بيىل جىلداعىداي ەمەس, جاۋىن-شاشىن مول ءتۇستى. جۇمادان باستاپ جاۋعان جاۋىن كەلەر جۇماعا دەيىن باسىلماعان اپتالار بولدى. سوعان وراي مال نەسىبەسى – كوك قاۋلاپ شىقتى. كەيبىر تۇستاردا ءتىپتى ءىرى قارا بولماسا ۇساق مالدى جايىپ جىبەرسەڭ كورىنبەي دە قالادى. انە, قىرعا قاراي ءبىرشاما قوي-ەشكى ورمەلەي جايىلىپ بارادى. جيىرما شاقتى ءىرى قارا قىرعا شىعىپ تا الىپتى. مال دەگەن قازاق ءۇشىن كوز قۋانىشى عوي, شىركىن! اناۋ ءبىر قيىن جىلدارى كۇندەلىكتى تۇرمىس ءۇشىن سويىلىپ, ەتى ساتىلىپ كەتكەندە بۇل دالا قۇلاققا ۇرعان تاناداي قۇلازىپ قالعان جوق پا؟ سودان ەس تەز جيىلدى, مال قايتا قۇرالا باستادى. قازىر, قۇدايعا شۇكىر, بوزالا تاڭنان ءار اۋلادان ءبىراز قارا-قۇرا شىعىپ, كەشكە ورىستەن ورالادى.
ادەپحان دا كوكمايسانى كەشىپ, قىرعا كوتەرىلىپ كەلەدى. بۇل ۇيدەن مانا تاڭ الاكەۋىمدە شىعىپ كەتكەن. كۇن ءالى كوتەرىلگەن جوق. كوكجيەك نارتتاي بولىپ ەندى عانا قىزارعان. بۇگىن كۇن ىسيتىن شىعار. ايتسە دە شىق ءالى كەپپەگەن. ءار بۇتانىڭ باسىنان پىر ەتىپ تورعاي ۇشادى. نەشە ءتۇرلى قۇس ءانى قىزىل-سارى گ ۇلى بار جاسىل كورپە جامىلىپ جاتقان مىنا دالانى عاجايىپ ءبىر اۋەنگە بولەيدى. تاڭعى شىقتان بالاعى ابدەن سۋ-سۋ بولعان ادەكەڭ جوعارى قارادى. انەكي, وسىدان ءبىرجارىم جىلداي بۇرىن وزدەرى قايتا كوتەرگەن اتاسىنىڭ جاڭا كەسەنەسى جاقىن قالىپتى. تاڭعى ساعىممەن ماڭدايشاسى مەن ەسىگىن اينالدىرا ورگەن ورنەكتى كىرپىشتەرى ايقىن كورىنىپ تۇر.
ادەكەڭ انە-مىنە دەگەنشە كەسەنەگە كەلىپ جەتتى. الدىڭعى كۇنگى نوسەر كۇمبەزدى دە, جەردەن ەداۋىر بيىكتەتە كوتەرىلگەن تۇعىرىن دا تاپ-تازا ەتىپ جۋىپ ءوتىپتى. ول وڭ جاقتان كەلىپ تۇعىردىڭ جيەگىنە وتىردى. كوكمايساعا وتىرا كەتپەدى. ويتكەنى, نوسەر جاڭبىرى بار, تاڭعى شىق بار, مالمانداي سۋ بولۋدان جاسقاندى. ءسال-ءپال دەمىن باسقان سوڭ ىشكە كىردى. تىزە باسىپ وتىرىپ قۇران باعىشتاپ, بەتىن سيپادى. سودان كەيىن سول وتىرعان كۇيى:
– اسسالاۋماعالەيكۇم, اتا. مەن ساعان نە قۋانىشتا, نە رەنىشتە كەلەتىنىم وزىڭە ايان عوي. اللاعا شۇكىر, مەنىڭ قۋانىشىم مول. ادام قاشان دا ۇرپاعىمەن باقىتتى ەمەس پە. مەن دە التى ۇل, ءتورت قىز ءوسىرىپ قاتارعا قوستىم. ءبارى دە جوعارى ءبىلىمدى, ءبارى دە ءۇيلى-باراندى. قازاق ۇرپاعىن ساۋساقپەن سانامايدى عوي, سوعان وراي ولاردان تاراعان ۇرپاقتار دا بارشىلىق دەيىن دە قويايىن. سولاردىڭ ىشىندە ۇلكەن شوپشەگىڭىز ايبىننىڭ ورنى ەرەكشە. ول اۋىلدا وسكەندىكتەن بە, ايتەۋىر سول اۋىلعا بايلانىستى ماماندىقتى تاڭدادى. ورتا مەكتەپتى التىن بەلگىمەن ءبىتىرىپ, ماسكەۋدەگى جوعارى وقۋ ورنىن اياقتادى. سودان بەرى ۇلكەن-ۇلكەن قىزمەتتەر اتقارىپ كەلەدى. قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. مىنا كەسەنەنى كوتەرۋ ءۇشىن شەبەرلەر مەن قاجەتتى قۇرىلىس ماتەريالدارىن تاپقان دا وسى ۇرپاعىڭ. قالعان شوپشەكتەرىڭ دە ءوز ماماندىقتارىمەن حالقىنا قىزمەت ەتۋدە. ال, جاتقان جەرىڭ ءجانناتتا, توپىراعىڭ تورقا بولسىن. مەن جۇرەيىن, – دەپ ورنىنان تۇرىپ ەتەككە بەتتەدى.
ماناعىداي ەمەس, كۇن كوكجيەكتەن كوتەرىلىپ قالىپتى. شىنىندا دا بۇگىنگى كۇننىڭ ىستىق بولاتىن ءتۇرى بار. كۇن كوزى اششى-اق. الدەن قۋىرىپ بارادى. “بۇلتتان شىققان كۇن اششى” دەگەن راس-اۋ ءوزى.
***
ءيا, بۇل كەسەنەنىڭ ادەپحان ءۇشىن ءمان-ماڭىزى مۇلدە الابوتەن. اتاسى جاقىباي مەن اكەسىنىڭ اعاسى ەرعالي سوناۋ زوبالاڭ جىلدارى شەكارادان وتەردەگى قىزىلدارمەن قاقتىعىستا وققا ۇشقان. قاي جەردە بەتى جابىلعانىن كىم ءبىلسىن. ايتەۋىر باسىنا بارىپ, قۇران باعىشتايتىن بەيىتتەرى جوق. قىرىققا كەلمەي زەرتەڭ اۋرۋىنان كوز جۇمعان, قاتارىنان وزىق تۋعان وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى ايتىس اقىنى – اكەسى تورەحاننىڭ ءمايىتى جات جەردە قالدى. ءوزى دە سول شەكارانىڭ ارعى بەتىندە دۇنيەگە كەلگەن. بىراق مىنا جەر ءجانناتى – اتا جۇرت حاقىندا دا, اتىنا دا ابدەن قانىق. اۋەلى اكەسىنەن, سودان سوڭ شارۋان اجەسىنەن ەستىدى, ءبىر كورسەم دەپ ارماندادى. اسىرەسە اجەسىنىڭ اۋليەاعاش دەسە اۋزىنان سۋى قۇريتىن. بۇل جەردى – اۋليەاعاشتى دا كورۋدىڭ ءساتى ادەپحانعا 15 جاسقا كەلگەندە ءتۇستى.
