ەل اعاسى ەراعاڭ

ەركەعالي راحماديەۆ! ول ءوزىنىڭ تالانتتى شىعارمالارىمەن – وپەرالارىمەن, سيمفونيالىق كۇي­لەرى­مەن, پوەمالارىمەن, ترۋبا مەن وركەسترگە, سكريپكا مەن وركەسترگە جازعان كونتسەرتتەرىمەن, باسقا دا تۋىندىلارىمەن قازاقتىڭ مۋزىكا ونەرىن جارقىراتىپ الەم ساحناسىنا شىعارۋعا, وزگە ەلدەرگە, ءدۇ­نيە جۇزىنە تانىتۋعا قۇلشىنا ات سالىسىپ قانا قويماي, ادەبيەتتەگى, مۋزىكا سالاسىنداعى, ونەر­دەگى اتتارى بۇگىندە اڭىزعا اينالعان عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين, مۇقان تولەباەۆ, قانابەك بايسەيىتوۆ, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, ماناربەك ەرجانوۆ, عاريفوللا قۇر­مانعاليەۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆ, شاكەن ايمانوۆ سياقتى تالاي اسىل ساڭلاقتارىمىزبەن كەزىندە قويان-قول­تىق ارالاسىپ ءومىر سۇرگەن, سولارعا ءىنى, دوس بولا بىلگەن, كوكىرەگى التىن ساندىق سياقتى, بۇگىنگى ءھام كەلەر ۇرپاقتار ءۇشىن ءىنجۋ-مارجانداي سىرلارعا تولى, ۇلتىمىزدىڭ ماقتانىش تۇتار تۇلعالارىنىڭ ءبىرى. سوناۋ الىستا قالعان 1968 جىلدىڭ وزىندە-اق بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ اۋزى دۋالى مارقاسقاسى, مۋزىكانىڭ بىلگىرى روديون ششەدرين ول تۋرالى بىلاي دەپ جازعان ەدى: “ونىڭ شىعارمالارى ەۋروپا مەن ازيانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە, امەريكا كونتينەنتىندە ورىندالىپ كەلەدى جانە ءاردايىم جۇرت­شى­لىقتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزۋدا. ەركەعالي راحماديەۆ – ءوز حالقىنىڭ مادەنيەتىنە تامىرى تە­رەڭ بويلاعان كومپوزيتور. ونىڭ مۋزىكاسى ارقىلى قازاق ونەرى بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى ەڭ تاڭداۋلى كون­تسەرتتىك ەسترادالاردا كورىنىس بەرەدى; ونىڭ شىعارمالارى شەت ەلدەردە تابىستى تۇردە ورىن­دا­لا­دى... كەڭەس ەلى سىنشىلارىنىڭ پىكىرىنشە ونىڭ مۋزىكاسى قازىرگى قازاق مۋزىكاسىنىڭ “ۆيزيتتىك كارتىشكەسىنە” اينالعان”. وداق كولەمىندە وسىنداي باعا الىپ جۇرگەنىندە ەركەعاليدىڭ جاسى نەبارى 38-دە عانا ەكەن. بۇگىندەرى, ەراعاڭ 80 جاستىڭ سەڭگىرىنە شىعايىن دەپ وتىرعان كۇنى مەن ءوزىمنىڭ ول كىسى تۋرالى بىلەتىن, كوڭىلگە تۇيگەن ءبىراز سىرلارىمدى حالقىمىزدىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن “ەگەمەن قازاقستان” گازەتى ارقىلى جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىم.

اۆتور.

“ەركەعالي راحماديەۆ الماتىدان استا­ناعا كوشىپ كەلىپتى” دەگەن حاباردى ەستىگەن سوڭ زايى­بىم حابيبا ەكەۋمىز قازاقى ءداستۇر بوي­ىنشا ەراعاڭ مەن كلارا جەڭگەيگە شا­ڭى­را­عىمىزدى كورسەتىپ, ەرۋلىك بەرۋدى ويلاعانبىز. بىراق مەكەن-جايى مەن تەلەفونىن بىلمەيمىز. جالعىز قازاق حالقى ەمەس, بەرىسى – بۇ­رىنعى كەڭەس وداعىنا كىرگەن رەسپۋبليكالار­دىڭ بارلىعى, ءارىسى – شەت مەملەكەتتەردىڭ مۋ­زى­كا سۇيەر قاۋىمى اتىنا قانىق, حح عاسىر­داعى قازاقتىڭ ايگىلى كومپوزيتورى ەركەعالي راحما­ديەۆ­تىڭ ءوزىن دە, زايىبى كلارانى دا بۇرىن­نان, الماتىدا تۇرعان كەزىمىزدەن جاقسى تانيتىن ەدىك. مەنىڭ ايەلىم حابيبانىڭ تۋعان اپكەسى ءامينا ەراعاڭنىڭ ۇيىندەگى كلارا جەڭ­گە­مىزدىڭ ەتباۋىر جاقىن اعاسى, قازاقتىڭ بەل­گىلى ەتنوگراف عالىمى, پروفەسسور حالەل ارعىن­باەۆقا تۇرمىسقا شىققان كەزدەن باستاپ ەراعاڭنىڭ وزىمەن, وتباسىمەن جاقىن ارا­لاسىپ كەتكەنبىز. باستاپقىدا, ورتالىق پارتيا كوميتەتىندە ىستەگەن جىلدارىمدا جاسى بىزدەن ەداۋىر ۇلكەن ەراعاڭدى رەسمي جيىنداردا, قىزمەت بارى­سىندا كورگەن جەردە ىشتەي سىيلايتىنىمدى, قادىر تۇتاتىنىمدى ءبىلدىرىپ, ادەيىلەپ سالەم بەرىپ جۇرەتىنمىن. كەيىنىرەك قۇدا-جەكجاتتىق جولىمەن اندا-ساندا باجام حالەلدىڭ ۇيىندە, ءبىزدىڭ ۇيدە, ەراعاڭنىڭ ءوز ۇيىندە داستارقان باسىندا كەزدەسەتىن بولدىق. ونداي وتىرىس­تاردا ەراعاڭمەن بىرگە بولۋ قى­زىق­تى, ول ايتقان اڭگىمەلەر دە, ءازىل-قالجىڭ دا ءۇيدىڭ ءىشىن كوڭىلدى كۇلكىگە بولەپ, اجار­لاندىرىپ جىبەرەتىن. استاناداعى تۇراعىنىڭ دەرەگىن نەمەسە تەلەفونىن قايدان تابامىز دەپ جۇرگەنىمىزدە ەراعاڭنىڭ وزىمەن جانە جەڭ­گەمىزبەن ويلاماعان جەردە كوشەدە ۇشىراسىپ قالدىق. ول حابيبا ەكەۋىمىزدى كورگەن بوي­ىندا-اق: – استاناعا كەلگەنىمىزگە ءبىراز بولدى. سەن­دەر كورىنبەيسىڭدەر. ەكەۋىڭ بىزگە ەرۋلىك بەر­مەي, وپ-وڭاي قۇتىلىپ كەتەمىز دەپ ويلاپ ءجۇر­گەن جوقسىڭدار ما؟ – دەپ بىردەن ازىلگە باستى. – كەلگەندەرىڭىزدى ەستىدىك. بىراق ءادرىس­تە­رىڭىز بەن تەلەفوندارىڭىزدى بىلمەي, مىسى­مىز قۇرىدى ەمەس پە, – دەپ اقتالىپ جاتىرمىن. – ەندەشە, جاز ءۇيدىڭ تەلەفونىن. ال ءادرىسىمىزدى زۆانداعاندا بىلەرسىڭدەر, – دەدى ەراعاڭ... ول كىسى ۇيگە كەلگەندە جالعىز وتىرماسىن دەپ ءبىرازدان بەرى داستارقانىمىزدا بولماعان تاعى بىرەر دوستارىمىزدى قوسا شاقىرعانبىز. ەراعاڭ بۇل جولى دا ادەتتەگىسىندەي كوڭىلدى وتىردى. كلارا جەڭگەمىز ەكەۋىنىڭ استاناعا قالاي كوشىپ كەلگەنىن دە قىزىقتى ەتىپ اڭگىمەلەپ بەردى. – ءۇيدى سىزگە پرەزيدەنتىمىز بەرگەنىن بىلەمىز. ءسىز سوندا ول كىسىنىڭ قابىلداۋىنا جازىلىپ, استانادان ءۇي سۇرادىڭىز با؟ – دەگەن اڭعالداۋ سۇراققا ەراعاڭ: – جالپى, ەسىمدەرى ەلگە تانىمال اجەپتاۋىر ازاماتتار وزدەرىنىڭ جەكە باستارىنا قاجەتتى ءبىرنار­سەلەردى سۇراۋ ءۇشىن پرەزيدەنتكە كىرۋگە ۇمتىلۋلارىن ءوز باسىم دۇرىس دەپ سانامايمىن. پرەزيدەنت – ەلدىڭ, حالىقتىڭ ادامى. سوندىقتان وعان بارعاندا دا قوعامدىق, حالىقتىق, ەلدىك ماسەلەلەرى ءسوز بولۋعا ءتيىستى. ءوزىم تۋرالى ايتار بولسام, پرەزيدەنتكە ءبىر بارعانداعى ايتقان ماسەلەم – اقپارات, سپورتپەن بىرىگىپ كەتكەن مادەنيەت مينيسترلىگىن قايتادان ءوز الدىنا جەكە شاڭىراق ەتىپ ءبولىپ شىعارۋ جونىندە بولعان ەدى. قانداي دامىعان, وركەنيەتتى ەلدى الساق تا, عىلىم اكادەمياسى, ءما­دەنيەت مينيسترلىگى جوق ەل بولمايدى. ەگەر مادە­نيەتكە التى قانات اق ءۇي تىگىپ بەرۋگە مۇمكىندىك جەت­پەي جاتسا, ءۇش-ءتورت قانات بولسا دا شاڭىراعى, بوساعاسى بولەك جەكە ءۇي تىگىپ بەرگەن ءجون-اۋ دەگەن پىكىرىمدى ءبىلدىردىم. اقپارات دەيتىن ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەيتىن نارسە عوي. انا گازەت نە جازىپ جاتىر, راديو نە دەپ سويلەپ جاتىر, تەلەديدار نە كورسەتىپ جاتىر, قانداي كىتاپتار باسىلىپ جاتىر دەگەن سياقتى. تولىپ جاتقان دۇنيە. وپپوزيتسيا دا بار دەگەندەي. ەكى سالانى ءبىر ادام باسقارا المايدى. قانداي كەرەمەت بولسا دا. ەرتەدەن كەشكە دەيىن سول اقپاراتپەن وتىرادى. ءسويتىپ جۇرگەندە مادەنيەت اقساپ قالادى. ال ونىڭ دا مۋزىكاسى, تەاترلارى, كينوسى, بەينەلەۋ ونەرى, تاعى باسقا نارسەلەرى تولىپ جاتىر دەپ. وبالى نە, ءبولىپ بەردى عوي. بىراق كەيىن, وكىنىشكە قاراي, جىلعا جەتپەي قايتادان بىرىكتىرىپ جىبەردى. كەيىن تاعى قايتادان ءبولدى. بۇل جەردە مەن ەندى ەلباسىنىڭ, ۇكىمەتتىڭ ىسىنە تورەلىك ايتايىن دەپ وتىرعان جوقپىن. ۇكىمەتتىڭ ساياساتىنىڭ تولىپ جاتقان قاتپار-قاتپار استارلارى بار ەمەس پە... تاعى ءبىر بارعانىمدا سوناۋ توقسانىنشى جىل­دار­دا­عى قيىن كەزەڭدەردە شەت ەلدەرگە كەتىپ قالعان مۋزى­كانتتارىمىزدى, كومپوزيتورلارىمىز­دى, ونەرلى جاستارىمىزدى ەلگە قايتارۋ, ونەردى دامىتۋعا كوبىرەك قارجى ءبولۋ, وپەرا, بالەت, سيم­فونيا سياقتى كۇردەلى جانرلاردا جاڭا شىعارما­لار جازىلۋى ءۇشىن تالانتتى كومپوزيتورلارمەن شارت جاساسىپ, تاپسىرىس بەرىپ, ىنتالاندىرىپ وتىرۋ سياقتى جايلار ءسوز بولدى. پرەزيدەنتكە مىڭ راحمەت. جالعىز ەكونوميكامىزدى عانا ەمەس, مادەنيەتىمىزدى دە ورگە باستىرۋعا جانۇشىرا ات سالىسىپ ءجۇر عوي. شۇكىرشىلىك, جاڭاعى شەتتەگى تالانتتارىمىزدى ەلگە قايتارۋ, ونەردى وركەندەتۋگە قارجى ءبولۋ سياقتى ماسەلەلەر دە بىرتە-بىرتە ءوزىنىڭ شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. وسىنداي اڭگىمەلەر ۇستىندە كەيدە باسقا دا تاقى­رىپتارعا ويىسىپ كەتەتىن جايلار بولادى. ءبىر جولى ول مەنى وسىنداي ءبىر اڭگىمە ۇستىندە جايلاپ-جايلاپ وپپوزيتسيا تاقىرىبىنا قاراي قاقپايلادى. تىكەلەي ايتپايدى, اقىلدى ادام عوي. سايلاۋ جاقىنداپ كەلە جاتقان, وپپوزيتسيا ءوز بەلسەندىلىگىن بارىنشا كۇشەيتىپ تۇرعان. مەن ءوزىم دە ەگەر نۇرەكەڭ وسى تاقىرىپتا اڭگىمە قوزعاسا نە ايتۋعا بولار ەدى دەگەندى شامالاپ ويلانىپ بارعانمىن. سودان ايتتىم: – نۇرەكە, باياعىدا عابيت مۇسىرەپوۆ اعامىز­بەن ءجيى ارالاسىپ جۇرگەنىمدە مويىنقۇم اۋدانىنا بارعان ەدىك. جامبىل وبلىسىندا. بەتپاقدالانىڭ شەتىندە. سوندا نازاربەكوۆ ايتباي دەيتىن ازامات اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە حاتشى بولدى. – بىلەمىن, – دەدى نۇرەكەڭ. – سول كىسى عاباڭدى كوكتەم, كۇزدە اڭ-قۇس اتىپ, دەمالىپ قايتۋعا جىلدا شاقىراتىن. عاباڭ قاسىنا مەنى ەرتەدى. كوكتەمدە ۇيرەك اتاتىنبىز. كۇزدە قاز, قاسقىرعا باراتىنبىز. ءبىر جولى مامىر ايىندا اتتاندىق. ۇمىتپاسام, مامىردىڭ 5-ءى مەن 9-ىنىڭ اراسىندا. سول ۋاقىتتا شەڭگەل دە, سەكسەۋىل دە, جيدە دە ءبارى بىرگە گۇلدەيدى. ولار­دىڭ ءيىسى ەن دالانى, جەر-كوكتى الىپ كەتەدى. اڭقىعان حوش ءيىس! ونىڭ قاسىندا فرانتسۋزىڭنىڭ ءيىس­مايىنىڭ كوك تيىنعا كەرەگى جوق. ءبىز كەلسەك, عابەڭ ەكەۋ­مىزگە جاتاتىن ءۇيدى بولەك تىگىپتى. قاسىندا تاماق ىستەيتىن, اس ىشەتىن ۇيلەرى بار. سولاردىڭ بىرىندە ەكى ورىس ازاماتى جاتىر ەكەن. تاماققا بىزبەن بىرگە كەلىپ وتىردى. سۇراستىرساق, لەنينگرادتان كەلىپتى. مۇندا نەعىپ جۇرسىزدەر دەپ ەدىك, كەلگەن شارۋالارىن ايتتى. “سوعىستان بۇرىن لەنينگرادتىڭ ۆىبورگ جاعىنداعى ورماندا ارنايى قورىق اشىپ ەدىك. سولتۇستىك بۇعىلارىنىڭ ىشىندەگى سيرەك, تاڭداۋلى ءتۇرىنىڭ ەلۋ شاقتى تۇياعىن ءوسىپ-ءونسىن دەپ سول جەرگە اكەلىپ جىبەرگەنبىز. سودان سو­عىس باستالىپ, الگىلەرگە قارايتىنداي جاعداي بول­ماي كەتتى. سوعىس بىتكەن سوڭ جاڭاعىلاردى بارىپ قاراساق, قاسقىر جەگەن, بومبا مەن سناريادتىڭ جارىقشاعىنان ولگەن, تىم ازايىپ, جيىرما شاقتىسى عانا قالىپتى. سوندىقتان بۇعىلاردىڭ ءوسىپ-ونۋىنە ەندى كەدەرگى جاساماسىن دەپ, سول ماڭداعى قاسقىردىڭ ءبارىن قىرىپ تاستاعان ەدىك. ارادا تاعى ءبىر جيىرما بەس جىلداي وتكەن سوڭ الگىلەردى بارىپ قايتا زەرتتەسەك, ابدەن كوبەيىپ, ءوسىپ-ءونىپتى. بىراق باياعى تۇرلەرى جوق, بويلارى الاسارعان, تاپالتاقتاۋ, بۇعاعى مەن قارىندارى سالبىراپ سەمىرگەن. بۇرىنعىداي مويىندارىن سوزىپ, اعاش جاپىراقتارىن جەۋگە ەرىنەدى, شامالارى دا جوق. اياق استىنداعى ءشوپتى عانا جەيتىن بولىپتى. قيمىلدارى مارعاۋ. قاسقىرلاردى قى­رامىز دەپ بۇعىلاردىڭ تۇقىمىن ازدىرىپ, سيىرعا اي­نالدىرىپ الا جازداپپىز. جاعدايدى قايتا تۇزەۋ ءۇشىن سىزدەردەن ءبىراز ءتىرى قاسقىرلار الىپ كەتۋگە كەلدىك دەدى الگىلەر. ءسويتىپ, ورماندا جۇرگەن تاعىنى يت-قۇستار اندا-ساندا ۇركىتىپ تۇرماسا, قارىندارى قامپيىپ, سيىرعا اينالىپ كەتەدى ەكەن. ساياساتكەرلەر ءۇشىن وپپو­زيتسيا دا سول قاسقىرلار سياقتى ەمەس پە دەپ ەدىم نۇرە­كەڭ ءماز-مايرام بولىپ كۇلدى. ويپىر-اي, قايداعىنى قايدان تاۋىپ ايتاسىز. تاعى دا ايتىڭىزشى دەدى. “وپپو­زيتسيا دەگەن سول. سەن تاۋدا جۇرگەن تاعىسىڭ. ويدا جۇرگەن يت-قۇستار اندا-ساندا ۇركىتىپ تۇرماسا بولمايدى” دەپ ازىلدەدىم. وپپوزيتسيا دەگەن سوزگە وزىمشە ءبىر تاپقان بەينەلى سۋرەتىم عوي. وسىلايشا ءسوزىمىز, ءازىلىمىز جاراسىپ جۇرەمىز. جالپى مەن ەلباسىعا ريزامىن. قازاق­ستاننىڭ قازىرگىدەي تابىستارعا جەتۋى سونىڭ ەڭبەگىنىڭ ارقاسى عوي. ەگەر ول بولماسا جۇرت اقشاسىنا ساتىپ الا المايتىن ءۇيدى ماعان دا كىم بەرەدى, – دەپ راحاتتانا كۇلدى ەراعاڭ. سودان سوڭ ءسوزىن جالعادى: – پرەزيدەنتتە بولعان قابىلداۋدى تەلەديداردان كورسەتەتىن ادەت بار عوي. سول كۇنى دە كورسەتسە كەرەك. كەش­تەتىپ قازتاي ۇلتاراقوۆ دەگەن دوسىم ۇيگە تەلەفون سوقتى: ء“اي, سەن وسى ەلباسىعا نە ىستەپ قوياسىڭ؟ ءبىز بار­ساق, باسقالار بارسا قاباعىن اشپايدى, سەن بارساڭ قارق-قارق ك ۇلىپ وتىرادى”, – دەپ. مەن دە وعان ازىلدەدىم: “قازتاي, سەن بارساڭ انا شولاق قولىڭدى ادەيى الدىڭا ۇس­تاپ باراسىڭ. سوعىستا جارتى جانىمدى بەرىپ كەل­گەنمىن دەپ, وعان بىردەن مىندەت ارتاسىڭ. سودان كەيىن با­لاڭا جۇمىس سۇرايسىڭ. نەمەرەڭە ءۇي سۇرايسىڭ. پرە­زي­دەنت نە, بارلىعىن وڭعا, سولعا ۇلەستىرىپ وتىر دەي­سىڭ­دەر مە؟ ول دا ادامنىڭ بالاسى. بارعان كىسىمەن اڭگى­مەلەسكىسى كەلەدى, الدەنەلەردى بىلگىسى كەلەدى. مەن بارسام, ەشتەڭە سۇرامايمىن. مۇمكىن بولعانىنشا انا اڭگىمەنى ايتىپ, مىنا اڭگىمەنى ايتىپ, كۇلدىرۋگە تىرىسامىن. جادىراپ وتىراتىنى سول,” – دەيمىن. “باسە, سەن بارساڭ بولدى, ايتەۋىر, جارقىلدايدى دا وتىرادى,” – دەدى ول. – سونىمەن ەندى ەلباسىنىڭ ءۇي بەرگەنىنە كەلەيىن, – دەپ اڭگىمەسىن ءارى قاراي جالعاستىردى ەراعاڭ. – مەن ودان ءۇي سۇراعان جوقپىن. شاقىرتىپ الىپ, ءۇيدى ءوزى بەردى. ۇلكەن ۇلىم ماسكەۋدە وقىعان جىلدارىندا گول­لاند قىزبەن تانىسىپ, سوعان ۇيلەنگەن. قازىر سول بۇ­رىن­عى كەلىنىم نەمەرەلەرىمىزبەن گوللانديادا تۇرادى. جەڭ­گەلەرىڭ كلارا ەكەۋمىز جىل ارالاتىپ, سوندا بارىپ, نەمەرەلەرىمىزدىڭ قاسىندا بولىپ, اڭگىمەلەسىپ, ءشۇيىر­كەلەسىپ, ماۋقىمىزدى باسىپ, سولاردى قىزىقتاپ, قىدى­رىپ قايتامىز. ەكى جىلدا ءبىر رەت بارامىز. قالتامىزعا كەيدە گونورار, اناۋ-مىناۋ بىرنارسە تۇسسە, سولاردى بالالارعا الا ءجۇ­گىرە­مىز. سول ادەتىمىزبەن جاز ايىندا گوللانديادا جۇرگەن ەدىك. سول جەردە تۇرىكتىڭ دۇكەنى بار. ولار مالدى مۇسىلمانشا سويادى. سول دۇكەننەن قويدىڭ ەتىن الامىن. ەتتى تۋراعاننان كەيىن ەڭ الدىمەن تۇز سەبۋ كەرەك. سودان كەيىن ارى قاراي تاعى باپتايسىڭ. ءسويتىپ, شاشلىكتى بالالارعا ءوزىم ءپىسىرىپ بەرەمىن. نەمەرەلەرىم ايتادى, ء“بىزدىڭ اتامىزداي شاشلىقتى ەشكىم جاساي المايدى” دەپ. ءبىر كۇنى الماتىدان ۇلكەن قىزىمىز تەلەفون سوقتى: “پاپا, ءسىزدى پرەزيدەنت 19 تامىزعا, تاڭەرتەڭگى ساعات 9-عا شاقىرىپ جاتىر”, – دەپ. ء“بىز دە قايتۋعا 17 تامىزعا بيلەت الىپ قويعانبىز. ەرتەڭ ۇشامىز, ۇلگەرەمىز”, – دەدىم. 18 تامىزدا الماتىعا ۇشىپ كەلدىك. 19-ىندا تاڭەرتەڭ ساعات 9-دا پرەزيدەنتتىڭ الماتى رەزيدەنتسياسىندا, قابىلداۋىندا بولدىم. كەلسەم, يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ەكەۋى وتىر ەكەن. امانداسىپ بولعان سوڭ يمانعاليعا قاراپ ايتتى: – استانانى ارقاعا كوشىرگەندە قىزمەتتە جۇرگەن­دە­رى­مىز سىپىرىلىپ كەتە بەرىپپىز دە, كەيدە اقىل اي­تا­تىن, كەيدە ۇرساتىن اقساقالدارىمىزدىڭ بارلىعىن الما­­تىدا قالدىرىپ كەتىپپىز عوي, – دەپ. – سوندىقتان ەرە­­كەڭدى استانادا قاسىمىزدا ءجۇرسىن, سونداعى سالىنىپ جاتقان پيراميدا سياقتى مادەني قۇرىلىستارعا باس-كوز بولسىن دەپ, ادەيى شاقىرىپ, وسى كىسىگە استانادان پاتەر بەرگەلى وتىرمىن, – دەدى. يمانعالي ول كەزدە مەملەكەتتىك حاتشى. ول “دۇرىس, دۇرىس” دەپ قوستاپ جاتىر. ءسويتىپ, پاتەردىڭ بارلىق قۇجاتتارىن قولىما تاپسىردى. العاش كوشىپ كەلگەندە ءبىراز وگەيسىپ جۇردىك. جەڭگەلەرىڭ ەكەۋمىز كۇندە قالا كوشەلەرىمەن جايلاپ قى­دىرامىز. كەلدىڭ, كەتتىڭ دەپ جاتقان ەشكىم جوق. سو­دان, شامالى ۋاقىتتان سوڭ الماتىعا قايتىپ بارعانبىز. سول جەردە نۇرەكەڭمەن قايتا ۇشىراسىپ قالدىق. – وۋ, ەرەكە, مەن ءسىزدى استانادا ءجۇر دەسەم, مۇندا ءجۇرسىز عوي, – دەدى ول. – استاناعا باردىم. ەكى اي تۇردىم. بايبىشەممەن كۇندە كەشكە جايلاپ قىدىرامىز. كەلدى, كەتتى دەپ ەسكەرىپ جاتقان ەشكىم جوق. سودان قارجى مينيسترلىگى تۇرعان الاڭعا شىقتىم دا ايقايلادىم: ء“اي, استانالىقتار, نۇرەكەڭ كەل دەگەن سوڭ كەلىپ ەدىم, ەكى اي تۇرىپ ەدىم. قازاقتىڭ ادەت-عۇرپى, سالتى بولۋشى ەدى. ۇلكەن كىسى كەلدى دەپ ەرۋلىك بەرەتىن ەدى. ءبىرىڭ ەلەپ-ەسكەرگەن جوقسىڭ. ال مەن كەتتىم ءوزىمنىڭ الماتىما!” – دەپ ايقايلادىم دا كەتىپ قالدىم, – دەدىم. بۇل سوزدەرىمە كۇلدى. سونان سوڭ: – ۇيرەنەسىز ءالى. ءبارى ورنىنا كەلەدى. ءسىزدىڭ سوندا تۇرعانىڭىز ءجون, – دەدى نۇرەكەڭ. سودان بەرى وسىندا تۇرىپ جاتىرمىز. ءبىر اۋىز ءسوزىن جەردە قالدىرىپ نە قىلايىن, حالقىمىزدىڭ باعىنا تۋعان, ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن تىنىم تاپپاي, ەڭبەك ەتىپ, بارلىق كۇش-قايراتىن اياماي جۇمساپ جۇرگەن ازاماتتىڭ, – دەدى