگەيگە جەتتى. ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىندا ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ايقىن تۇجىرىمدالىپ, ولارعا ناقتىلى كەپىلدىك بەرىلگەن. نەگىزگى زاڭدا ادامنىڭ قادىر-قاسيەتى, ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعى تۋرالى قاعيدالاردىڭ باياندى ەتىلۋى مەملەكەتتىڭ ءاربىر ازاماتتى قورعاۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن دا بىلدىرەدى.
اتا زاڭدا وسى زامانعى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ادامنىڭ ءوز ەڭبەگىنىڭ ءناتيجەسىندەگى ناقتى ۇلەسىنە, ونىڭ ناتيجەسىنە قاراي ونىڭ سان ءتۇرلى مۇددەسىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىكتەرىن العا تارتاتىن پرينتسيپتەرىنە سايكەس ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ, بوستاندىعى مەن مىندەتتەرىنىڭ ءمانىسى مەن مازمۇنى دا پايىمدالعان. بۇل رەتتە مەملەكەت تەگىن الەۋمەتتىك قامتۋدىڭ ەڭ قاجەتتى تومەنگى دەڭگەيىنە كەپىلدىك بەرەدى.
ەلىمىزدە قازىرگى قولدانىلىپ جۇرگەن نەگىزگى زاڭنىڭ قابىلدانۋىمەن بىرگە ازاماتتاردىڭ ءوز مۇمكىندىكتەرىن ىسكە اسىرۋى ءۇشىن ساپالىق جاڭا قۇقىقتىق كەڭىستىك قالىپتاسىپ, قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋ ءۇشىن كەڭ ءورىس اشىلدى. ەكونوميكالىق بوستاندىق, يدەولوگيالىق جانە ساياسي سانالۋاندىق, بارشانىڭ زاڭ الدىنداعى تەڭدىگى – قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق دامۋىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى بولا الدى. وسىعان وراي قازاقستان نيۋ-يوركتە 1966 جىلى 16 جەلتوقساندا جاسالعان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني قۇقىقتار تۋرالى پاكتىگە جانە نيۋ-يوركتە وسى جىلى جانە وسى كۇنى جاسالعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە قوسىلدى. بۇنىڭ ءوزى دە قازاقستان ازاماتتارىنىڭ وزدەرىنىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە مادەني قۇقىقتارىن حالىقارالىق دەڭگەيدە قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار, كونستيتۋتسيا دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى اسىرا پايدالانۋعا جول بەرىلمەيتىنىن دە ەسكەرتەدى. اتاپ ايتقاندا, ماقساتى نەمەسە ءىس-ارەكەتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىن كۇشتەپ وزگەرتۋگە, ونىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋعا, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرۋگە, الەۋمەتتىك, ناسىلدىك, ۇلتتىق, ءدىني, تەكتىك-توپتىق جانە رۋلىق ارازدىقتى قوزدىرۋعا باعىتتالعان قوعامدىق بىرلەستىكتەر قۇرۋعا جانە ولاردىڭ قىزمەتىنە, سونداي-اق زاڭداردا كوزدەلمەگەن اسكەريلەندىرىلگەن قۇرامالار قۇرۋعا تىيىم سالىنادى. رەسپۋبليكادا باسقا مەملەكەتتەردىڭ ساياسي پارتيالارى مەن كاسىپتىك وداقتارىنىڭ, ءدىني نەگىزدەگى پارتيالاردىڭ قىزمەتىنە, سونداي-اق ساياسي پارتيالار مەن كاسىپتىك وداقتاردى شەتەلدىك زاڭدى تۇلعالار مەن ازاماتتاردىڭ, شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قارجىلاندىرۋىنا جول بەرىلمەيدى. بۇل ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىنىڭ قوعامدا كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى, تۇراقتىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان قورعاۋشىلىق قۇزىرەتىنىڭ بار ەكەندىگىن دە كورسەتەدى.
مەملەكەت قۇرۋ ءىسى – ۇزدىكسىز ۇدەرىس, ول مەملەكەت قانشا ءومىر سۇرسە, سونشا ۋاقىت جۇرگىزىلە بەرەدى. ونىڭ ەلدىڭ نەگىزگى زاڭىنا دا قاتىسى بار. ەلدىڭ دامۋ باعىتىن ايقىنداۋدا ءومىردىڭ ءوزى وعان وزگەرىستەر ەنگىزۋدى, سونىڭ ىشىندە كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر ەنگىزۋدى تالاپ ەتۋى دە ابدەن ىقتيمال. بىراق ءبىر ماسەلەنى اشىق ايتا الامىز. ول قازىرگى اتا زاڭىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدى قالىپتاستىرۋداعى تاريحي ءرول اتقارعانىن مويىنداۋىمىز.
بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيامىزدىڭ ءومىر سۇرگەنىنە 15 جىل تولدى. اتالعان مەرزىم ىشىندە اتا زاڭىمىزدىڭ ومىرشەڭدىگى, ورنىقتىلىعى, نارىقتىق جانە دەموكراتيالىق قاسيەتى بارىنشا كورىندى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بولمىس-ءبىتىمىن بەينەلەيتىن ساياسي تۇراقتىلىق, ۇلتارالىق جانە ازاماتتىق كەلىسىم كونستيتۋتسيا رۋحىنىڭ شىندىققا اينالعانىن كورسەتە الدى.
شىنايى زاڭ ۇستەمدىگىنە جەتۋ – بۇگىنگى دامۋىمىزدىڭ باستى شارتى. بۇل شارت اتا زاڭىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن تۇسىنۋدەن, ونى قۇرمەتتەۋدەن, وقىپ-ۇيرەنۋدەن جانە سانالى تۇردە ورىنداۋدان باستالادى. ارقايسىمىزدىڭ ءوز كونستيتۋتسيامىزعا, ول باستى مۇرات تۇتقان قوعامدىق جاراسىم مەن الەۋمەتتىك ادىلەتكە ادالدىعىمىز العا قويعان بيىك ماقساتتارىمىزدىڭ جۇزەگە اسۋىن جاقىنداتا تۇسەدى. ەلىمىزدىڭ اتا زاڭى ءبىز ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا دا ءوزىمىزدىڭ بيىك ماقساتىمىز – مەملەكەتتەردىڭ ءالەمدىك قوعامداستىعىنا ەنگەن, ازاماتتارىنىڭ داۋلەتتى لايىقتى ءومىر سۇرۋىنە بارلىق جاعداي جاسالعان, تاۋەلسىز ەكونوميكالىق ءوركەندى مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ىلگەرى دامۋىمىزدى رەتتەيتىن نەگىز قالاۋشى باستى قۇجات بولىپ قالا بەرەدى.
مۇرات مۇحامەدوۆ, قىزىلوردا وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور.
قىزىلوردا.