اتا زاڭ ايشىقتارى
كونستيتۋتسيا – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ, مەملەكەتتىگىنىڭ نەگىزگى تىرەگى. ونى مەملەكەتتىڭ ساياسي-قۇقىقتىق ءتولقۇجاتى دەپ بەكەر اتامايدى. سەبەبى, كونستيتۋتسيا ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىڭ قانداي جولمەن داميتىنىن, باستى قۇندىلىقتارىن ولشەپ-ءپىشىپ, ايقىنداپ بەرىپ وتىر. اتا زاڭنىڭ 1-بابىنىڭ 1-تارماعىندا قازاقستان ءوزىن ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى بولىپ تابىلاتىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى دەگەن. ەندەشە مەملەكەتىمىزدىڭ اتا زاڭى حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىز ەل بولۋدى ارمانداعان مۇددەسىن زاڭ تىلىندە ايشىقتاعان, الەمگە, ادامزات عالامىنا قازاقستان دەگەن مەملەكەت بار ەكەنىن پاش ەتكەن يۋريديستيكالىق قۇجات بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي ءبىز كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مۇشەسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, بەلگىلى زاڭگەر ءىلياس باقتىباەۆقا جولىعىپ, ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيونالدىق دامۋى, ونىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى, بيىل 15 جىل تولىپ وتىرعان قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ جالپى قالىپتاسقان قۇقىقتىق يدەيالارمەن ساباقتاستىعى جونىندە اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ءىلياس جاقىپبەك ۇلى, ەلىمىزدىڭ تاريحىنا نازار اۋدارساق, وتكەن XX عاسىردا رەسپۋبليكامىزدا بىرنەشە كونستيتۋتسيا بولعانىن بىلەمىز. ونى كونستيتۋتسيالىق دامۋ الدە قالىپتاسۋ كەزەڭى دەي وتىرىپ, اۋەلى سول ءبىر العاشقى قادامدارعا توقتالىپ وتسەڭىز.
– العاش رەت سوناۋ 1926 جىلى 18 اقپاندا قازاق اسسر-ءى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى قازاق اسسر-ءىنىڭ كونستيتۋتسياسىن بەكىتكەن بولاتىن, ءبىراق بۇل قۇجات كۇشىنە ەنبەدى. سەبەبى ونى سول كەزدەگى كەڭەستىك رەسەي فەدەراتسياسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى بەكىتۋى ءتيىس ەدى. ال كەلەسى كونستيتۋتسيانى 1937 جىلى 26 ناۋرىزدا جالپىقازاق كەڭەستەرىنىڭ X توتەنشە سەزى قابىلداپ, بەكىتتى. 1978 جىلى 20 ساۋىردەگى “كەمەلدەنگەن سوتسياليزم” دەپ اتالعان زاماننىڭ كونستيتۋتسياسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ ءبىرىنشى – 1993 جىلعى 28 قاڭتارداعى كونستيتۋتسياسى قابىلدانعانعا دەيىن قولدانىستا بولدى. 1993 جىلعى كونستيتۋتسيا مەملەكەتىمىزدىڭ ءتاۋەلسىزدىگىن ەڭ جوعارعى زاڭ تۇرعىسىندا ساياسي-قۇقىقتىق سيپاتتا العاش بەكىتكەن قۇجات ەدى. ول كونستيتۋتسيانىڭ ەلىمىزدىڭ تاريحىندا الاتىن ورنى بولەك ەكەنى ەشقانداي ءشۇبا كەلتىرمەيدى. دەگەنمەن, ونىڭ دا كۇردەلى كەمشىلىكتەرى بولدى.
