اعايىن ەلدەردىڭ ارازداسقانى قيىن
ويلاماعان جەردەن دەيتىن ەمەس, ءبىرازدان بەرى ءتىل تابىسا الماي كەلە جاتقان ۆەنەسۋەلا مەن كولۋمبيانىڭ اراسىنداعى شيەلەنىس شەگىنە جەتكەندەي – ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى ءبىر-ءبىرىن اشىق ايىپتاپ, ونىڭ سوڭى ديپلوماتيالىق بايلانىستى ۇزۋگە اپارىپ سوقتى.
ايىپ كىمنەن دەگەندە, بىرەۋىن ۇستاپ بەرۋ قيىن. ۆەنەسۋەلا پرەزيدەنتى ۋگو چاۆەس ءوز ارەكەتىن جاۋاپ قادام ساناعانمەن, كىنانى كولۋمبيا پرەزيدەنتى الۆارو ۋريبەگە ارتا المايسىڭ. قاشانعى ادەتىنشە, چاۆەستىڭ داۋسى قاتتىراق ەستىلەدى: ء“بىزدىڭ اعايىن ەل كو-لۋمبيا مەملەكەتىمەن بايلانىستى تولىق ۇزۋدەن باسقا جولىمىز قالعان جوق”, – دەدى ول.
سوندا كولۋمبيا مەن ونىڭ پرەزيدەنتى نە ءبۇلدىردى؟ وسىدان ون كۇندەي بۇرىن پرەزيدەنت ۋريبە كورشى ەل پرەزيدەنتى چاۆەس ءوز ەلىندە كولۋمبياعا قارسى تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ باسشىلارى يۆان ماركەستى, رودريگو گراندتى, تەمولەون حيمەنەستى جانە حەرمان برەسەنونى جاسىرىپ وتىرعانىن ايتقان. كولۋمبيانىڭ رەۆوليۋتسيالىق قارۋلى كۇشتەرى دەيتىن كوتەرىلىسشىل توپتىڭ مۇشەلەرى, مىنە ونداعان جىل بويى ۇكىمەتكە قارسى پارتيزاندىق كۇرەس جۇرگىزىپ كەلەدى. ولارعا سىرتتان ۆەنەسۋەلا قولداۋ كورسەتەدى دەگەن اڭگىمە بۇرىننان ايتىلاتىن. سونداي-اق, تاعى ءبىر ۇلت-ازاتتىق ارمياسى دەگەننىڭ ءبىر باسشىسى كارلوس مارين گۋارين دە كورشى ەلدى پانالاپ ءجۇر, – دەدى ۋريبە.
ءبىر بۇگىن ەمەس, بۇرىن دا تالاي ەستىگەن ايىپتاۋعا چاۆەستىڭ بۇگىن بۇلقان-تالقان بولاتىن نە جايى بار ەدى دەيسىڭ. كولۋمبيادا باسشى اۋىسىپ جاتىر. قازىرگى پرەزيدەنت ۋريبە جاقىندا كەتەدى. ول كورشى ەل باسشىسىنىڭ داڭعازا باستامالارىن قولداي قويعان جوق. قايتا ۇنەمى سىناپ وتىردى. ال چاۆەس كورشى ەلدى, ونىڭ باسشىلارىن اقش-تىڭ قول شوقپارى دەپ سىناپ ءجۇردى.
7 تامىز كۇنى كولۋمبيادا جاڭا پرەزيدەنت حۋان مانۋەل سانتوس تاققا وتىرادى. بۇرىن ول ەلدىڭ قورعانىس ءمينيسترى بولعان. ونى بۇرىنعى پرەزيدەنتكە قاراما-قايشى ساياسات جۇرگىزەدى, چاۆەستىڭ ساياساتىن قولدايدى دەپ ايتۋ قيىن. اقش-پەن دوستىقتان باس تارتىپ, ۆەنەسۋەلا سياقتى رەسەيدىڭ ىقپالىنا ءتۇسۋى ەكىتالاي, مۇمكىن ەمەستەي. چاۆەستىڭ كەنەتتەن شالا ءب ۇلىنىپ, كورشى ەلگە تيىسۋىندە وزىنشە ەسەپ بار. ايتارىن ايتىپ قالار تۇس, جاقسى جەلەۋ. ءبىر جاعى مۇنى اسكەري الەۋەتى اجەپتاۋىر ۆەنەسۋەلانىڭ باسقالارعا قىر كورسەتۋى دەۋگە دە بولادى. كولۋمبيامەن بىرگە ول اقش-قا دا ءبىراز سەس كورسەتتى. قاجەتتىلىك تۋسا, اقش-قا مۇنايىن ساتپايمىن دەپ قورقىتتى.