...ءيا, شەكارا اشىلدى دەگەندى ەستىگەندە شىعىس تۇركىستانداعى كەڭەس وداعىنان ءارتۇرلى تاعدىرمەن جات جۇرت اسقان ازاماتتاردان مازا كەتەدى. جاقىباي اۋلەتىنىڭ ۇلكەنى شارۋان بايبىشە كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان قالادى. ۇلكەن ۇلى نۇرعاليدىڭ ميىن جەيدى. نۇرعالي اكەسى بىرنەشە تىلدە ەركىن سويلەپ, ەركىن جازاتىن ساۋاتتى كىسى بولسا دا, قانشاما ۋاقىت, قانشا ەسىكتى توزدىرىپ ءجۇرىپ رۇقساتتى ارەڭ الادى. بىراق كەڭەس ۇكىمەتى تىڭ يگەرۋگە قاتىسسىن دەگەن جەلەۋمەن ولاردى كوكشەتاۋ وبلىسىنا اسىردى. ءسويتىپ تۋعان جەرگە تابانى تيگەنمەن اتامەكەنى – جاركەنت ءوڭىرى كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى. بۇل 1955 جىلدىڭ مامىر ايى بولاتىن. شارۋان انادان تاعى دا مازا كەتتى. نۇرعالي اكەسى جاز بويى جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي ءجۇرىپ, تاعى دا رۇقسات الدى. ءسويتىپ, جاقىباي اۋلەتىنىڭ اياعى اۋليەاعاشقا – پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ بۇرىنعى لەنين اتىنداعى كولحوزىنا سول جىلدىڭ 25 جەلتوقسانىندا ءتيدى. سودان ەش جەرگە قارايلاماستان, قىستىڭ ىزعارلى سۋىعىنا دا قاراماستان تايلى-تاياعىنا دەيىن قالماي سالپىق اتالارىنىڭ كەسەنەسىنە, ودان اۋليەاعاشقا كەلىپ ءتاۋ ەتكەن. ماۋقى باسىلعان سوڭ كەلگەن ىزدەرىمەن كەرى قايتقان. جولدا كەلە جاتىپ قولتىعىنان دەمەگەن نەمەرەسى ادەپحانعا شارۋان انا بۇل اۋليەاعاشتىڭ ءدال قاي كەزدەن ءوسىپ تۇرعانىن ءدوپ باسىپ ايتا المايتىنىن, بىراق اكەسى تورەحاننىڭ دا, ونىڭ وزگە باۋىرلارىنىڭ دا, اتاسى جاقىباي ءبيدىڭ دە, ۇلكەن اتاسى سالپىق ءبيدىڭ دە, ونىڭ اكەسى ىلەشتىڭ دە, ىلەشتىڭ اكەسى تۋماتايدىڭ دا وسى اۋليەاعاش توڭىرەگىندە دۇنيەگە كەلگەنىن ايتقان. “سوندا بۇل اعاشتىڭ ءۇش عاسىرداي ءوسىپ تۇرعانى ما؟ – دەپ سۇراعان ادەپحانعا: “ودان ءارى ءبىر قۇداي ءبىلسىن, ءوزىڭ ەسەپتەپ كور”, – دەگەن.
– مەن وسى اۋىلعا كەلىن بولىپ تۇسكەندە, قاسيەتىڭنەن اينالايىن, اۋليەاعاشقا جان-جاقتان اۋىرعان, مەرتىككەن, جەلىك پايدا بولعان ادامدار مەن بالا كوتەرمەگەن ايەلدەر, ۇلكەن ساپارلارعا, جورىقتارعا اتتاناتىن اتا-بابالارىڭ ارنايى كەلىپ تۇنەپ, دۇعا جاساپ قۇدايدان اق تىلەۋ تىلەيتىن. بۇل جارىقتىقتىڭ تۇبىندە شىلانىپ جاتقان دىمقىل توپىراقتى قوتىرعا, سارى جاراعا, كوز اۋرۋىنا جاقسا, قۇلان-تازا ايىعىپ كەتەدى, – دەپ ەدى شارۋان انام دەپ ادەكەڭ ءالى كۇنگە ەسكە الادى.
...ادەپحان 1959 جىلى جاركەنت قالاسىنداعى ى.التىنسارين اتىنداعى ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ, الماتى قالاسىنا جول تارتتى. ونداعى اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ءوزى ۇناتاتىن فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە قۇجات تاپسىرىپ, ەمتيحانداردان ءسۇرىنبەي ءوتتى. ارينە, جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ بار دا ونى ودان ءارى جالعاستىرىپ الىپ كەتۋ بار, ويداعىداي ءبىتىرۋ بار.