ناقتىراق ايتقاندا, ول مەملەكەتتىك بيلىكتى ءبولۋ قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن تەجەمەلىك جانە تەپە-تەڭدىك قاعيداسىن ۇستانعان, ياعني ء“بىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ” ەلگە قىزمەت ەتەتىن ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇيەسىن قالىپتاستىرا المادى. وسى تۇستا دەپۋتاتتىققا ءۇمىتكەرلەردىڭ ءبىرىنىڭ جاساعان شاعىمىنىڭ نەگىزىندە ءXىىى شاقىرىلعان جوعارعى كەڭەسكە سايلاۋ بويىنشا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ كەيبىر اكتىلەرىن كونستيتۋتسيالىق سوت 1995 جىلدىڭ 6 ناۋرىزىندا كونستيتۋتسياعا كەرەعار دەپ تانۋى سەبەپتەن جوعارعى كەڭەس ءوز قىزمەتىن توقتاتقان بولاتىن. ال 11 ناۋرىز كۇنى رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق سوتىنىڭ 1995 جىلعى 6 ناۋرىزداعى قاۋلىسىنان تۋىندايتىن شارالار تۋرالى جارلىققا قول قويعان ەدى. وسى جارلىق نەگىزىندە جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارىن جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى مەن ونىڭ ورىنباسارىن قىزمەتىنەن بوساتۋ, كەيبىر الەۋمەتتىك شارالار جانە باسقا دا ماسەلەلەر شەشىلدى. پرەزيدەنت جوعارعى كەڭەستى ساقتاپ قالۋدىڭ بارلىق كونستيتۋتسيالىق مۇمكىنشىلىگىن قاراستىردى.
– 1995 جىلى جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ قالاي جۇزەگە اسىرىلدى؟ ونىڭ جوباسى بىرنەشە رەت تالقىلاۋعا ۇسىنىلعان كورىنەدى.
– ءسىز ايتىپ وتىرعان كونستيتۋتسيانىڭ جوباسى ەكى رەت جالپىحالىقتىق تالقىلاۋعا ۇسىنىلدى. مەملەكەت باسشىسى 1995 جىلى جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىن تالداۋ جانە وعان تاۋەلسىز ساراپتامانى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ساراپتامالىق-كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس قۇردى. ونىڭ قۇرامىنا بەلگىلى وتاندىق زاڭگەرلەرمەن قاتار ءىرى-ءىرى شەتەلدىك كونستيتۋتسيوناليستەر دە كىردى. اتالعان كەڭەسپەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسىن بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋ بارىسىندا 30 مىڭعا جۋىق تۇسكەن ەسكەرتپەلەر مەن ۇسىنىستار قارالدى.
حالىقتىڭ ۇسىنىستارىن قورىتا كەلە اتالعان كەڭەس كونستيتۋتسيا جوباسىنا 1100-دەي وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرىلۋلار ەنگىزدى. ءناتيجەسىندە 1995 جىلى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزىلىپ, حالىقتىڭ تىكەلەي داۋىس بەرۋىمەن قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا – اتا زاڭ قابىلداندى.
ءسويتىپ, كوپ جىلداردان بەرى ەل سەنىمىنە يە بولىپ, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك سىندارلى ساياساتتى جۇرگىزىپ, ەل بىرلىگىنە ۇيىتقى بولىپ وتىرعان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى اتا زاڭنىڭ دىڭگەگىن قالىپتاستىردى. ول كونستيتۋتسيانىڭ ءاربىر بابىنىڭ, ءار ەرەجەسىنىڭ حالىقتىڭ تالاپ-مۇددەسىنە سايكەس كەلۋىنە, مەملەكەتتىگىمىزدىڭ نىعايىپ, بيلىك ورگاندارىنىڭ ادام مەن قوعام ءۇشىن قىزمەت ەتۋىنە باسا نازار اۋداردى. الدىمەن ەكونوميكانى, سونان سوڭ ساياسي قاتىناستاردى دامىتۋ ارقىلى بىزگە ءۇشىنشى ساپتاعى ەلدەردىڭ قاتارىنان سەرپىلىپ شىعىپ, وزىق 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ مۇمكىندىگى تۋىپ وتىر.
ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسى رەتىندە كونستيتۋتسيانىڭ ءبىرىنشى بابىندا رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى ساناتىندا “بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن ەكونوميكالىق دامۋ” ماسەلەسى باستى شارت ەتىپ كورسەتىلگەن. ونىڭ دۇرىستىعىنا قازىر ەشكىم ءشۇبا كەلتىرمەيدى. ويتكەنى, وركەندەپ جاتقان استانا اقيقاتى, قۇيىلعان ينۆەستيتسيا قارقىنى, ەكونوميكا ءوسىمى جانە ونى الەمنىڭ بارلىق ەلدەرى, ونىڭ ىشىندە رەسەيلىك, ەۋروپالىق, امەريكالىق ساياساتكەرلەردىڭ تاڭداي قاعىپ مويىنداۋى پرەزيدەنتتىڭ ىسكەر دە العىر, بىلىكتى باسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا, كونستيتۋتسيا تالاپتارىنىڭ نەگىزىندە جۇزەگە اسىپ جاتقان يگىلىكتەر ەكەنىن ءسوزسىز دالەلدەيدى.
جالپى بايقاساڭىز, قازاقستاندا شۇعىل بەتبۇرىس 1995 جىلدان باستالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ كورەگەندىگى مەن دەر كەزىندە جۇزەگە اسىرىلعان ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ ارقاسىندا تۇرالاعان ەلىمىز قيراندىدان قۋاتتى ەكونوميكانى تۇزەپ, تىعىرىقتان شىقتى. تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ زەينەتاقى رەفورماسى جۇرگىزىلدى. حالىقتى ەكونوميكالىق قورعاۋدى الەۋمەتتەندىرۋ ساياساتى, جاستاردىڭ بولاشاعىن كەپىلدەندىرۋ جۇيەسى قالىپتاستى. كاسىپكەرلىككە كەڭ جول اشىلدى. جەكە مەنشىكتىڭ قورعالۋى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ سەنىمى مەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىردى. ءبىز ءوز جولىمىزدى تاڭدادىق.
– سونىمەن, قازىرگى قولدانىستاعى اتا زاڭىمىز بۇرىنعىلارىنان قانداي نەگىزگى وزگەشەلىكتەرىمەن ەرەكشەلەنەدى؟
– ەڭ الدىمەن كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىك بيلىكتى تەز ارادا نىعايتىپ, ءار بيلىك سالاسى ورگاندارىنىڭ وكىلەتتىگىن ناقتى بەلگىلەۋ ارقىلى ونىڭ تيىمدىلىگىن كۇشەيتە ءتۇستى. سونىڭ ىشىندە كوپ ەلدەردىڭ تەوريا جۇزىندە بولعانىمەن كونستيتۋتسيالىق-زاڭنامالىق پراكتيكادا قولدانىلا بەرمەيتىن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىرتۇتاستىعى يدەياسىن جوعارعى زاڭ تۇرعىسىندا بەكىتتى. بۇل مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ مونوليتتىگىن ەمەس, كوپ تۇرلىلىكتىڭ بىرلىگىن كورسەتەدى.
كونستيتۋتسيا بارلىق مەملەكەتتىك بيلىك قۇزىرەتتەرىن ءوز قولدارىنا جيىپ العان كەڭەستەر بيلىگىن “ساياسات ساحناسىنان” تۇپكىلىكتى كەتىرىپ, ونىڭ ورنىنا قازىرگى زامانعى ءومىر تالاپتارىنا ساي مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇيەسىن تۋدىردى. ماسەلەن, قوس پالاتالى پارلامەنت قالىپتاستىرىلدى. كونستيتۋتسيالىق سوت, اربيتراجدىق سوتتار, جوعارعى سوت پەن جەرگىلىكتى سوتتاردان تۇراتىن ءۇش سالالى سوت جۇيەسىنىڭ ورنىنا ءبىرتۇتاس سوت جۇيەسى قالاندى. ەشبىر بيلىك سالاسىنا كىرمەيتىن جاڭا ۇلگىدەگى كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانى – كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قۇرىلدى. 1993 جىلعى كونستيتۋتسياعا قاراعاندا جەكە مەنشىك قۇقىعى, مۇراگەرلىك قۇقىعى, زاڭ جولىمەن الىنعان كەز كەلگەن م ۇلىككە يە بولۋ قۇقىعى جانە باسقا دا ماسەلەلەر كونستيتۋتسيالىق مانگە يە بولىپ, ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ اياسى كەڭىدى. ناتيجەسىندە كونستيتۋتسيا حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي تۇلعانىڭ قۇقىق مارتەبەسىنە قاتىستى سول حالىقارالىق قۇقىقتىق نورمالارمەن ماندەس ەرەجەلەرمەن بايىتىلدى.