ەراعاڭ. – “مادەني مۇرا” جونىندە ءماجىلىس وتكىزگەندە كورگەن شىعارسىڭدار, وڭ جاعىنا وتىرعىزىپ قويدى عوي. وسى جەردەگى ۇلكەنىمىز, اقساقالىمىز دەگەنى-اۋ شاماسى. – قالانىڭ باسشىلارى دا ەسكەرۋلەرى كەرەك شىعار, ءسىزدىڭ وسىندا ەكەنىڭىزدى, – دەپ مەن دە ءسوزىمدى قىستىرىپ جىبەردىم. – توي-پوي بولعان كەزدەردە قالدىرمايدى, شاقىرادى, – دەدى ەراعاڭ. *  *  * سوڭعى ءتورت-بەس جىل ىشىندە مەن ەراعاڭمەن ونە بويى كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسىپ ءجۇرىپ, ءارتۇرلى كوڭىل-كۇيىنىڭ, قۋانعان دا, رەنجىگەن دە ساتتەرىنىڭ كۋاسى بولدىم. اسىرەسە “ابىلاي حان” وپەراسى جازىلىپ ءبىتىپ, ساحناعا قويىلعان, ادەبيەت پەن ونەردىڭ اۋزى دۋالى وكىلدەرىنىڭ دە, رەسەي, يتاليا سياقتى ەلدەردەن كەلىپ, وپەرانى تاماشالاعان مامانداردىڭ دا, قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ دا كوڭىلدەرىنەن شىعىپ, جوعارى باعالانعان, ەلباسىمىز ءۇي بەرىپ, استاناعا كوشىپ كەلگەن كەزىندەگى كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇيى كوز الدىمدا. وسىدان بەس جىل بۇرىن ءوزىنىڭ 75 جىلدىعىن استا­نا­داعى كونگرەسس-حولدا اتاپ وتكەن ەراعاڭ قازىرگىسىنەن الدەقايدا تىڭ ءارى شيراق ەدى. الماتىدان استاناعا كوشەرىندە بۇرىنعى باس قالامىزداعى كونسەرۆا­توريا­نىڭ رەكتورى, مۋزىكا سالاسىنداعى حالقىمىزدىڭ جۇل­دىز قىزدارىنىڭ ءبىرى ءجانيا اۋباكىروۆا ءوزى باسقاراتىن وقۋ ورنىندا كومپوزيتسيادان ساباق بەرەتىن ەراعاڭدى پروفەسسورلىق قىزمەتتەن بوساتقىسى كەلمەي, ول كەتكەن سوڭ دا ايلىق جالاقىسىن الماتىداعى ۇيىنە بەرىپ جىبەرگەنىن, بالالارى تەلەفون سوققاندا ەراعاڭنىڭ: “سەندەر ونى الماڭدار, مەن قىزمەتتەن كەتتىم عوي”, دەگەنىن, ال استاناداعى مۋزىكا اكادەمياسىنىڭ رەك­تورى, حالقىمىزدىڭ تاعى ءبىر جۇلدىز قىزى ايمان مۇ­ساقوجاەۆانىڭ ەراعاڭدى كەلە سالىسىمەن-اق قولقالاپ, اكادەمياعا پروفەسسور ەتىپ, ۇستازدىق قىزمەتكە شا­قى­رىپ العانىن شادىمان كوڭىلمەن ايتقان ەدى. ەگەر سەنىڭ ءبىلىمىڭدى, بىلىگىڭدى, تالانتىڭدى باعالاپ, ەكى وقۋ ورنى تالاسقانداي بولىپ جاتسا, وعان دا ارينە, شۇكىرشىلىك دەۋ كەرەك شىعار دەپ ويلاعانبىز. ال, ەراعاڭنىڭ ءوز شاكىرتتەرىنە بەرەر ءبىلىمى مەن ونەگەسى كوپ قوي, ارينە. ەراعاڭ سول جىلداردا مادەنيەت مينيسترلىگى­مەن دە ۇزبەي حابارلاسىپ, رەسپۋبليكامىزداعى, استانانىڭ مادەني ومىرىندەگى ءارتۇرلى شارالارعا ىنتالانا قا­تى­ساتىن. ەلباسىمىزدىڭ ونەرگە دەگەن وڭ كوزقاراسىنىڭ ارقاسىندا ونەر سالاسىنا قارجىنىڭ جىلدان جىلعا كوبىرەك ءبولىنىپ كەلە جاتقانىنا قۋاناتىن. “قازىر ەندى ەكونوميكامىز­دى تۇزەپ, ازىراق ەس جيعانداي بولعان كەزىمىزدە نۇرەكەڭ سوڭعى جىلدارداعى دۇنيەجۇزىلىك قارجى داعدارىسىنىڭ قيىندىقتارىنا دا قاراماستان ونەرگە ماتەريالدىق, مورالدىق قولداۋ كورسەتۋگە بارىنشا كوڭىل ءبولىپ كەلەدى عوي. سونىڭ ارقاسىندا مادەنيەت مينيسترلىگى باياعىدا سىننان وتكەن جەمىستى ادىستەردى قايتا جاڭعىرتىپ, دراماتۋرگتەرگە – پەسا, كومپوزيتورلارعا – مۋزىكا جازدىرتۋعا ارنايى تاپ­سىرىستار بەرە باستادى. تاپسىرىستار بەرىلۋگە ءتيىستى كوم­پوزيتورلاردى ىرىكتەيتىن, ولاردىڭ جازعان شىعار­مالارىن قابىلداپ الاتىن كوميسسيانىڭ پرەزيديۋمىنا مەنى دە مۇشە ەتىپ كىرگىزىپتى. مۇنىڭ ءوزى جاۋاپكەرشىلىگى كوپ دۇنيە عوي. باياعىدا, جاسىراق كەزىمىزدە بولسا ءسوزسىز ءماز بولىپ قالار ەدىم, مىنە, مەنى قالاي باعالايدى دەپ. بۇل جولى ونشا قۋانا قويعان جوقپىن, – دەگەن ەدى ءبىر جولى. – قازىر مەنىڭ سۋىق اقىلىم ايتادى: “اپتىقپا, اۋەلى وسىنىڭ قالاي ءىس جۇزىنە اساتىنىن كوزىڭە ەلەستەتىپ كورسەڭشى”, دەپ. را­سىندا قازىر اقشا الۋ ءۇشىن مۋزى­كالىق ۇلكەن شىعارما جازۋعا 30-40 كومپوزيتور جاپا-تارماعاي ءوتىنىش بەردى دەلىك. كەيىن سونىڭ ناتيجەسىن سۇراۋعا كەلگەندە كوپشىلىگىنىڭ شىعارمالارى دايىن بولماۋى, جارامسىز, شالا بولۋى مۇمكىن عوي. پرەزيدەنت بەرگەن گرانتقا سوندايلاردى كىرگىزسەڭ, ەرتەڭ ول جازا الماسا, جاۋاپكەرشىلىگىنەن بۇرىن ۇياتى ورتەيدى عوي, ارتىنان: “مىنا اقساقالعا سەنىپ ەدىك, ءسۇيتىپ ەدىك, ءبۇيتىپ ەدىك دەيتىندەي اڭگىمەلەر تۋىنداسا”, – دەگەن بولاتىن. تاعى ءبىر بارعانىمدا ەراعاڭ وكىنىشتى, رەنىشتى كوڭىل-كۇيدە ەكەن. سونىڭ الدىندا ۇزاق جىلداردان بەرگى ءوزىمنىڭ جاقىن دوسىم, اكادەميك رىمعالي نۇرعاليمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسكەنىمدە ول: “مەن تاۋەلسىز گازەت­تەر­دىڭ بىرىنەن ەراعاڭنىڭ ءسوزى مە, الدە ونىمەن ينتەر­ۆيۋ تۇرىندە مە, بەرىلگەن ءبىر ماتەريالدى كوردىم. ەلبا­سىن كۇستانالايدى. سوزدەرى جامان. راحماديەۆتىڭ اۋزى­نان شىقتى دەگەنگە سەنۋ قيىن”, – دەپ ەدى. بۇعان مەن دە تاڭ قالعانمىن. مەن بىلەتىن ەراعاڭ رەسپۋبليكا­مىز­دىڭ ومىرىندەگى بولىپ جاتقان وڭ وزگەرىستەرگە, اسىرەسە, ونەر سالاسىنداعى جاڭالىقتارعا, تابىستارعا ءاردايىم قۋانىپ جۇرەتىن. كونگرەسس-حولل مەن وپەرا تەاترىنىڭ ساح­نالارىنان سويلەگەن سوزدەرىندە دە, گا­زەتتەگى قىسقا-قىسقا لەبىزدەرىندە دە, ەكەۋارا اڭگىمەمىزدە دە ەكو­نوميكامىزدىڭ, حالىق تۇرمىسىنىڭ جىلدان-جىل­عا جاقسارىپ, رەسپۋبليكامىزدىڭ مەرەيى حالىق­ارالىق دەڭ­گەيدە ۇزدىكسىز ءوسىپ كەلە جاتقانى – نۇرەكەڭنىڭ ارقاسى, ەلباسىمىز امان بولىپ, ءوزىنىڭ تۋعان حالقى ءۇشىن جانتالاسا اتقارىپ جۇرگەن قىزمەتى جەمىستى بولا بەرگەي دەگەن تىلەگىنەن جازبايتىن. “ەگەر ەلباسىنىڭ ايتقان ءسوز­دەرىن, بەرگەن تاپسىرما­لارىن ۇكىمەتىمىز, مينيستر­لەر, وبلىس اكىمدەرى بارلىق ىنتا-جىگەرىمەن, بۇرما­لا­ماي, بۇلجىتپاي ورىندايتىن بولسا, جاعدايىمىز قازىر­گىدەن الدەقايدا جاقسارىپ كەتەر ەدى”, دەگەندى دە ايتا­تىن. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىن­داعى حالقىمىز ءۇشىن اسا اۋىر كەزەڭدە ەراعاڭا ۇلكەن سەنىم ارتىپ, ونى مادەنيەت ءمينيسترى ەتىپ تاعايىنداعان نۇرەكەڭمەن ول ادامگەرشىلىك, سىيلاستىق قارىم-قاتىناستا بولاتىن. 1994 جىلى كونسەرۆاتوريانىڭ 50 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىنعا پرەزيدەنت كەلەتىن بولعاندا, سول كەزدەگى رەكتور دۇيسەن قاسەيىنوۆ: “بىزگە نۇرەكەڭ كەلەدى, سول جيىندا ءبىر اۋىز سويلەپ بەرىڭىزشى”, دەپ قولقا سالعاندا, ەراعاڭ زالداعى جۇرتتى دا, نۇرەكەڭدى دە كۇلدىرىپ, ريزا ەتىپ, اڭگىمە ايتقان. ساحنانىڭ تورىندە وتىرعان ەلباسى سوندا: – ەرەكە, اناۋ جولى كولبين مىلتىعىمدى تارتىپ الدى دەپ رەنىشىڭىزدى ءبىلدىرىپ ەدىڭىز, سول مىلتىعىڭىزدى قايتارىپ بەرەيىن دەپ الىپ كەلدىم. يمانعالي, قايدا مىلتىق؟ – دەگەندە قاشان دا شاپشاڭ, جيناقى يمانعالي: “مىنە, نۇرەكە”, – دەپ قولىنا ۇستاتا بەرگەن. قوراپقا سالىنعان امەريكاندىق “براۋن” ەكەن. ەراعاڭ مىلتىقتى الىپ: – راحمەت, قاراعىم. – بىراق مىنانى كىم بەردى, قايدان الدىڭ دەسە, نە بەتىمدى ايتامىن؟ – دەگەندە, ەلباسىمىز قايتادان: – ويباي, سولاي ەكەن-اۋ. يمانعالي, ال دا مىنانى اقساقالدىڭ اتىنا جاز­دىرت, – دەگەن. زالداعى جۇرت “بۇل شال تاپ­قىش” دەپ تاعى دا كۇلكىگە قارق بولعان. كەيى­نى­رەك, تاعى بىرنەشە جىل ءوت­كەن سوڭ ەلباسىمىز: “جەتپىسكە كەلسە دە جەتكىزبەيتىن ونەردىڭ تۇلپارى ەرە­كەڭە”, دەپ جازدىرتىپ, كۇمىستەن جاسالعان ات سىيلاعان. وسى جايلاردى بىلەتىندىكتەن مەن ەراعاڭ ەلباسىن جامانداپ ينتەرۆيۋ بەرەدى دەگەنگە سەنگەنىم جوق. قان قىسىمى كوتەرىلىپ, اۋىرىپ, مازاسى بولىڭقىراماي جۇرگەن ەراعاڭنىڭ كوڭىل-كۇيىنىڭ كۇرت تومەندەپ كەتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى دە وسى گازەتتەگى ماقالا ەكەن. – ءسىز ول گازەتتىڭ تىلشىسىمەن سويلەسىپ پە ەدىڭىز؟ – دەگەن سۇراعىما: – جوعا. قالاداعى قازاقشا شىعاتىن باسقا ءبىر گازەتتىڭ ءتىلشىسىمىن, مەنىڭ دە اتىم ەركەعالي, سىزبەن اتتاسپىن. بىرەر عانا سۇراق قويامىن. قىسقاشا جاۋاپ بەرسەڭىز بولدى دەپ جىلپىلداعان ءبىر جىگىت كەلگەن. مەن سوزىنە سەنىپ, قۇجاتتارىن دا سۇراماپ ەدىم. از عانا اڭگىمەلەسىپ, كەتىپ قالعان. سويتسەم, اتى-ءجونىن, ىستەيمىن دەگەن گازەتىن وتىرىك ايتىپتى. ارتىنان ول ايتقان گازەتكە زۆونداپ سۇراسام, ونداي ادام بىزدە جوق دەيدى. ويىنا كەلگەنىن وتتاپ جازىپ, مەن ەشقانداي قاتىس­پايتىن, تىپتەن وقىمايتىن ءبىر گازەتكە اپارىپ بەرىپتى. – ماقالانى شىعاراردا: “سوزدەرىڭىزدى بەرگەلى جاتىرمىز, وقىپ كورەسىز بە؟” دەپ گازەتتەگىلەر حابارلاسقان جوق پا؟ – دەگەنىمدە: – قايداعى, – دەدى ەراعاڭ. – سونداي ماتە­ريال قولدارىنا تۇسكەنىنە قۋانا-قۋانا باسقان بولار. – الدە گازەتتىڭ ءوزى ۇيىمداستىرعان نارسە ەمەس پە؟ – دەدىم كوكەيىمە كەلىپ قالعان كۇدىگىمدى دە جاسىرماي. – مۇمكىن ونداي الاياق جىگىتتى سوتقا بەرگەن دۇرىس شىعار؟ – قالاي بەرەمىن؟ مەن ونىڭ اتى-ءجونىن دە انىق بىلمەيمىن عوي, – دەدى ەراعاڭ شاراسىز كەيىپپەن. مەن ەراعاڭنىڭ كوڭىل-كۇيىن ودان ءارى بۇزبايىن دەپ, بۇل تاقىرىپقا بۇدان كەيىن قايتىپ اياق باسقان جوقپىن... جالپى, ەراعاڭنىڭ ءوزىنىڭ ءومىرى – حالقىمىز­دىڭ دا باستان كەشكەن بارلىق حيكمەتتەرى مەن قيىندىقتارىن, ءجۇرىپ وتكەن كۇردەلى جولدارىن ەسكە تۇسىرەدى. نە كورسە دە ول بارلىعىن ءوزىنىڭ ەلىمەن بىرگە كورگەن. كوز جۇگىرتە شولىپ كورەيىكشى. *  *  * ەراعاڭ 1930 جىلى 1 تامىزدا, سەمەي وبلىسىنىڭ شۇبارتاۋ اۋدانىنداعى توعىزىنشى اۋىلدا سول وڭىرگە بەلگىلى اقىن, دومبىراشى راحمادي جابىقباەۆتىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپتى. اناسى ءباتىش تۇرمىسقا ەرتە شىعىپ, 13 قۇرساق كوتەرگەن ەكەن. سونىڭ 10-ى شەتىنەپ كەتىپ, بيعالي, ەركەعالي جانە ەڭ كەنجە قىزدارى تاتتىعايشا عانا ءتىرى قالىپتى. وتكەن عاسىرداعى حالقىمىزدىڭ ءومىرىن وزگەرتكەن قازان توڭكەرىسىنە دەيىن دە, ودان كەيىنگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا دا قازاق ايەلدەرى بالانى كوپ تۋعانى, 10 بالانى, ودان دا كوپ ءسابيدى دۇنيەگە اكەلۋ ۇيرەنشىكتى جاعداي بولعانى تاريحي دەرەكتەردەن بەلگىلى عوي. بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن قاراعانداعى جانە ءبىر تاڭ قالارلىق نارسە – بالا ءولىمىنىڭ شەكتەن تىس كوپ بولۋى. حالقىمىزدا: “بالانى كىم تاپپايدى, تۇرارىن ايت, دۇنيەنى كىم تاپپايدى, قۇرارىن ايت” دەگەن. بۇرىننان ايتىلىپ كەلە جاتقان, وكىنىشكە تولى, سابيىنەن ايرىلىپ, وزەگى ورتەنگەن اتا-انانى جۇباتۋ ءۇشىن ايتىلاتىن ماقال سول كەزدەردەن قالعان مۇرا سياقتى. ەراعاڭ تۋعاننان كەيىن كەشىكپەي سەمەي ءوڭىرىن دە اشارشىلىق جايلاپ, ەل قىرىلىپ, قىرىلماعانى شۇبىرىپ, جان-جاققا بوسىپ كەتكەن. اكەسى راحمادي ءوزىنىڭ وتباسىمەن تالعاجاۋ ەتەر تالشىق ىزدەپ, بالىق اۋلاپ كۇن كورمەك بولادى. جەتىسۋ وڭىرىندەگى لەپسى وزەنىنىڭ بالقاشقا قۇيار تۇسىنا كەلىپ, قونىس تەبەدى. – مەن ەكى جاستان ەندى اسقاندا اشارشىلىق­تىڭ, اشتىقتىڭ كەسىرىنەن قىرقۇلاق, دىڭگەنە دەگەن اۋرۋعا ۇشىراپپىن. تۇرا