شىن مانىندە بۇل كورشى ەكى ەلدى اعايىنداس دەسە بولادى. تاريحى تەكتەس, حالىقتارى تاعدىرلاس. ءتىپتى ءبىر مەملەكەتتىڭ قۇرامىندا دا بولعان. مەملەكەتتىك تىلدەرى دە ءبىر – يسپان ءتىلى. ۇستاناتىن ءدىنى دە ءبىر – حالىقتارىنىڭ 95 پايىزى كاتوليكتەر. تاتۋلىققا نەگىز جەتىپ ارتىلادى. بىراق ءبىرازدان بەرى سول تاتۋلىق بولىڭقىراماي تۇر. اسىرەسە, بۇل رەتتە ۆەنەسۋەلا پرەزيدەنتى ۋگو چاۆەستىڭ بەلسەندىلىگى كۇشتىرەك. الەمدەگى ءبىرشاما ميليتاريستىك ەلدەرمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, وزدەرىندە بارشىلىق مۇنايدىڭ اقشاسىنا قارۋ-جاراق ساتىپ الىپ, كورشى-قولاڭدارىنا عانا ەمەس, ءتىپتى اقش-تىڭ وزىنە دە كۇش كورسەتەدى.
ال ەندى ونىڭ وسىدان ۇتارى دا شامالى. قارۋ-جاراعى بار-اق بولسىن, بىراق وزىنەن حالقىنىڭ سانى الدەقايدا كوپ, اقش-تاي ەلدەن قولداۋ كورگەن كولۋمبيانى ۆەنەسۋەلانىڭ تىزە بۇكتىرۋى ەكىتالاي. ال تاعدىرلاس ەكى ەلدىڭ حالقىن ءبىر-بىرىنە قار-سى قويۋ كەشىرىلمەس كۇنا دەرسىڭ.
كولۋمبيادا باسشى اۋىسىپ جاتىر. جۇرتتى ول قانداي ساياسات جۇرگىزەدى, چاۆەسپەن ءتىل تابىسار ما ەكەن, الدە ەكى ەل اراسىنداعى شيەلەنىس جالعاسا بەرە مە, دەگەن سۇراقتار تولعاندىرادى. بىراق چاۆەسپەن ءتىل تابىسىپ, ابىروي تابۋ دا ەكىتالاي-اۋ.
جاۋىزدىقتى ەشقاشان ۇمىتۋعا بولمايدى
جاقسىلىقتىڭ كوپ بولعانى جاقسى, ونى كوپ ايتقانىمىز دا جاقسى. جاماندىقتى دا, ەڭ الدىمەن جاۋىزدىقتى دا ۇمىتپاعان ءجون. سول جاۋىزدىق قايتالانباس ءۇشىن, بولاشاققا ساباق بولۋ ءۇشىن. سونداي جاۋىزدىقتى كامبودجا حالقىنا قارسى قىزىل كحمەرلەر جاسادى.
جاقىندا سول جاۋىزداردىڭ باسشىلارىنىڭ بىرىنە سوت بولىپ, بۇۇ اياسىندا جۇمىس ىستەيتىن كامبودجاداعى اسكەري تريبۋنال قىزىل كحمەرلەر بيلىگى كەزىندە تۇرمە باس-تىعى بولعان 67 جاستاعى كانگ كەك يەۋ 35 جىلعا تۇرمەگە جابۋعا كەسىلدى.
بۇل قانىشەر نەگە اتىلمادى دەۋگە دە بولادى. بىراق ولار جاۋىز بولعانمەن, تورەلىك ايتاتىن سوت بار عوي دەپ ءوزىڭدى سابىرعا شاقىراسىڭ. سول جاۋىزدار بيلىك جۇرگىزگەن 1975-1979 جىلداردا 10 ميلليونعا جەتپەيتىن كامبودجا حالقىنىڭ ەكى ميلليوندايى قۇربان بولعانى دالەلدەنىپ وتىر. بۇل بۇكىل ادامزات تاريحىنداعى ەڭ سوراقى جاۋىزدىقتىڭ ءبىرى رەتىندە ەستە قالاتىنى داۋسىز.