– ءبارىمىز بەلگىلى, كونستيتۋتسياعا 1998 جانە 2007 جىلدارى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. بۇل تولىقتىرۋلار اتا زاڭنىڭ الەۋەتىن بايىتا تۇسكەنى بەلگىلى. ەندى وسى وزگەرىستەر ەلىمىزگە نە الىپ كەلدى؟ ءسىزدىڭ ويىڭىزشا كونستيتۋتسيانىڭ مۇمكىنشىلىگى قانشالىقتى, ونىڭ ءالى دە بولسا اشىلماعان جاقتارى بار ما؟
– كونستيتۋتسيا ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندە ءمانى زور وڭ وزگەرىستەر تۋدىردى. بىرنەشە جىلدار بويى دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ارنايى كوميسسيالاردا قارالىپ, ەل ىشىندە كەڭ تالقىلاۋ وتكىزىلىپ, ساياسي پارتيالارمەن, قوعامدىق ۇيىمدارمەن, ساراپشىلارمەن كەڭەسىپ, جان-جاقتى ويلانا وتىرىپ اتا زاڭىمىزعا 2007 جىلى ءىرى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ول وزگەرىستەر حالىقتىڭ ەل باسقارۋ ۇردىسىنە بەلسەنە ارالاسۋىنا, پارلامەنتتىڭ قۇزىرەتىنىڭ كۇشەيۋىنە, ساياسي پارتيالاردىڭ وركەنيەتتى ۇلگىدە ءوزارا سايىسقا تۇسۋىنە, سونداي-اق جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ومىرگە تەرەڭدەپ ەنۋىنە جاعداي جاسادى. ءولىم جازاسىن قولدانۋ اياسى تارىلىپ, تەك قانا سوتتىڭ سانكتسياسى ارقىلى تۇتقىنداۋ جانە قاماۋدا ۇستاۋ بەكىتىلدى. ءسويتىپ وسى وڭ وزگەرىستەردىڭ نەگىزىندە 2007 جىلعى تامىز ايىندا قازاقستاننىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت تەك قانا پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى سايلاندى. بۇل اسا اۋقىمدى شارا قازاقستان دەموكراتياسىنىڭ جاڭا دا جارقىن بەتىن اشاتىندىعى داۋسىز.
ال ءسىزدىڭ كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر ونىڭ الەۋەتىن ودان ءارى بايىتتى دەگەنىڭىزگە تولىعىمەن قوسىلامىن. اتا زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر نەگىزگى قوعامدىق-ساياسي ينستيتۋتتار مەن ولاردىڭ دامۋ كەلەشەگىن تۇسىنۋدەگى جاڭا تۇجىرىمدامالىق كوزقاراستاردى ايقىنداپ بەردى.