ادەپحان وقۋدىڭ كوبىسىن اراب ارپىمەن وقىپ, جازدى. ال ينس-تيتۋتتا لەكتسيانى ءوزى جۇيرىك ارىپپەن ىلەسىپ جازعانمەن, قوسىم-شا وقۋ قۇرالدارى كيريلليتسا عوي. العاشقى جىلى سوعان قينالاتىن. ونىڭ ۇستىنە بۇل مەكتەپتى ەسەيىپ بارىپ ءبىتىردى. كۋرستاستارىنىڭ كوبىسى وزىنەن كەمىندە ەكى جاس كىشى. نامىسقا تىرىسقان ول كىتاپحانادان شىقپايتىن. بوس اۋدي-توريالارعا كىرىپ, لابوراتوريا-لاردا تاجىريبە جاساۋدان جالىقپايتىن. كەيبىرەۋلەر سەكىلدى قىزىق قۋمادى. بوس ۋاقىتىندا تەاترعا باردى, مۇراجاي ارالادى. ساباعىنا قينالا قالسا, رەتىن تاۋىپ ءتۇسىندىرىپ جىبەرۋلەرىن ءوتىنىپ, ۇستازدارىن دا مازالاۋشى ەدى. ءوز ىسىنە بەرىلگەن مۇعالىمدەرى باس تارتپايدى, ءتۇسىندىرىپ باعادى. ءتىپتى ولار بۇعان ءىش تارتا قارايتىن.
ءوز ينستيتۋتىندا, قازمۋ-دە زيالىلارمەن كەزدەسۋ بولا قالسا بىرەۋىنەن دە قالماۋعا تىرىساتىن. سولاردىڭ دۋالى اڭگىمەلەرىن تىڭداپ, ديدارلارىن كورۋگە قۇمارتاتىن. مۇقاڭ, سابەڭ, عابەڭ, مالىك, قانەكەڭ, باۋكەڭ, قاسەكەڭ ءتارىزدى ۇلىلارمەن كەزدەسۋدە كوپپەن بىرگە زالدا وتىرعان بۇل دا ولاردىڭ عالامات اڭگىمەلەرىنە قانىعىپ سۋسىندادى. بۇل كەزدەسۋلەردىڭ بۇعان پايدادان باسقا زيانى بولعان جوق. اسىرەسە بولاشاق مۇعالىم بولعاندىقتان بۇل دا ءسوزدى نوتا تەرگەندەي تەرىپ سويلەۋدى ۇيرەندى.
قىسقى, جازعى دەمالىستارىندا اۋىلعا تارتادى. الماتىدان جاركەنتكە دەيىن اۆتوبۋسپەن جول ۇزاق. بىراق ادەپحان ودان ەش جالىققان ەمەس. ءار ساپارىندا وسى جولمەن العاش رەت كەلە جاتقانداي اسەر الاتىن. ويتكەنى, جىلدىڭ ءار ماۋسىمىنىڭ وزىندىك اسەمدىگى, وزىندىك سۇلۋلىعى بولادى عوي. ادەپحان دا زۋلاپ كەلە جاتقان اۆتوبۋس تەرەزەسىنەن اتامەكەن تابيعاتىنا تامسانا دا, قىزىعا دا قاراۋدان شارشاعان ەمەس. اۋەلى كوڭىلىندە جاتتالىپ, كەيىن قاعازعا تۇسكەن جىل مەزگىلدەرى جايلى ولەڭدەرى دە وسى اسەرلەردەن تۋىنداسا كەرەك. ال, كەلگەن سايىن سالپىق اتاسى مەن اۋليەاعاشقا ءبىر سوقپاي كەتپەيتىن, اتا-باباسى تابيعاتىن ايالاي وتىرىپ, مىڭعىرتا مال وسىرگەن, سالت-داستۇرگە باي توي-تومالاقتارىن دۋمانداتا وتكىزگەن, اكەسى تورەحان تالاي رەت ايتىسقا ءتۇسىپ, نەبىر مەن دەگەن اقىندى سوزدەن مۇدىرتكەن اتامەكەن – جاركەنت جەرىنەن, اۋليەاعاشتان الار اسەرى مۇلدە ەرەكشە ەدى. سودان كوڭىلىن ولەڭ بۋدى, جۇرەگىن ولەڭ تولقىتتى. اقىرى وتىردى, سول ولەڭدەردى قاعازعا ءتۇسىردى. “اۋليەاعاش – اتامەكەن” دەپ تاقىرىپ قويدى. سونداعى وسىدان 48 جىل بۇرىنعى ولەڭ مىناۋ ەدى.
بۇل وڭىرگە اتاقتى ۇلكەناعاش, ۇلى اعاش,
قايىڭ ەمەس, تال ەمەس, ول كادىمگى قارا اعاش.
شىڭتۋايتتاپ قاراساڭ, سول بولماسا بۇل ايماق,
قالاتۇعىن سياقتى كوسە تاۋداي جالاڭاش.
ءوزى مە ەكەن ول الدە, كوزى مە ەكەن بابامنىڭ,
وركەن جايىپ وربىگەن ءتوزىمى ەكەن انامنىڭ.
كەڭ دۇنيەگە تارالىپ, جاتقان ۇلى تامىرى,
وي-قيالىن وربىتەر سەزىمى ەكەن ادامنىڭ.
وزەننىڭ ول تىڭدايدى, اعىسىنان سىر قانشا,
دالا قالعىپ, ويانار ۇيقىسىنان تۇرعانشا.
جامىراعان جان-جاققا ونىڭ ءۇرىم-بۇتاعى,
اسىعادى دالاعا ءبىر سالتانات قۇرعانشا.
زامانىنىڭ سىرلاسى, عاسىرلاردىڭ قۇرداسى,
كولەڭكەسىن جامىلىپ, جاتىر انە قىر باسى.
اعاشتاردىڭ ءومىرىن كۇنتىزبەگە تۇسىرسەك,
باستالادى الدىمەن وسى اعاشتان جىل باسى.
بۇل القاپقا ەركىنشە تامىر جايىپ تارالعان,
جەتى قات جەر استىنان ومىرىنە ءنار العان.
ءوسىپ-ءونىپ ۇرپاعى نۋ ورمانعا اينالعان,
بۇل ۇلكەناعاشتا ەندى قانداي بار ارمان.
ساياجايىم, مەكەنىم, التىن تۇعىر قورعانىم,
تالاي عاسىر سىرىڭدى, تومدادىڭ دا تولعادىڭ.
نەمەرە مەن شوبەرە, تۋاجاتقا تولتىرعان,
اقساقالى اعاشتىڭ, بەرەكەسى ورماننىڭ.
ادەپحان قازاقتىڭ اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەننەن كەيىن ەشقايدا كوڭىلى اۋماي, بىردەن ەلگە تارتقان. ءسويتىپ, كوكتال اۋىلىنداعى اباي اتىنداعى ورتا مەكتەپكە فيزيكا-ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ورنالاسىپ, زەينەتكە شىققانشا, ودان كەيىن دە سول ماماندىعىمەن ەڭبەك ەتتى. ارينە, ءوسىپ كەلە جاتقان وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ وي-تۇيسىگى دە وسكەلەڭ كەلەدى. ادەكەڭ سول تالاپتان شىعۋعا تىرىسىپ, شاكىرتتەرىنىڭ سىي-قۇرمەتىنە بولەندى. ءوزى بۇل كۇندەرى جوعارى ساناتتى ۇستاز, قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالىققا ءبىلىم بەرۋ ۇزدىگى. پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. رەسپۋبليكانىڭ ءتۇپكىر-تۇپكىرىندەگى كەزىندە ءوزى وقىتقان شاكىرتتەرى قازىر زەينەت جاسىنا جەتسە دە “اعايلاپ” تەلەفون سوعىپ, حات-حابار جازىپ جاتادى.
***
اجەسى مەن اناسىنىڭ باسىنا بارىپ قۇران باعىشتاعان ادەكەڭ اۋليەاعاشقا كەلدى. بۇل اعاشتىڭ قوزىكوش جەردى الىپ جاتقان بورىكباسى جاپىراق جايىپتى. تاۋدان سوققان سىرباز سامالمەن بۇتاقتارى ىرعالىپ, جاپىراقتارى ءان سالادى. ءار بۇتاققا قوناقتاعان نەبىر قۇستار اۋەنى دە جان جادىراتادى. وسى ءبىر كورىنىسكە باسى اينالىپ ۇزاق تۇرعان ادەپحان تورەحان ۇلى ەداۋىر شيرىعىپ, مىناۋ اسەردەن ايىرىلىپ قالماي تۇرعاندا ۇيگە جەتۋگە اسىقتى.
اقكول وتارباەۆ, جۋرناليست. الماتى وبلىسى.