“تۇرك حالكلارىنىن ورتاك ەدەبى ەسەرلەرى”
ىستامبۇلدا جارىق كوردى
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا استانادا تۇركى اكادەمياسى قۇرىلعانىنان وقىرمان قاۋىم جاقسى حاباردار. جاقىندا تۇركيادان, ىستامبۇل قالاسىنان مۇنداي اكادەميانىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ قاراشاڭىراعىندا – قازاق ەلىندە قۇرىلۋى جاراسىمدى زاڭدىلىق ەكەنىن كورسەتەتىن قۇندى كىتاپ جارىق كوردى. ول – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, كۇلتەگىن سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ “تۇرىك حالىقتارىنىڭ ورتاق ادەبي مۇرالارى” اتتى ەڭبەگى. ءبىز بۇگىن وقىرمان نازارىنا سول كىتاپتى تۇرىك تىلىنە اۋدارعان بەلگىلى عالىم ابدىۋاقاپ قارانىڭ ەڭبەككە جازعان العىسوزىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
ەجەلگى داۋىرلەردەن قازىرگە دەيىن كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ ىرگەتاسىن قالاعان تۇركىلەر ءمادەنيەت سالاسىندا, اسىرەسە ادەبي سالادا كوپتەگەن ماڭىزدى تۋىندىلاردى ومىرگە كەلتىرگەن. سوندىقتان ءتۇركىلەر ءارى اۋىز ادەبيەتىنە, ءارى جازبا ادەبيەتكە اسا باي. زەرتتەۋشىلەر ءتۇپ تامىرى زامانىمىزدان بۇرىنعى عاسىرلارعا دەيىن سوزىلاتىن جانە شامامەن ءۇش مىڭ جىلدىق تاريحى بار تۇركى ادەبيەتىن ءتۇرلى تۇرعىدان قولعا الىپ تالداۋدا.
تۇرىك تىلىنە اۋدارىلىپ وتىرعان پروفەسسور نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ وسى ەڭبەگى قازاق تىلىندە “ەجەلگى ادەبي جادىگەرلىكتەر” دەگەن اتپەن جارىق كورگەن. ءبىز ونىڭ اتىن تۇرىك تىلىنە اۋدارعاندا “تۇرك حالكلارىنىن ورتاق ەدەبى ەسەرلەرى”, ياعني “تۇرىك حالىقتارىنىڭ ورتاق ادەبي مۇرالارى” دەپ قويۋدى ءجون كوردىك. ويتكەنى, بىرىنشىدەن, تۇركيادا ەجەلگى نەمەسە ەسكى ادەبيەت دەگەندە ەسكە الدىمەن وسمان پاتشالىعى داۋىرىندەگى ادەبيەت ورالادى. ەكىنشىدەن, وسى ەڭبەكتە بۇگىنگى تۇرىك حالىقتارىنىڭ ادەبيەتتەرىنە نەگىز بولعان ورتاق ادەبي مۇرالار ءبىرتۇتاس قولعا الىنىپ زەرتتەلۋدە. ەڭبەكتە بۇل مۇرالارعا يسلامعا دەيىنگى ءداۋىر, يسلامدىق ءداۋىر جانە التىن وردا ادەبيەتى دەگەن ءۇش تاراۋدا تالداۋ جاسالۋدا.
كىتاپتاعى نازار اۋدارارلىق ماڭىزدى ءجايت, كەلىمبەتوۆتىڭ زەرتتەۋىندە مىڭداعان جىل بۇرىن ورتاعا شىعا باستاعان تۇركى ادەبي مۇرالارىنىڭ ءبىر-بىرىنەن ۇزىك, بايلانىسسىز ەمەس ەكەنىن, قايتا ولاردىڭ اراسىندا قازىرگە دەيىن جالعاسىپ كەلگەن كوركەم ونەر ءداستۇر جالعاستىعى بولعاندىعى جونىندەگى تەزيسىن تابىسپەن ورتاعا قويىپ وتىرعاندىعى.
وسى ورايدا ناقتى ءبىر مىسال بەرەر بولساق, اۆتور قورقىت اتا كىتابىنداعى ء“بايبورى بالاسى ءبامسى-بايراك تۋرالى جىر” داستانىنىڭ باس كەيىپكەرى ءبامسى-بايراك پەن قازاق حالقىنىڭ الەمگە ايگىلى داستانىنداعى الپامىس باتىر اراسىنداعى بايلانىستى دالەلدەپ كورسەتۋدە. كەلىمبەتوۆتىڭ تۇجىرىمى بويىنشا, ءبامسى-بايراك ۋاقىت وتە كەلە تۇركى حالىقتارىنىڭ الەۋمەتتىك ومىرىندەگى سان ءتۇرلى تاريحي قۇبىلىستارعا ساي كەيبىر وزگەرىستەرگە ۇشىراعان سياقتى. ءسويتىپ, ءبامسى-بايراك اڭگىمەسى قازاق حالقى اراسىندا “الپامىس باتىر” داستانىنا اينالعان. عۇنداردىڭ “الىپ” دەگەن اسكەري اتاقتى شايقاستا ەرلىك كورسەتكەن باتىرلاردىڭ اتىنا قوسىپ ايتقانى عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنەن بەلگىلى. مىنە وسى ءجايتتى ەسكەرتكەن كەلىمبەتوۆتىڭ پىكىرى بويىنشا, ءبامسى-بايراك الپ بامسى بولىپ تا ايتىلعان. ال بۇل ەسىم كەيىن بىرتە-بىرتە الپامسا, الپامشا, الپامىس اتانىپ كەتكەن.