كونستيتۋتسيانىڭ اشىلماعان تۇستارىنا كەلەتىن بولساق, ەڭ الدىمەن ونىڭ 83-بابىنا توقتار ەدىم. سەبەبى, وندا پروكۋراتۋراعا رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنا قايشى كەلەتىن زاڭدار مەن باسقا دا نورماتيۆتىك اكتىلەرگە نارازىلىق كەلتىرۋ قۇقىعى بەرىلگەن. بىراق, بۇل ەرەجە ءالى كۇنگە دەيىن قولدانىلماي وتىر. سەبەبى پروكۋروردىڭ نارازىلىعىن قارايتىن ورگان مەن ونىڭ ءتارتىبى بەكىتىلمەگەن. پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا ونداي مىندەتتىڭ جۇكتەلۋى كونستيتۋتسياعا كەرەعار كەلەتىن زاڭداردىڭ كۇشىن جويۋ ءۇشىن باس پروكۋروردىڭ وزگە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ءوزارا قاتىناسى مەحانيزمى مەن پروتسەسسۋالدىق جولدارىن قاراستىرۋدى تالاپ ەتەدى. وسى ماقساتتا پارلامەنت پەن ونىڭ پالاتالارىنىڭ, ۇكىمەتتىڭ رەگلامەنتتەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. بۇل ءجونىندە وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن جارىق كورگەن “كونستيتۋتسيوننىي نادزور پروكۋراتۋرى رەسپۋبليكي كازاحستان” اتتى ەڭبەگىمدە دە كورسەتكەن بولاتىنمىن.
بارىمىزگە بەلگىلى, زاڭدار مەن وزگە دە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن ايقىنداۋ كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قۇزىرەتىندە. قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىنىڭ زاڭدىلىعىنا قاداعالاۋ جۇرگىزەتىن ەڭ بەلسەندى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرى پروكۋراتۋرا ەكەنى بەلگىلى. زاڭداردىڭ شيكىلىگىن, اسىرەسە ولاردىڭ اتا زاڭدا بەكىتىلگەن ادامنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىقتارىنا قايشىلىعىن پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى كۇندەلىكتى جۇمىستارىندا بايقاۋى مۇمكىن. سول سەبەپتەن, باس پروكۋرورعا زاڭدار مەن وزگە دە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە ءوتىنىش جاساۋ قۇقىعىن بەرۋ ارقىلى كونستيتۋتسيانىڭ 83-بابىنىڭ تولىققاندى جۇزەگە اسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى دەپ ويلايمىن.
– دەگەنمەن, وسى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردەن كەيىن رەسپۋبليكانىڭ باسقارۋ فورماسى پرەزيدەنتتىكتەن پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋ فورماسىنا قاراي ويىستى دەگەن قوعامدا تۇجىرىم قالىپتاستى. وسى قانشالىقتى “كونستيتۋتسيالىق ويعا” سىيىمدى؟
– كونستيتۋتسياعا جۇگىنسەك, وعان سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسى – پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنداعى ءبىرتۇتاس مەملەكەت (2-باپتىڭ 1-تارماعى), قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – مەملەكەتتىڭ باسشىسى جانە ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعا (40-باپتىڭ 1-تارماعى). كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن رەسپۋبليكانىڭ باسقارۋ نىسانىن وزگەرتۋگە بولمايدى (9-باپتىڭ 2-تارماعى). ياعني, كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەندەي, قازاقستان باسقارۋ نىسانى بويىنشا تەك قانا پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا, ال مەملەكەتتىڭ باسقارۋ نىسانىن وزگەرتۋگە تىيىم سالىنعان. بۇل باپتارعا 1998 جىلى دا, 2007 جىلى دا ەش وزگەرىس ەنگىزىلگەن جوق. سوندىقتان دا, باسقارۋ فورماسىنا قاتىستى ايتىلىپ جۇرگەن وي-پىكىرلەردى ساياساتكەرلەر مەن الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ ۇلەسىنە قالدىرىپ, زاڭگەر رەتىندە باسقارۋ نىسانى جاعىنان قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا ەكەنىن جانە ونى وزگەرتۋگە كونستيتۋتسيا جول بەرمەيتىنىن ەسكەرتكىم كەلەدى.