الماي, جۇرە الماي جاتىپ قالىپپىن. اكەم مەن شەشەم كوتەرگەننىڭ وزىندە ويباي سالىپ, شىرىلداپ جىلايدى ەكەنمىن. قيىن اۋرۋ بولىپتى. مەنەن ۇلكەن اعام بار. شەشەم ايتىپ وتىراتىن, سول اعامنىڭ ماڭدايى شوت بولىپ ىرىڭدەپ, كولكىلدەپ ءىسىپ كەتتى دەپ. مەنىڭ ەكى اياق, ەكى قولىم تارتىلىپ قالعان. بالقاشتىڭ بەرگى ارقا جاق قاباعى جارتاستار بولاتىن. وزدەرىڭ سە­كىلدى ەلدەگى ءالدى جىگىتتەر مۇزدىڭ شەتى سوگىلگەننەن كەيىن, ناۋرىزدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا سول جار­تاستارعا سالعان قۇستىڭ جۇمىرتقالارىن قايىقپەن جيناپ الىپ اكەلەتىن. ونىڭ ىشىندە شاعالانىڭ, ۇيرەكتىڭ, قازدىڭ, ايتەۋىر تاسقا جۇمىرتقالايتىن قۇستىڭ بارلىعىنىڭ جۇمىرتقاسى بار. تاۋ-تاستىڭ قيالاۋ جەرلەرىندە سارىمساق وسەدى. جابايى جۋا دەيدى ونى. شەشەم الگى جۋانى جىگىتتەر جيناپ اكەلگەن جۇمىرتقامەن قوسىپ بەرىپ, سونى جەپ, ەپتەپ جۇرەتىن بولعانمىن. بالالىق كەزدەن تاعى ءبىر ەسىمدە قالعانى 1934 جىلى كوكتەمدە, ناۋرىزعا قارسى ءاربىر ۇيگە ەكى-ەكىدەن قوزى اكەلىپ بەرگەنى. ءبىز تۋماي تۇرىپ كامپەسكە بولىپ وتكەن. ال ءبىز – ءوزىمىز تۋعاننان كەيىن مالدى كورمەي وسكەن بالالار ەدىك. ول كەزدە ەل ىشىندە جاعدايى كەلگەن ءۇيدىڭ عانا ءيتى بولاتىن, بىزدەر سودان باسقا ءتورت اياقتاپ جۇرەتىن جانۋار كورگەن ەمەسپىز. سوندا الگى قوزىلاردى العاشقىدا “كۇشىگىم, كۇشىگىم” دەپ شاقىرعانىمىز ءالى كۇنگە شەيىن ەسىمدە قالىپتى. 1934 جىلدىڭ كوكتەمىندە اشارشىلىق ءبىتتى عوي دەيمىن, مال اكەلىپ بەرگەنىنە قاراعاندا, – دەپ ەسكە الادى ەراعاڭ. 1934 جىلى الماتىدا حالىق تالانتتارىنىڭ, ونەرپازدارىنىڭ العاشقى سلەتى بولىپ وتكەنى, اكەسى راحمادي سوعان قاتىسىپ, جامبىل اتانى, كەنەن اتانى كورگەنىن ايتىپ كەلگەنى, كەيدە ءوزىنىڭ ايتىسقان اقىندارىن دا اڭگىمە ەتىپ وتىراتىنى ەراعاڭنىڭ ەسىندە. “جۇلدەگە ىلىنگەن بولۋى كەرەك. اۋىلعا بەس-التى تاباعى بار ءبىر پاتەفون, ءبىر ماندولين, ءبىر ۆەلوسيپەد الىپ كەلگەنىنە قاراعاندا. سلەتتە التىنشى ورىن الدىم دەپ ايتقانى ەسىمدە”, – دەيدى ول. 1941 جىلعى ەلىمىزگە, باسقا دا كوپ حالىقتارعا قايعى-قاسىرەت اكەلگەن, الاپات, قاندى قىرعىن سوعىستىڭ قالاي باستالعانى دا ونىڭ ەسىندە. – بالقاشتىڭ وڭتۇستىك-شىعىس جاعىندا “ايالاق”, “قاراشىعان” دەگەن جەرلەر بار. سول ارادا اكەم مال باعىپ وتىرعان. كوز الدىمنان ءالى كۇنگە مىناداي سۋرەت كەتپەيدى. اكەم ايقايلاپ كەلەدى: “ويباي, جىگىتتەردىڭ بارلىعىن كاتەرمەن الىپ كەلەدى, سوعىسقا اكەتىپ بارا جاتىر ەكەن”, دەپ. شەشەمە: “نانىڭ, قىمىزىڭ بولسا, تەزىرەك بىردەمە دايىندا. جىگىتتەر انا جەرگە تۇسەدى. سودان ارى قاراي ولاردى ماشينەمەن الىپ كەتەدى. ەڭ بولماسا قوشتاسىپ قالايىق”, – دەپ ايتىپ جا­تىر. ەكەۋى اناۋ-مىناۋلارىن الىپ, قوڭىر بيەگە اسىعا مىڭگەسىپ, ەڭ بولماسا بالالارعا ءدام تات­تىرىپ قا­لايىق دەپ جەلدىرە جونەلدى. بالقاش كولىنە اۋ سالىپ جۇرگەن جىگىتتەردىڭ 18-30 جاس اراسىنداعىلارىن سو­عىسقا جىبەرەمىز, 30-45 جاس ارا­سىن­داعىلارىن ەڭبەك ارميا­سى­نا جىبەرەمىز دەپ سىپى­رىپ جيناپ الىپ كەلگەن عوي تۇگەلدەي. ءبىزدىڭ ءبىر كولحوزدان عانا 68 ادام كەتتى مايدانعا. سونىڭ 7-8-ءى عانا امان قايتتى, – دەپ ەسكە الادى ول. باستاۋىش مەكتەپتى ءوز اۋىلى “جاڭا تىلەۋ” كول­حو­زىندا بىتىرگەن ەركەعالي ودان كەيىنگى كلاستاردا ءوز­دە­رىنەن جەتى شاقىرىم جەردەگى ورتا مەكتەبى بار “ۇلگى” كولحوزىنىڭ ين­تەرناتىندا جاتىپ وقۋعا ءماج­بۇر بولادى. بۇل – اتاقتى كومپوزيتورىمىز مۇقان ءتو­لە­باەۆتىڭ تۋعان اۋىلى ەدى. وسىندا وقىپ ءجۇر­گە­نىن­دە ول مۇقان اعاسىنىڭ 1944 جىلدىڭ كوك­تەمىندە ەلگە كەلگەنىنىڭ عانا ەمەس, مەكتەپ ءۇيىنىڭ ءبىر ءبول­مە­سىنە پيانينو اكەلگىزىپ قويعىزىپ, ء“بىرجان – سارا” وپەراسىنىڭ ءبىرىنشى اكتىسىن قالاي شىعارىپ, نوتاعا قا­لاي تۇسىرگەنىنىڭ دە كۋاسى بولادى. ءبىر جولى مۇنىڭ دوم­بىرانى قالاي تارتاتىنىن كورگەن مۇقان اعاسى ريزا بولىپ: “قاعىسىڭ جاقسى ەكەن, ونەرىڭدى ورىستەتە بەر, اينالايىن! سەنەن تۇبىندە كومپو­زيتور شىعادى”, – دەپ ريزالىعىن ءبىلدىرىپ, باتا-تىلەگىن ايتىپتى. ءمۇم­كىن سول سوزدەردى سول كەزدە-اق مۇقاڭنىڭ اۋزىنا پەرىشتەلەر سالدى ما ەكەن... *  *  * 1948 جىل – ەركەعاليدىڭ ومىرىندەگى بەتبۇرىستى كەزەڭ بولادى. اكەسى راحمادي دۇنيەدەن ءوتتى. سول جاز­دا بۇلاردىڭ اۋىلىنا ەل ارالاپ, كونتسەرت قويىپ, الماتىداعى پ.ي.چايكوۆسكي اتىنداعى مۋزىكالىق ۋچيليششەگە تالانتتى جاستاردى ىرىكتەپ, ىزدەپ جۇرگەن, ىشىندە نۇرعيسا تىلەنديەۆ بار بريگادا كەلەدى. نۇرعيسا اعاسىنا ەركەعاليدىڭ دومبىرا شەرتىسى ۇناپ, ول وعان مۋزىكالىق ۋچيليششەگە ءتۇسىپ وقۋعا كەڭەس بەرەدى. سول جازدا ۇستىنە تور كوز قىزىل مايكە مەن اسكەردەن كەلگەن اعاسىنىڭ گيمناس­تەر­كا­سىن جانە گاليفە شالبارىن, اياعىنا قىزىل ءناس­كي مەن تابانى جەلىنگەن تاپىشكە كيىپ, قولىنا جۇقا تاقتايدان كەسىپ جاسالعان شامادان ۇستاعان ەركەعالي الماتىعا كەلىپ, ناعاشى اپالارىنىڭ: “سەنىڭ قابىلەتىڭ بار, عالىم بولاسىڭ, كازگۋ-گە, نە كازپي-گە بار”, دەگەن ۇگىتىن تىڭداماي, مۋزىكالىق ۋچيليششەگە وقۋعا تۇسەدى. 