ەكىنشى جاعىنان ءبامسى-بايراك جىرى ءوزىنىڭ كومپوزيتسيالىق قۇرىلىسى تۇرعىسىنان دا “الپامىس باتىر” داستانىنا جاقىن كەلەدى. ال سيۋجەتتىك تۇرعىدان بۇل ەكى جىردىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى بولىمدەرى ءبىرىن-ءبىرى قايتالايدى. اتاپ ايتقاندا, ءبامسى-بايراك پەن الپامىستىڭ دۇنيەگە كەلۋى, سۇيگەن قىزىنا ۇيلەنۋى, باتىردىڭ جاۋ قولىنا قاپىلىستا تۇتقىنعا ءتۇسىپ, ۇزاق جىلدار بويى زىنداندا جاتۋى, باتىر سۇيگەن جارىنىڭ باسقا ءبىرەۋلەرمەن ۇيلەنۋ تويىنىڭ ۇستىنەن شىعۋى, جىر قاھارماندارىنىڭ مۇرات-ماقساتىنا جەتۋى ت.ب. ەكى جىردا دا ءبىر-بىرىنە ۇقساس بولىپ كەلەدى.
قازاقستاننىڭ بەلگىلى عالىم جانە اۆتورلارىنان پروفەسسور نەمات كەلىمبەتوۆ ادەبيەتتانۋ سالاسىندا بىرقاتار ماڭىزدى زەرتتەۋلەردىڭ اۆتورى. 1937 جىلى تۋىلعان اۆتور جالپى تۇركى ادەبيەتى جانە تاريحى تۋرالى جاساعان زەرتتەۋلەرى ناتيجەسىندە “ەجەلگى تۇركى پوەزياسى جانە قازاق ادەبيەتىندەگى ءداستۇر جالعاستىعى”, “قازاق ادەبيەتى باستاۋلارى”, “كوركەمدىك ءداستۇر جالعاستىعى”, “ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى”, “ەجەلگى ادەبي جادىگەرلىكتەر” سىندى ەڭبەكتەردى دۇنيەگە كەلتىرگەن.
كەلىمبەتوۆتىڭ وسى كىتاپتان بۇرىن ء“ۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى” اتتى اۆتوبيوگرافيالىق حيكايات مونولوگى وسى جىلدىڭ باسىندا تۇرىك تىلىنە اۋدارىلعان بولاتىن. بۇل ەڭبەك بۇدان بۇرىن ورىس, ۋكراين, تۇركىمەن, نەمىس جانە قىتاي ءتىلدەرىندە دە جارىق كورگەن.
اۆتوردىڭ شىعارماشىلىق سالادا ء“ۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى” اتتى ەڭبەگىنەن باسقا “قاريالار”, “ ۇلىما حات” دەگەن كىتاپتارى دا بارشىلىق. “قاريالار” اتتى ەڭبەگى تمد ەلدەرىندە جىلدىڭ ۇزدىك كىتابى اتاعىنا يە بولدى.
كەلىمبەتوۆتىڭ تۇركى حالىقتاردىڭ ورتاق ادەبي مۇرالارى سىندى كەڭ بايتاق تاقىرىپتى قامتىعان بۇل زەرتتەۋىن تۇرىك تىلىنە اۋدارۋدا بىرقاتار قيىنشىلىقتار بولماي قويعان جوق. ولاردى شەشۋ بارىسىندا تۇپنۇسقادان اۋىتقىماۋعا ەرەكشە كۇش جۇمسادىق. اسىرەسە ادەبي جادىگەرلەردەن الىنعان ءۇزىندىلەردىڭ تۇپنۇسقاسىنىڭ تۇرىك ەملەسىندەگى ترانسكريپتسياسىن اينا-قاتەسىز بەرۋ ءۇشىن اۋدارمادان تىس ءتاسىلدەر قولدانۋعا تۋرا كەلدى. ءويتكەنى, كەلىمبەتوۆتىڭ “ديۋاني لۇعات-ات تۇرىك” سياقتى مۇرالاردان وزبەك, قازاق نەمەسە ورىس تىلدەرىندەگى ەڭبەكتەردەن العان ۇزىندىلەرىنىڭ الفاۆيت ايىرماشىلىقتارى سەبەبىمەن تۇركياداعى عالىمداردىڭ بۇل سالادا قالىپتاسقان ترانسكريپتسيا جۇيەسىمەن ۇيلەسىمسىزدىك كورسەتۋى, كەي جەرلەردە تۇسىنىكسىزدىكتەرگە, ءتىپتى قاتەلىكتەرگە اپارىپ سوقتىرۋى ابدەن ىقتيمال ەدى. مۇنداي جاعدايلارعا جول بەرمەۋ ءۇشىن مۇرالاردان الىنعان ۇزىندىلەردى, اۋدارىپ جاتقان ەڭبەكتىڭ وزىنەن ەمەس, تۇركيادا جارىق كورگەن ەڭبەكتەردەن الىپ قويدىق. بۇل ەڭبەكتەردى دە اۋدارىلعان ەڭبەكتەگى سىلتەمەلەردىڭ قاسىندا بۇرىشتى جاقشا ىشىندە قوسىمشا كورسەتتىك.