– ءوزىڭىز مۇشە بولىپ تابىلاتىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەس – اتا زاڭنىڭ رەسپۋبليكانىڭ بارلىق اۋماعىندا ۇستەم بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىن بىردەن-ءبىر مەملەكەتتىك ورگان. ەندەشە وسى ورگاننىڭ قىزمەتى تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز.
– كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قىزمەتى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە نەگىزدەلگەن, ونىڭ مىندەتى رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل اۋماعىندا كونستيتۋتسيانىڭ جوعارى تۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. ول رەسپۋبليكا پارلامەنتى قابىلداعان زاڭداردىڭ كونستيتۋتسيالىلىعى تۋرالى, كونستيتۋتسيا نورمالارىن رەسمي ءتۇسىندىرۋ تۋرالى وتىنىشتەردى, سوتتاردىڭ ۇسىنىستارىن قارايدى. وكىلەتتىگىن جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوزى قۇرىلعان كۇننەن باستاپ 180-گە جۋىق ءوتىنىش قاراپتى. وسى وتىنىشتەر بويىنشا 140-تان استام نورماتيۆتىك قاۋلىلار قابىلداندى. بۇل رەتتە 25 زاڭ جانە حالىقارالىق شارت تولىعىمەن نەمەسە ءبىر بولىگىندە كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانىلدى. كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ پراكتيكاسىن قورىتۋ ناتيجەسى بويىنشا پارلامەنتكە ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى 12 جىل سايىنعى جولداۋ ءجىبەرىلدى. نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ جونىندە ولاردا ايتىلعان كوپتەگەن ۇسىنىستار زاڭ شىعارماشىلىعى مەن قۇقىق قولدانۋدا ەسكەرىلدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمدەرىنە سايكەس 65 زاڭنىڭ ەرەجەلەرى وزگەرتىلدى. ويتكەنى, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قابىلداعان نورماتيۆتىك قاۋلىلار كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق رەجىمىن قامتاماسىز ەتەدى, قولدانىستاعى قۇقىقتى بايىتا تۇسەدى, زاڭدارداعى كەمشىلىكتەردى تولىقتىرادى, قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىنىڭ ودان ءارى دامۋ باعىتتارىن قالىپتاستىرادى.
– “كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتار” دەگەن ءسوز تىركەسى كەيىنگى ۋاقىتتا ءجيى قولدانىلادى.
– جالپى, قۇقىقتىق قۇندىلىق رەتىندە كونستيتۋتسيادا, زاڭداردا بەكىتىلگەن, سوت, وزگە دە قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىندا قالىپتاسقان ادامنىڭ, قوعامنىڭ تالاپ-تىلەگىنە ساي كەلەتىن, ولاردىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن قۇندىلىقتاردى ايتامىز. حالىقارالىق اكتىلەرگە, ىشكى زاڭناماعا, قۇقىقتىق ىلىمدەرگە سۇيەنسەك, كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتار رەتىندە, ەڭ الدىمەن, ادام مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى, ءادىلەتتىلىك, تەڭدىك قاعيدالارى, قۇقىق پەن زاڭدىلىقتىڭ ۇستەمدىگى تانىلادى.
ەلىمىزدىڭ قولدانىستاعى زاڭدارىندا “قۇندىلىق” دەگەن تەرمين ءجيى كەزدەسەدى. مىسالى, “قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى” زاڭدا ونىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قوعام قۇندىلىقتارى بويىنشا قوعامدىق كەلىسىمدى قولداۋ جانە دامىتۋ قاراستىرىلعان. ء“بىلىم تۋرالى” زاڭعا سايكەس ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ازاماتتىق قۇندىلىقتار انىقتالادى. “ۇلتتىق مۇراعات قورى جانە مۇراعاتتار تۋرالى” زاڭدا “ۇلتتىق قۇندىلىق” دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان.