1948 جىل – “كارتىشكە جۇيەسىنىڭ” ءالى بىتپەگەن كەزى. مۋزىكالىق ۋچيليششە جاتاقحاناسىنىڭ ۇلكەن بولمەسىندە 25 بالا جاتاتىن. اش وزەكتى جالعاۋ ءۇشىن بالالار تاڭ اتپاي تۇرىپ, ساعات التىدا دۇكەنگە با­را­دى. ساعات سەگىزدە دۇكەن اشىلادى. بۇلار كەلگەندە كەزەكتە 200-300 ادام تۇرادى. بىراق بالالاردىڭ جەكە العانداعى ستيپەندياسى ءبىر بولكە نانعا دا جەتپەيدى. – ىشىمىزدە اسكەردەن كەلگەن قازاق­تىڭ ءبىر جاس لەيتەنانت جىگىتى بار ەدى, – دەپ ەسكە الادى ەراعاڭ. – ءبىر كۇنى سول بىزدەردى جيناپ الىپ, بىلاي دەدى: – ءبىز بۇلاي كۇن كورە المايمىز. ستيپەنديا­مىز نانعا جەتپەيدى. سوندىقتان بىرىگەيىك. مەن سوعىستى كورىپ كەلدىم. قارسى بولماساڭدار مەن سەندەرگە ستا­روس­تا بولايىن. مەنىڭ ايتقانىمدى ەكى ەتپەيسىڭدەر. بىراق مەن سەندەرگە تەرىس ەشتەڭە ايتپايمىن. نە بولسا دا كۇنىمىزدى بىرىگىپ كورەيىك, – دەدى. ءبىز كەلىستىك. قازاقستاندا تۇرىپ, قازاقتىڭ مومىندىعىن ايتاي­ىن ەندى. كەزەكتەگى ورىستار كەيدە “كالبيت” دەپ قازاقتى كەزەكتەن لاقتىرىپ جىبەرەدى. جۋاس حالىقپىز عوي. مەن ايتار ەدىم “ىنجىقپىز” دەپ. الگى لەيتەنانت جىگىتىمىز نانعا 4-5 بالا بولىپ, كەزەكتەسىپ باراسىڭدار دەگەن ءتارتىپ ەنگىزدى. بىرەۋىمىز كەزەكتە تۇرامىز دا, ءۇش-تورتەۋىمىز قاسىندا بولامىز. بىزگە ەندى بىرەۋى دە بات­پايتىن بولدى. ستاروستامىز ءبىز اكەلگەن ناندى ورتا­سى­نان قاق بولەدى. جارتىسىن كەشكە جەيمىز دەپ ادە­مى­لەپ وراپ قويادى. جارتى ناندى 25 بولىككە بولەدى, قالىڭدىعى سىرىڭكە قورابىنىڭ ار جاق, بەر جاعىنداي. شاي, ءسۇت, قانت دەگەن جوق. شاۋگىمگە سۋدى تولتىرىپ قاي­ناتىپ, دايىنداپ قويادى ءبىز نان اكەلگەنشە. تۋرا­عان­دا ۇگىلىپ تۇسكەن قوقىمدى دا جەرگە تاستامايتىن ەدىك. – سەندەردىڭ ارقايسىڭا پاسىلكە كەلىپ ءجۇر, مەن بايقاپ ءجۇرمىن, – دەدى ستاروستامىز بىردە. – بۇنى بىلاي ىستەيىك. پاسىلكەنى الىپ كەلىڭدەر, اشپاڭدار. وسى جەردە اشاسىڭدار. ىشىندە وزىڭە دەپ جىبەرگەن كيىم-كەشەك, اناۋ-مىناۋ بولاتىن بولسا, وعان ەشكىمنىڭ داۋى جوق. ال تاماقتى ورتاعا سالا­سىڭدار, – دەدى. ەلدەن نە كەلەدى؟ جەنت, قاتىرعان قاۋىن قاق, الما, تارى كەلەدى. سونى الادى دا, قىلداي عىپ ەكىگە بولەدى. جارتىسىن “مىناۋ سەنىڭ سىباعاڭ” دەپ ءپاسىل­كە­نىڭ يەسىنە بەرەدى. ءوزىڭ جەيسىڭ بە, جولداستارىڭا بەرەسىڭ بە, ول ءوز ەركىڭ دەيدى. “ال, قالعان جارتىسى ورتاق, قارسىلىعىڭ جوق قوي؟” – دەيدى. كىم قارسى بولسىن. “ەكىنشى كۋرستا باستاپقىداعى 25 بالادان 6 بالا عانا قالدىق. قالعانى شىداي المادى. كوپشىلىگى ەلگە كەتىپ قالدى, قايسىبىرى باسقا وقۋعا ءتۇسىپ كەتتى دەگەندەي. بىزدەر اۋداننان 6 بالا بولىپ كەلگەن ەدىك, سودان ەكى بالا عانا قالدىق. ءبىر جىل, ءبىر جارىم جىل وقىعانداردىڭ قالاي دەگەنمەن مۋزىكادان حابارى بار عوي. ەلگە بارىپ, انسامبل قۇرىپ, مەكتەپتەردە مۋزىكا ساباعىن بەرىپ, كۇندەرىن كورىپ كەتتى. 1949 جىلدىڭ اياعىندا “كارتىشكە جۇيەسىن” توقتاتتى, ءبىز سونى دا كوردىك. ول دا ءبىر وزىنشە زامان بولاتىن”, – دەر ەدى ەراعاڭ اڭگىمەلەسىپ وتىرعانىمىزدا. تاعى ءبىر ايتاتىن نارسە, الدىندا ستيپەنديا­نىڭ از, تۇرمىستىڭ, تىرشىلىكتىڭ قانشالىقتى قيىن بولعانىن ايتتىق قوي, وسى سەبەپتى ەركەعالي 1949 جىلى ءوزى مۋزىكالىق ۋچيليششەدە ەكىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەن كەزىنەن باستاپ مانشۇك مامەتوۆا اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەگە وركەستر قۇرىپ, ساباق بەرەتىن مۇعالىم بولىپ, قوسىمشا قىزمەتكە ورنالا­سادى. بۇل جۇمىسىن نەگىزىنەن كەشكىلىك ۋاقىتتاردا اتقارادى. سول جىلداردا بەلگىلى ءانشى باقىت ءاشىموۆا پەدۋچيليششەدە ەراعاڭنان وقىعان, ول ءبىر جاعى ءان سالاتىن, ءبىر جاعى وركەستردەگى باس دومبىرادا وينايتىن. كەيىن بەلگىلى قوعام قايراتكەرى بولعان عاي­نيكەن ايدارحانقىزى بيباتىروۆا سكريپكادا وي­نايتىن. ەركەعاليدىڭ دا وزىنشە ىڭىلداپ, ىرعاقتار ىزدەپ, ءان شىعارا باستاعانى وسى كەز. عالي ورما­نوۆتىڭ ء“تاي-ءتاي” دەيتىن ولەڭىنە ءان جازىپ, ونى سول كەزدىڭ وزىندە اتاقتى كومپوزيتور بولعانىمەن, ومىردە وتە كىشىپەيىل لاتيف حاميديگە كورسەتكەنىن­دە ول كىسى ونى بالاسىنباي, تالاپتانىپ جۇرگەنىنە قولداۋ ءبىل­دى­رىپ, اقىل-كەڭەسىن اياماي, بۇدان بىلاي دا شىعار­مالار جازىپ, ماعان كورسەتىپ تۇر دەپ قامقورلىق جاسايدى. ەركەعاليعا ءارتۇرلى مۋزىكا جازۋعا كەڭەس بەرىپ, باۋليدى. سول جىلداردا لاتەكەڭ­نىڭ دەمەۋىمەن “جاسىل ورمان” ء(سوزى س. ماۋلەنوۆتىكى), “اق ەدىل” ء(سوزى ق.بەكحوجيندىكى), “انالار بەيبىتشىلىك تىلەيدى” سياقتى اندەرىن, تىرناقالدى تۋىندىلارىن جازادى. 1952 جىلى ەركەعالي ۋچيليششەنى جاقسى بىتىرگەن سوڭ ونى كونسەرۆاتورياعا, ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ كلاسىنا قولىنان جەتەلەپ الىپ بارعان دا سول لاتيف حاميدي اعامىز بولاتىن. كونسەرۆاتوريادا ەركەعالي بارلىق پاندەرگە ىنتا قويىپ, وتە جاقسى وقۋىمەن بىرگە ەندى ە.برۋسي­لوۆسكي سياقتى بىلىكتى ۇستازدىڭ تاربيەسىمەن حالىق ءانى “لايلىمگە” مۋزىكالىق ۆارياتسيالار جازىپ, كومپوزيتورلىق تەحنيكاسىن جەتىلدىرە تۇسەدى. ءوزىنىڭ بۇل شىعارماسىن قازاق حالىق اسپاپتارى ءۇشىن نوتاعا ءتۇسىرىپ, ول راديو مەن كونتسەرت الاڭدارىندا ءجيى-ءجيى ورىندالا باستايدى. حور كاپەللاسىنا ارناپ “تۋعان اۋىل” اتتى ءتورت ءبولىمدى سيۋيتا, فورتەپيانوعا ارناپ “اباي سارىنى” اتتى العاشقى پوەماسىن جازادى. وسى پوەما ماسكەۋدە وتكەن بۇكىلوداقتىق كونكۋرسقا قاتىسىپ, جۇرت نازارىن اۋدارىپ, ديپلومعا يە بولادى. ماسكەۋدەن تابىسپەن ورالعان ەركەعالي ودان سايىن قاناتتانىپ, 1916 جىلدىڭ وقيعالارى­نا ارناپ “امانگەلدى” اتتى سيمفونيالىق پوە­ماسىن تۋدىرادى. بۇل شىعارماسىنىڭ دا قادامى قۇتتى بولىپ, كەيىنىرەك قىرعىزستاندا, ماسكەۋدە دە ورىندالىپ, گرامپلاستينكاعا جازىلىپ, تارايدى, مۋزىكالىق وقۋ ورىندارىنا ارنالعان وقۋلىقتارعا كىرگىزىلەدى. ەندى ەڭ ۇلكەن جانرعا قۇلاش ۇرىپ, س.