سونىمەن بىرگە كەلىمبەتوۆ كونە تۇركى ادەبي مۇرالارىنان الىنعان ۇزىندىلەردىڭ قازاقشا اۋدارماسىن دا بەرىپ وتىرعان. بۇل اۋدارمالار كەيدە قولدانىلعان ماتەريالدىڭ ورىس نەمەسە وزبەك تىلىندە بولۋىنا بايلانىستى اۋدارمانىڭ دا اۋدارماسى بولعان. ءبىزدىڭ وسى ماتىندەردى قازاقشادان تۇرىكشەگە اۋدارۋىمىز اۋدارمانىڭ ءۇشىنشى رەت جاسالۋى بولاتىن ەدى. سوندىقتان ماتىندە ءارى ماعىنالىق اداسۋلار, ءارى ەستەتيكالىق بۇزىلۋشىلىقتار بولۋى عاجاپ ەمەس ەدى. مىنە, وسىنداي جاعدايلاردى بولدىرماۋ ءۇشىن ادەبي مۇرالاردان قازاقشاعا جاسالعان اۋدارمالاردى تاعى ءبىر رەت تۇرىك تىلىنە اۋدارۋدىڭ ورنىنا, تۇرىك عالىمدارىنىڭ تۇپكى نۇسقادان جاساعان اۋدارمالارىنىڭ ءوزىن قولداندىق. مۇنداي اۋدارما ماتىندەردىڭ بۇلاقتارىن بۇرىشتى جاقشا ىشىندە قوسىمشا كورسەتتىك.
مىسال ءۇشىن ايتار بولساق, “قورقىت اتا”, ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ “قۇتتى بىلىك”, ماحمۇت قاشقاريدىڭ “ديۋاني لۇعات-ات تۇرىك” ەڭبەكتەرىنەن الىنعان ۇزىندىلەردىڭ تۇرىك تىلىندەگى اۋدارمالارى ءۇشىن مۇحاررەم ەرگين, رەشيت راحمەتى ارات, بەسيم اتالاي سىندى ءتۇركيانىڭ بۇل سالاداعى مىقتى عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرىن قولداندىق, سونداي-اق بۇلاردىڭ دا ءسىلتەمەلەرىن اۆتوردىڭ سىلتەمەلەرىنە قوسىمشا بۇرىشتى جاقشا ىشىندە قاسىندا كورسەتتىك.
بۇلاردان باسقا اۋدارما بارىسىندا كەزدەسكەن كەيبىر تەرمينولوگيالىق قيىنشىلىقتار ءۇشىن سول سالالاردىڭ مامانى بولعان تۇرىك ارىپتەستەردەن كەڭەس الىپ وتىردىق. ماسەلەن, قازاق ادەبيەتىندەگى كەيبىر تەرميندەردىڭ تۇرىك تىلىندەگى بالاماسىن تابۋدا مارمارا ۋنيۆەرسيتەتىنەن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى ورحان سويلەمەز بەن گوكسەل وزتۇرىك, كونە گرەك تاريحشىلارىنىڭ ەسىمدەرى مەن ەڭبەكتەرى تۋرالى وسى سالانىڭ مامانى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى فەريت باز, پارسى تىلىندەگى ولەڭدەردىڭ تۇرىك ەملەسىندە دۇرىس جازىلۋىندا ميمار سينان ۋنيۆەرسيتەتى تاريح كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى گۇلسەرەن جەجەلينىڭ بەرگەن كەڭەستەرى پايدالى بولدى. ولارعا العىسىم شەكسىز.
بەلگىلى عالىم, پروفەسسور نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ بۇل ەڭبەگىنىڭ تۇركى دۇنيەسىنىڭ ورتاق مادەني قۇندىلىقتارىنىڭ ايقىندالۋىنا جانە بۇل سالاداعى زەرتتەۋلەرگە وزىندىك زور ۇلەسىن قوساتىندىعىنا سەنىمدىمىن.
قۇرمەتپەن, ابدىۋاقاپ قارا, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ميمار سينان كوركەمونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.
ىستامبۇل, مامىر 2010