كونستيتۋتسيانىڭ كىرىسپە بولىمىنە نازار اۋدارساق, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلۋىنا بەرىلگەن تاريحي سيپاتتامانى كورەمىز. اتا زاڭنىڭ كىرىسپەسىندە ء“بىز, ورتاق تاريحي تاعدىر ءبىرىكتىرگەن قازاقستان حالقى, بايىرعى قازاق جەرىندە مەملەكەتتىلىك قۇرا وتىرىپ, ءوزىمىزدى ەركىندىك, تەڭدىك جانە تاتۋلىق مۇراتتارىنا بەرىلگەن بەيبىتشىل ازاماتتىق قوعام دەپ ۇعىنا وتىرىپ, دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتا لايىقتى ورىن الۋدى تىلەي وتىرىپ, قازىرگى جانە بولاشاق ۇرپاقتار الدىنداعى جوعارى جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى سەزىنە وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ ەگەمەندىك قۇقىعىمىزدى نەگىزگە الا وتىرىپ, وسى كونستيتۋتسيانى قابىلدايمىز” دەپ جازىلعان. بۇل جولدار قازاقستان رەسپۋبليكاسى قازاق حالقىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەردە قالىپتاسىپ وتىرعان ۇلكەن تاريحى بار مەملەكەت, ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستار – تاريحى تاعدىرلاس ءبىر حالىق, ءبىزدىڭ ۇرانىمىز تاتۋلىق, ەركىندىك, تەڭدىك دەگەندى بىلدىرەدى. قىسقا عانا جولداردىڭ ىشىندە تەرەڭ تابيعي قۇقىقتىق جانە فيلوسوفيالىق ءمانى بار قۇندىلىقتار جاتقانىن ۇعا بىلگەنىمىز ءجون.
كونستيتۋتسيادا ورىن العان ادامي قۇندىلىقتاردى جالپىلاما تۇردە بىلايشا توپتاۋ دۇرىس دەپ ويلايمىن: ادامنىڭ تابيعي قۇندىلىعى ء(ومىر ءسۇرۋ قۇقىعى, اركىمنىڭ جەكە باسىنىڭ بوستاندىعى, ەركىن ءجۇرىپ تۇرۋ قۇقىعى جانە ت.ب.), مەملەكەت تاراپىنان تانىلعان قۇندىلىقتار, ونىڭ ىشىندە ادامداردىڭ زاڭ مەن سوت الدىنداعى تەڭدىگى, ديسكريميناتسياعا تىيىم سالۋ, مەنشىككە قول سۇقپاۋ, كوزقاراستار ءپليۋراليزمى, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ اجىراتىلمايتىندىعى, حالىق ەگەمەندىگى جانە تاعى باسقالارى.
قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى جوعارىدا ايتىلعان مىندەتتەر ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك ورگاندارعا جۇكتەلەدى. الايدا بۇل, كونستيتۋتسيانىڭ جانە زاڭداردىڭ تالاپتارىن ورىنداۋدان ازاماتتار شەت قالادى دەگەندى بىلدىرمەيدى. اتا زاڭدى سىيلاۋ, ونىڭ تالاپتارىن مۇلتىكسىز ورىنداۋ, ونى قۇرمەتتەۋ – بارشامىزدىڭ قاسيەتتى مىندەتىمىز.
– كونستيتۋتسيا تالاپتارى نەگىزىندە نارىقتىق قاتىناستاردى دامىتۋدا, قوعامداعى تۇراقتىلىقتى جانە ۇلتارالىق تاتۋلىقتى ورناتۋدا, ادام جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋدە, ت.ب. اتقارىلعان ءىستەر وتە كوپ. مۇنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋ جولىنا تۇسكەنىمىزدى ناقتى بىلدىرسە كەرەك.