تورايعىروۆتىڭ قارا سوزبەن جانە ولەڭمەن جازىلعان “قامار سۇلۋ” رومانى نەگىزىندە وپەرا تۋدىرۋدى ماقسات ەتكەن ەركەعالي ونىڭ ءبىرىنشى اكتىسىن جازىپ ءبىتىرىپ, ديپلوم جۇمىسى رەتىندە قورعايدى. ءسويتىپ كونسەرۆاتوريانى 1957 جىلى ۇزدىك ديپلوممەن ءبىتىرىپ شىعادى جانە كومپوزيتورلار وداعىنا مۇشەلىككە قابىلدانادى. كونسەرۆاتوريانى ۇزدىك بىتىرگەن ونى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى ارنايى ستيپەنديا تا­عايىن­داپ, ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنىڭ اسپيران­تۋ­را­سىنا وقۋعا جىبەرەدى. ماسكەۋدە وقىپ ءجۇر­گە­نىندە ونىڭ جەكە ومىرىندە ايتارلىقتاي ەلەۋلى وزگە­رىس بو­لا­دى. الماتىعا ءبىر كەلگەن ساپارىندا كون­سەرۆا­تو­ريا­نى وزىنەن بۇرىن ءبىتىرىپ, حورەوگرا­فيالىق ۋچيليششەدە ديرەكتور بولىپ قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن دوسى جەك­سەنبەك ەركىنبەكوۆتىڭ ۇيلەنۋ تويىندا سىمباتىنا سۇلۋلىعى ساي, كازپي-ءدىڭ ستۋدەنتى, بولاشاق جەڭگەمىز كلارامەن تانىسادى. ءبىر-اق سويلەممەن قىسقا قايىرىپ ايتار بولساق ەراعاڭ دا, كلارا دا ماحابباتتا باقتارى جانىپ, جولدارى بولعان جاندار. جالپى, ەراعاڭنىڭ ءومىرى – تىنىمسىز ەڭبەكتەنۋ, ۇزدىكسىز ورلەۋ, ءوسۋ جولى. ماسكەۋدە وقىپ, ءبىلىمىن ودان ءارى تولىقتىرىپ, تەرەڭدەتىپ, شىڭداي تۇسەدى. قايتىپ كەلگەن سوڭ كوپتەگەن شىعارمالار جازا ءجۇرىپ, قىزمەت باس­پالداعىمەن بيىككە ورلەيدى. قاي ىسكە دە جاۋاپ­كەر­شى­لىكپەن قا­رايتىنى, العىرلىعى, ادام­گەر­شى­لىگى, ۇيىم­داستىرۋ قابىلەتىنىڭ زورلىعى, شارشاۋدى بىلمەيتىن ەڭ­بەك­قورلىعى ەرتە ەلەنىپ, ەكى جىل جامبىل اتىن­داعى قازاقتىڭ مەملەكەتتىك فيلارمونياسىنىڭ كور­كەمدىك جەتەكشىسى, بەس جىل بويىنا رەسپۋب­ليكا­مىزدىڭ مادە­نيەت مينيسترلىگىنىڭ ونەر ىستەرى جونىندەگى باس باسقار­ماسىنىڭ باستىعى, سەگىز جىل الماتى كونسەرۆاتو­ريا­سىنىڭ رەكتورى, جيىرما ءبىر جىل ۇزدىكسىز قازاقستان كوم­پوزيتورلار وداعى­نىڭ توراعاسى, ال ەلىمىز تاۋەل­سىزدىك العان تۇستا ءۇش جىل بويىنا العاشقى مادەنيەت ءمينيسترى بولىپ قىزمەت اتقارادى. بەس رەت قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا, 1989-1992 جىلداردا كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتىعى­نا ساي­لانادى. وسى قىزمەتتەردىڭ قاي-قايسىسىن اتقا­رىپ جۇرگەندە دە ول ەشۋاقىتتا وزىنە الدەقانداي ءبىر جەڭىل جولدار مەن جان تىنىشتىعىن ىزدەمەگەن. ماسە­لەن, مەملەكەتتىك في­لار­مونيانىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى بو­لىپ جۇرگەنىندە جازعى ناۋقاندىق جۇمىستاردىڭ قىز­عان شاعىندا قۇرمانعازى وركەسترىمەن بىرگە ەل ارالاپ, كونتسەرت قويۋعا شىققاندارىن ايتقان ەدى ءبىر جولى. – قىرمان باسىندا, قوي قورادا, جاڭبىر جاۋماسا بولدى, اشىق اسپان استىندا وتىرىپ تا كونتسەرت بەرە بەرەتىنبىز. بىردە سونداي ساپارمەن الماتىدان شىعىپ, تالعاردان, ەڭبەكشىقازاقتان, شەلەكتەن, كەگەننەن, نارىنقولدان ءوتىپ, ۇيعىر اۋدانىنا قاراي جىلجىپ كەلە جاتىرمىز. 65 ادامبىز, اعاشتان جاسالعان ەكى-ءۇش اۆتوبۋسىمىز بار. ءىشى شاڭعا تولىپ كەتەدى. قازىرگىدەي جايلى, جاقسى اۆتوبۋستار, جول دا جوق قوي ول كەزدە. شارشاپ, شولدەپ, لەنين اتىنداعى كولحوزعا جەتتىك. قايدا تۇسەمىز, قالاي جايعاسامىز دەگەندى شەشەيىن دەپ كەڭسەگە بارسام, ءبىر جاس جىگىت وتىر, پارتورگپىن دەيدى. باستىق قايدا دەسەم, اۋدانعا كەتكەن, بۇگىن كەلە مە, كەلمەي مە, بىلمەيمىن دەيدى. قاراعىم, شارشاپ كەلدىك دەدىم. ول كەزدە وتىزداعى كەزىم, ول مەنەن دە جاس بولسا كەرەك. ءبىزدى ۇيلەرگە بولمەيسىڭ بە, جولدان تيتىقتاپ كەلدىك, دەم الىپ الساق دەپ ەدىم, جوق, باستىق كەلمەي مەن ەشتەمە جاسامايمىن دەدى. ىشىمنەن جارىلىپ تۇرمىن. اۋىل ونىكى, نە ايتاسىڭ. كۇن ىستىق. سودان نە ىستەرىمدى بىلمەي, دالادا وتىر ەدىم, ساعات ءتورتتىڭ كەزىندە باستىق كەلدى. ەگدەلەۋ اقساقال ەكەن. “ور­كەسترمەن كەلگەن جىگىت سەنسىڭ بە؟” – دەدى. ء“يا” دە­دىم. “كىر, قاراعىم”, – دەدى. كىردىم. امان­داس­تىم. سودان كەيىن ول وتىرىپ “كونتسەرت بولمايدى” دەدى. جارىلىپ كەتە جازدادىم. سونى بايقاعان ول: – اشۋلانبا, قاراعىم, – دەدى. – بۇگىن كونتسەرت بولمايدى. سەندەر اۋىلدان شىققالى ەكى ايدىڭ ءجۇزى بولىپ قالىپتى. اناۋ ۇزىناعاشتا ماحمەدوۆ تۇرسىن دەگەن كىسى سەندەردى ءبىر رەت مونشاعا تۇسىرگەن, دەم الدىر­عان. سودان كەيىن سەندەر شاڭ, توپىراقتىڭ ىشىندە كەلە جاتىرسىڭدار. بۇگىن مونشاعا تۇسەسىڭدەر. كونتسەرت ەرتەڭ بو­لادى, – دەدى. “ەرتەڭ بالەن اۋىلعا باراتىن ەدىك”. “ونى دا بىلەمىن” دەدى. “بۇرسىكۇنى تۇگلەن اۋىلعا بارا­تىن ەدىك”. “ونىڭ ءبارىن بىلەمىن. ونى تۇگەل جايلاپ كەل­دىم. سولاردىڭ بارىنەن الاتىن اقشالارىڭدى وسى ارا­دان الاسىڭدار. بۇگىن ءۇيدى-ۇيگە تاراپ جاتاسىڭدار” دەدى. كەشكىسىن ءبىر بالا جۇگىرىپ كەلدى. سىزدەردى اتام شا­قى­رىپ جاتىر, ۇيدەن كەلىپ تاماق ءىشسىن دەيدى دەپ. بەس-التى ادام باردىق. ءوزى سونداي سالاۋاتتى, بايسالدى اقسا­قال ەكەن. ءبىر ۋاقىتتا ۇلكەن تاباقپەن اپپاق قارداي ءبىر­دەمە