ال تۇرمە باستىعى كانگ كەك يەۋدىڭ وزىنە كەلسەك, “دۋچ جولداس” دەگەن لاقاپ اتقا يە بولعان بۇل قانىشەردىڭ قولىنان “تۋول سلەنگ” تۇرمەسىندە 17 مىڭ ادام وپات بولعان ەكەن. بۇل تۇرمەگە تۇسكەندەردىڭ ونشاقتىسى عانا امان قالىپتى, ءدال قازىر ءتىرى ءجۇرگەندەرى ءۇش-اق ادام ەكەن. تۇرمە باستىعى وندا قامالعان-داردىڭ قاشىپ كەتپەۋىن قادا-عالايدى دەيتىن ەمەس, ءتۇرلى ازاپتاۋدى ءوزى باسقارىپ, جازانى دا ءوزى ورىنداعان كورىنەدى. ونىڭ قانىپەزەرلىگى جايىندا فاكتى كوپ. ول تىرناقتىڭ كوبەسىن كوتەرىپ ازاپتاعاندى, ەلەكتروشوكتى قولدانعاندى ۇناتادى ەكەن. بىردە كۇزەتشى كەلىپ, قاماۋعا الىنعان توعىز بالانى (التى ۇل مەن ءۇش قىز) قايتەمىز دەپ سۇراعاندا, ء“بىرىن قالدىرماي ولتىرىڭدەر” دەپ نۇسقاۋ بەرگەنى قۇجاتتارمەن دالەلدەنىپ وتىر.
كانگ كەك يەۋ ءوزىنىڭ جاۋىزدىعىن جاقسى بىلەدى. قانىشەرلەر بيلىگى قۇلاعان سوڭ-اق, ول باسقالارداي قارسىلىق ءبىلدىرىپ, كۇرەسىپ جاتپاي, بىردەن باس ساۋعالاپ قاشۋعا ءماجبۇر بولعان. جانە 20 جىلداي ۇستاتپاعان. تەك 1999 جىلى عانا كەزدەيسوق بريتان جۋرناليسىنىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, قاماۋعا الىنىپتى. 11 جىل تۇرمەدە وتىرعاننان كەيىن, مىنە ەندى عانا جازاعا كەسىلدى.
“دۋچ جولداس” دەپ اتالاتىن بۇل قانىشەر – قىزىل كحمەر باسشىلارى ىشىندە قازىر ءتىرى جۇرگەن بەسەۋدىڭ ءبىرى. كەش تە بولسا جازاعا تارتىلدى. تاعى دا قىزىل كحمەرلەردىڭ ءتورت باسشىسى جازاسىن كۇتىپ وتىر. ولار: قانقۇيلى پول پوتتان كەيىن “ەكىنشى ادام” سانالاتىن نۋون چەا, ەلدىڭ بۇرىنعى بيلەۋشىسى سامفان, بۇرىنعى ىشكى ىستەر ءمينيسترى يەنگ ساري جانە ونىڭ مينيستر ايەلى يەنگ تيريت. بۇل جاۋىزداردى وتىز جىل وتكەن سوڭ جازالاعان تىم كەش ەمەس پە, دەگەن سۇراق ۇنەمى الدان شىعادى. ولاردىڭ ءومىر سۇرۋگە قاقىسى جوق دەيدى جۇرت.
جالپى, جاۋىزدارعا راقىمشىلىق جاساۋ ولاردىڭ قولىنان قۇربان بولعان جازىقسىز جانداردىڭ ارۋاعىن قورلاۋ ەكەنى ءوز الدىنا, سونىمەن بىرگە جاۋىزداردىڭ ىسىنە ءىش تارتۋ دەپ باعالاسا, ورىندى دەرسىڭ. جاقىندا بوسنيانىڭ سرە-برەنيتسا قالاسىنداعى 8 مىڭ مۇسىلمان قاۋىمىن قىرىپ سالعان جاۋىزدىقتىڭ ونجىلدىعى اتاپ ءوتىلدى. وعان ايىپتى كارادجيچ تۇرمەدە وتىر. سونى بىرەۋلەر اقتاعىسى كەلەدى. تالايلاردىڭ قانىن ارقالاعان سەربيا پرەزيدەنتى س.ميلو-شەۆيچكە ارا تۇسكەندەر دە بولعان. كۇنى كەشە سول فاشيستەردىڭ ايۋاندىعىنان ونداعان مىڭ قانداستارىنان ايىرىلىپ, 600 مىڭ ادامى بوسقىنعا ۇشىراپ, اقىرىندا قايسارلىق كۇرەسپەن تاۋەلسىزدىككە قولى جەتكەن كوسوۆونىڭ تاۋەلسىزدىگىن بۇۇ-نىڭ حالىقارالىق سوتى زاڭعا قايشى ەمەس دەپ شەشتى. مۇنى سەرب فاشيستەرىنىڭ جاۋىزدىعىن ايىپتاۋ دەپ تە قابىلداۋعا بولعانداي.
جاۋىزدىقتى ارقاشان ايىپتاپ وتىرماسا, ول قايتا باس كوتەرۋى مۇمكىن.