– ءيا, كونستيتۋتسيانىڭ قوعام ومىرىندەگى, ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى ورنى بولەك. ون بەس جىل ىشىندە ول ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتە ءبىلدى. كونستيتۋتسيا نەگىزىندە مەملەكەتتىك ورگاندار جۇيەسى قالىپتاسىپ, ەل يگىلىگىنە تۇراقتى قىزمەت ەتۋدە. وتكەن جىلداردا ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ تاجىريبەسى مەن ءداستۇرى قالىپتاستى. ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق جولمەن دامۋ باعىتى ايقىندالدى. قۇقىقتىق مەملەكەت قالىپتاستىرۋ قاعيدالارى قوعامدا جانە ازاماتتاردىڭ ساناسىندا تۇپكىلىكتى بەكىتىلىپ, ءوز جەمىسىن بەرۋدە. اتاپ ايتساق, رەسپۋبليكامىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدار ءىشىندە حالىقتىڭ تىكەلەي داۋىس بەرۋى ارقىلى سايلانبالى ورگانداردى كونستيتۋتسيالىق مەرزىمگە قالىپتاستىرۋ داستۇرگە اينالدى. وتكەن كەزەڭ ىشىندە بىرنەشە رەت رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم مەن ەلباسىن سايلاۋ, جوعارعى وكىلدى-زاڭ شىعارۋشى ورگاندار مەن جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋ جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل دا بولسا, ءوزىڭىز ايتقانداي, ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋ ساتىسىنا تۇسكەنىنىڭ بەلگىسى.
ەڭ باستىسى, ەل ىشىندە, كەيبىر كورشىلەرىمىزدەگىدەي “ەرتەڭىمىز قالاي بولادى” دەگەن ۇرەي جوق. كەرىسىنشە, ورتا قول شارۋاسىن اينالدىرعان حالىقتىڭ اقجارقىن ءجۇزى مەن ەرتەڭگە دەگەن سەنىمىن بايقايمىز. وسىنىڭ ءبارى قولدانىستاعى اتا زاڭدى ارقاۋ ەتە وتىرىپ, ونىڭ ەرەجەلەرىنەن ەش اۋىتقىماي ەلگە, حالىققا قىزمەت ەتىپ وتىرعان تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ سابىرلى كونستيتۋتسيالىق ساياساتىنىڭ ارقاسى.
قۇقىقتىق-ساياسي جاڭارۋلار مەن ەكونوميكالىق جانداندىرۋلاردىڭ ارقاسىندا قوعامدا ساياسي, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق, ۇلتارالىق تاتۋلىق قالىپتاسىپ, بولاشاققا دەگەن سەنىم نىعايدى. كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزىندە ۇتىمدى جۇرگىزىلگەن نارىقتىق قايتا قۇرۋلار مەن قابىلدانعان زاڭدار ەكونوميكالىق وركەندەۋىمىزگە سەبەپ بولدى. قازاقستاندا دىنىنە, تۇرىنە قاراماستان بارلىق ادامدارعا تەڭ قۇقىقتىق جاعداي جاسالعان. كونستيتۋتسيا ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ التىن دىڭگەگىنە اينالدى. كەشەگى وتپەلى ساتتەردە ەلدىڭ بىرلىگىن ساقتاپ, ۇلىستاردىڭ ۇيۋىنا ۇيىتقى بولا الدى.
قازىرگى تاڭدا كونستيتۋتسياعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق ساياساتتاعى تيىمدىلىك بارلىق حالىقتىڭ اۋقاتتىلىعىمەن ولشەنىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق-ستراتەگيالىق مىندەتى ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ ءومىرىنىڭ ساپاسى مەن تۇرمىستىق دەڭگەيىن كوتەرۋ. حالىقتىڭ ەركىندىگى كورىنىس تاپقان بۇل قۇجات ءوزىنىڭ نورمالارى مەن قاعيداتتارى كومەگىمەن عانا ەمەس, بەكىتىلگەن يدەيالارى ارقىلى دا قوعام مەن مەملەكەتتى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا كوتەرىپ وتىر.
كونستيتۋتسيا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ نىعايۋىنا, مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنا, حالقىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە نەگىز قالاپ بەردى. ەلدىگىمىزدى قالىپتاستىرىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋدا ماڭىزى زور اتا زاڭىمىزدى قۇرمەتتەي بىلەيىك!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ.