__________________
كولىكتەگى كۇمىلجۋ ەكىلەنىپ, ەكپىندەپ, ءجۇدا قايتپادىم, قىزۋلانىپ, قۇلشىنىپ, مەن نە ايتپادىم: – تەك اقشا جيناۋدى بىلەسىڭدەر, قول جايىپ, قايىرشىعا ۇقساپ جۇرەسىڭدەر. سەندەردىڭ كوزدەرىڭ سوقىر – تۇرەگەپ تۇرعان كەمپىر-شالدى كورمەيدى, ال جاستار وزدىگىنەن ورىن بەرمەيدى. سوزدەرىڭ شۇبار, ەشكىم ۇقپايدى, “كۋناەۆامەن جۇرەمىز” دەيسىڭدەر, تىلدەرىڭە نەگە سۇيەل شىقپايدى؟! مادەنيەت دەگەندى قاپەرگە ىلمەيسىڭدەر, ايالدامانى حابارلاۋدى بىلمەيسىڭدەر. تىرلىكتەرىڭنىڭ ءبارى ءبىر ءتۇرلى, ءتىپتى كيىمدەرىڭە دەيىن كۇلكىلى, بىرىڭعاي ۇلگى جوق – الا-قۇلا بوپ جۇرەسىڭدەر. شىندىقتان مەن قاشپايمىن, بارىڭە بىردەي توپىراق شاشپايمىن. بىراق كوبىسىڭ سوندايسىڭدار, تەك جولاقىنى ويلايسىڭدار, ءاي, ءتۇبى وڭبايسىڭدار... ايتتىم كەتتىم, ايتتىم كەتتىم, ەش توقتامادىم, ءابۇيىر بولعاندا – بوقتامادىم! ال, باقىلاۋشى, بەدىرەيە قاراپ تۇر بەتىمە, قان شىعاتىن ءتۇرى جوق – ەت كەسىپ الساڭ دا ەتىنەن. – ۆووبششە, مەن جۇمىسىمدى بىلەمىن, پلاندى اسىرا ورىنداپ, پوستوياننو پرەميا الىپ جۇرەمىن. ەسلي اۆتوبۋس ۇناماسا – ەسىك اناۋ تۇر الدا, تەز شىق تا – تاكسي جالدا! ءوستىپ تۇرعاندا ايالداماعا دا جەتتىم, ءسوز ۇقپايدى ەكەنسىڭ دەپ, قول سىلتەپ ءتۇسىپ كەتتىم. ەندى بۇگىن شەكەم تىرىسىپ, كەشەگى تىرلىگىمە وتىرمىن قىسىلىپ, وي, مۇنداي بەلسەندىلىگى قۇرىسىن. كىمدىكى دۇرىس, كىمدىكى بۇرىس, ميىم ءسىرا جەتپەدى. الگى ايەلدىڭ شاڭىتقان ءسوزى, اقشيعان كوزى كوڭىلىمنەن كەتپەدى. سلام نۇرماعانبەت ۇلى. شىمكەنت.________________________
سالىستىرىپ كورسەك باتىستاعى ەلدىڭ تىرلىگىنە تاڭداي قاعا تامسانۋ ادەتكە اينالدى. قاراپايىم العان زاتىنىڭ ءوزىن “باتىستىكى” دەپ كەرگيتىنىمىزدى قايتەسىڭ. ءاي, قايبىر جاقسىلىق دەيسىڭ! نامىستان جۇرداي بولىپ بارا جاتقانىمىز شىمبايعا باتادى. ال, سالىستىرىپ كورەلىك!.. ونداعى, باتىستاعى كەدەي-كەپشىك پەن بىزدەگىنى سالىستىرىپ كورشى... بىزدەگى كەدەي-كەپشىك قۇرىعاندا جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن! ماسەلەن, انا بازار الدىنداعى “كومەكتەسە كورىڭدەر” دەپ زارلاپ تۇرعان كەلىنشەكتىڭ ءوزى “زارلاۋىن” بىرنەشە تىلدە سايراپ ساي سۇيەگىڭدى سىرقىراتادى. بازار ارالاپ باقىلاپ, كەيبىرىن تىلگە تارتىپ كورشى... ينجەنەرىڭ دە وسىندا, ەكىنىڭ ءبىرى مۇعالىم, نە دارىگەر – ىزدەگەن ماماندىق يەسىن تاباسىڭ... الدىڭدا تۇرعاندى القام-سالقام كيىمىنەن, تۇنجىراعان تۇرىنەن كىم ەكەنىن ءبىلىپ بولمايسىڭ. ال تىلگە تارتىپ ء“تىرىلتىپ” كورسەڭ... اكادەميگىڭ دە الدىڭدا وتىرادى... ىستەگەن ءىسىن, ءبىر كەزدەگى بىتىرگەنىن ايتقاندا كوز جاسى ەتەگىنە توگىلەدى. العان اتاعى, جازعان ماقالاسىن ەستىپ ەسىڭنەن تاناسىڭ. ال انا باتىسىڭدا كەدەي-كەپشىك – جاتىپىشەر جالقاۋ, كەرى كەتكەن كەزبە, نە ءبىلىمى جوق, نە تىرلىككە بەيىمنەن تىرداي ءتىرى پەندەلەر. بىزدە كەدەي-كەپشىكتىڭ كەيپىنە تۇسە المايتىن ماماندىق يەسى بولمايدى. ءبىر كەزدەرى اتاعى اناعۇرلىم بولعان ءارتىسىڭ دە, جازۋشىلارىڭ دا, ۇلتتىڭ بەتكە ۇستارى دا وسى قۇرامنان تابىلادى. بىزدەگى كەدەي-كەپشىكتىڭ جان-دۇنيەسى جالىن! شەتىنەن وتانشىل, پاتريوت. قاي-قايسىسىدا: – اتامىز دا, اكەمىز دە كەدەي-كەپشىك بولسا دا ءوز جەرىنەن ەشقايدا كەتپەگەن. ءبىز دە وسىندا تۋىلدىق, وسىندا جەرلەنەمىز! – دەپ جەر تارپي كەۋدە سوعادى. ءبىزدىڭ كەدەي-كەپشىكتىڭ جان-دۇنيەسى عانا ەمەس, كۇش-قۋاتى دا عاجاپ! ويتكەنى, ولاردىڭ ورتاسىندا ءبىر كەزدەردەگى چەمپيوندار جۇزدەپ سانالادى. قايسى ءبىرىن ايتايىن, بىزدە-گىدەي كەدەي-كەپشىكتى انا “باتىسىڭ” يت قوسىپ ىزدەسە دە تابا المايدى. سوندىقتان دا باتىسقا باس ءيىپ, باقالشى بولا بەرمەگەن ءجون! وزىمىزدە دە ماقتانۋعا تۇرارلىق ارتىقشىلىقتارىمىز جەتىپ ارتىلادى. اناتولي ترۋشكين. اۋدارعان باقتىباي ءجۇمادىلدين._________________________________
سۇراق-جاۋاپ ءبىر كىسى جۇمىسقا ورنالاسۋعا كەلەدى. – بۇرىنعى قىزمەتىڭىزدە قانشا ۋاقىت ىستەپ ەدىڭىز؟ – دەپ سۇرايدى ودان. – ون جىل. – ول جەردەن نە سەبەپتى شىعىپ كەتتىڭىز؟ – امنيستيا بويىنشا... * * * – ءبىر كورگەننەن عاشىق بولىپ قالۋ مۇمكىن دەيدى. ودان قالاي ساقتانۋعا بولادى؟ – جاقىننان, تاعى ءبىر رەت انىقتاپ قاراۋ كەرەك. * * * – وتاعاسى, دۇكەنگە شىقتىم, ساعان تاتتىدەن ءبىر نارسە الايىن با؟ – ارينە, جانىم. سىرتتا تايعاناق, سىندىرىپ الىپ جۇرمە... * * * – ۇيلەنگەنگە دەيىن ايەلىمدى جاقسى كورەتىنىم سونشالىق, جەپ قويعىم كەلەتىن دە تۇراتىن. – قازىر شە؟ – سول كەزدە جەي سالماعانىما وكىنەمىن... * * * – اسكەرگە شاقىرۋ بولىمشەسى مە ەكەن؟ مەنى اسكەرگە الاسىزدار ما؟ – العاندا قانداي. قازىر قايداسىڭ؟ – تۇرمەدە ەدىم. * * * – داعدارىستان شىعۋ جولىندا ۇكىمەت قانداي شارالار اتقارىپ جاتىر دەپ ويلايسىز؟ – پىكىرىمنىڭ اراسىندا قىشقىلتىم ءسوز ارالاستىرۋعا بولا ما؟ – ارينە, بولمايدى! – وندا ۇندەمەي-اق قويعانىم ءجون بولار... * * * – اراقتى, تەمەكىنى, ايەلىمدى ءبىر-اق كۇندە تاستادىم! – ايەلىڭدى نە ءۇشىن تاستادىڭ؟ – بۇنداي باقىتقا يە بولۋعا ول تۇرمايدى! اۋلاق ءجۇر – بالام, كەشە باقتا تەمەكى شەگىپ تۇرعانىڭدى كورشىلەر كورىپتى... – كەشە باقتىڭ ماڭايىنا دا جولامادىم. – الدىڭعى كۇنى كوشەدە ءبىرەۋلەرمەن جاعالاسىپ جاتقانىڭدى جۇمىستاس ارىپتەسىم ايتىپ كەلدى. – الدىڭعى كۇنى كوشەگە اتتاپ تا شىققان جوقپىن... – وتكەن جۇمادا كورشى قىزدىڭ تەرەزەسىنە تاس لاقتىرىپ, ءاينەگىن كۇلپارشا سىندىرىپسىڭ... – تۇسىنسەم بۇيىرماسىن... – اۋ, سوندا جۇرت سەنىڭ ۇستىڭنەن ءسوز ايتىپ, نەگە مازامدى الا بەرەدى؟! – پاپا, ۇمىتىپ قالدىڭ با, مەن “ون بەس كۇندىكتەن” تاڭەرتەڭ عانا بوسانىپ كەلدىم عوي... – وتىرىك ايتىپ جالا جاپقانداردىڭ ءىشى جارىلسىن! بىرەۋلەرمەن جاعالاسۋدان, تەمەكى شەگۋدەن, تەرەزە سىندىرۋدان اۋلاق ءجۇر, اينالايىن... قۇدايدىڭ بەرگەنى – ۇلىم, الا ءجىپتى اتتاما! ەڭبەكسىز تابىلعان زات بويعا سىڭبەيدى. بىرەۋدىڭ اۆتوقالام, داپتەرى ءتۇسىپ قالسا اپارىپ بەر. – سويتەم, اكە! بىراق, كەشە كوشەدەن تاۋىپ العان بەس مىڭ تەڭگەنى ءسىز نەگە پوليتسياعا اپارعان جوقسىز؟ – وي, ۇلىم-اۋ, ول قۇدايدىڭ بىزگە بەرگەن نەسىبەسى عوي. اۋزىڭنان شىعارىپ جۇرمە... ەرعالي ابدۋللا. قىزىلوردا وبلىسى.________________________
«جەڭ»-«دان» بانكى زەينەتكەرلىككە شىققان ەكى قۇرداس اڭگىمەلەسىپ وتىر. – كەزىندە ايلىق بار, باسقاسى بار, ىرىمداپ-جىرىمداپ, الدىمىزدى ويلاپ بانكىگە اقشا سالىپ وتىرعانىمىز ءتاۋىر بولىپتى. ايتپەسە مىنا شىققان, زەينەتاقى اقىر-تاقىر قۇرتقانداي ەكەن-ءا... – دەپ ىلدەباي قۇرداسىنا سىناي قاراپ ەدى: – البەتتە اقىلدىلىق بولعان, – دەپ قيلىباي كەلتە قايىردى. – قۇداي-اۋ, پالەن جىل ۇزبەي ايىنا اۋدارىپ وتىرعانداعىم قازىر ماردىمسىز بىردەڭە! الگى ينفلياتسيا كەزىندە ەسكەرىلەدى دەگەنى ايدالادا قالدى. وسى سەندە ايىنا اۋدارىپ وتىردىڭ ەمەس پە؟ – كەيدە ايىنا, كەيدە التى ايدا, كەيدە رەتى كەلىپ قوماقتىعا قول سۇعىلا قالعاندا – كەسىپ كەسەك كۇيىندە لاقتىرا سالاتىنمىن. – ايلىعىمىز دا شامالاس بولدى, كولدەنەڭىمىز دە كوز الدىمدا, دەگەنمەن قازىرگى تۇرمىسىڭ دۇرىلدەپ كەتكەنىنە تاڭىم بار؟ – كەزىندە “اۋدارىپ” دۇرىس جاساپپىز. ەكى “بانكىم” بىرىگىپ ءزاۋلىم ساياجاي سالىپ بەردى. – داۋرەن سەنىكى, جىلىنا ەكى رەت ساناتوري بارىپ سايراڭ سالاسىڭ. – ەكى بانكىم جىلىنا كەزەكتەسىپ ءبىر رەتتەن جىبەرىپ تۇرادى. – تاۋ-تاسقا مىنەتىن ء“دجيپىڭ” ءبىر بولەك, بىلايعى بىلق-سىلق كولىگىڭ مىناۋ. – ء“دجيپتى” – “جەڭ” بانكى, مىنانى “دان” بانكى مىنگىزدى. – ە, سەندە كەزىندە ەكى بانكىگە سالىپ پا ەدىڭ. مەندە ەكى بانكىگە, بىرەۋىنە دوللارمەن, ەكىنشىسىنە تەڭگەمەن اۋدارىپ تۇردىم. سەن دە سويتكەن بولارسىڭ؟ – ەسىمدە جوق… قالاي رەتى كەلەدى, سولاي بەرىپ وتىردىم… ولارعا دا ءبارىبىر, بەت-جۇزىنە قارامايتىن, لاقتىرعانىڭا ريزا, از دا, كوپ تە دەمەيتىن. – بايقايمىن, قىزمەتتەگى كەزىڭنەن قازىرگى تىرلىگىڭ كوش ىلگەرى كەتكەن سياقتى؟ – ءيا, بانكىم امان بولسىن. بارىم دا, بازارىم دا سولار. نە ىشەمىن, نە جەيمىن دەمەڭىز, تەك امان-ەسەن بولىپ ۇزاق عۇمىر كەشىڭىز. ءبىز امان بولساق قامسىز بولاسىز دەيدى. – سوندا كەزىندە ولارعا قانشا قاراجات, قانشا پايىزبەن سالىپ ەدىڭ!؟. – بەرگەنىمدى قاناعات تۇتتى… پايىز تۋرالى اڭگىمە بولمادى… – ويپىر-اي-ءا, ولار قاي بانكى ەدى-ەي!؟ – “جەڭ” مەن “دان” بانكى… – تالاي بانكى بولدى, “جەڭ”-“دان” دەگەندى ەستىمەپپىن..؟ –“جەڭ” – جەڭىس – ۇلكەن ۇلىم, “دان” – دانيار – كىشى بالام… كەنجە ەركىن. الماتى.________________________
پاروديا قايتپايدى بۇلاق باستاۋىنا كەتىپ ەم مەن دە اۋىلدان, ارمانىم اشىپ شىمىلدىق. قۋانام جاڭا قاۋىمنان, دوستاردى تاۋىپ ىپ-ىستىق. جەتپىسباي ەگىنباي ۇلى, (“ماحاببات شاپاعاتى” جيناعى, 4-بەت).________________________
قۋىپ شىقتى ارمانى اشىپ تاستاپ شىمىلدىقتى, اۋىلدان جەتپىسبايدى قۋىپ شىقتى. دىردەكتەپ جۇرگەنىندە تىر جالاڭاش, ىپ-ىستىق دوستار تاۋىپ, جىلىتىپتى. بالدىزعا ون جەتى جاسقا تولدىڭ سەن, جايراڭداپ قادام باساسىڭ. جازدىرىپ جىردىڭ جولىن سەن, جانىڭا شاشۋ شاشاسىڭ. ءبىتىرىپ مەكتەپ ون جىلدىق, ينستيتۋتقا كەپ ءتۇستىڭ. قالاعا تۇرىپ ورنىعىپ, اۋلىڭنان تۇلەپ سەن ۇشتىڭ. (“ماحاببات شاپاعاتى”, 18-بەت).________________________
شۇباتىلعان ۇيقاستار اۋىلدان تۇلەپ ۇشقانىڭدى, قالاعا كەلىپ قونعانىڭدى. ون جەتى جاسقا تولعانىڭدى, جايراڭداپ ءماز بولعانىڭدى. ون جىلدىقتى بىتكەنىڭدى. ينستيتۋتقا تۇسكەنىڭدى, ءتىزىپ شىقتىم ازىرگە. اللا بەرسە جازامىن مەن ءالى دە: جۇمىسقا تۇرعانىڭدى, وتباسى قۇرعانىڭدى, ءسابيلى بولعانىڭدى, ارىپ نە تولعانىڭدى, جاڭا ۇيگە كىرگەنىڭدى, سىلاڭ قاعىپ جۇرگەنىڭدى, تاعى دا كۇلگەنىڭدى. جازا بەرەر بۇل جەزدەڭ, جالىقپايدى, قاعازى كوپ, بالدىز-اۋ, تارىقپايدى, شۇباتىلعان ۇيقاستار تابىلادى, ايتشى ماعان, تاعى نە قالىپ قويدى؟ مارتبەك توقمىرزا. قاراعاندى. بانكروت قۇرداسىم مەنىڭ قاراباي, وت باسىنا قاراماي. قىزدى كورسە ەلىرىپ, اقشاسىن شاشتى ساناماي. قىزدىڭ دا سانى كوبەيىپ, نەسيە الدى جەلىگىپ, وتەي الماي قارىزىن, جامباسىن قالدى كەمىرىپ. سەرىك جاقىپوۆ. اقتوبە وبىسى.________________________
قالجىڭ-قالتا زەينەتاقى وسپەسە ەكەن – زەينەتاقى, جاردەماقى, شاكىرتاقى دەگەندەردى وسىرمەسە ەكەن! – وۋ, نەگە؟! – وسسە بولدى – ىلە-شالا سۋ, گاز, ەلەكتر جارىعى, تەلەفون, راديو, بەنزين, كەروسين, تاماق, جولاقىلار, اقىر اياعى كيىم-كەشەكتەرگە شەيىن ءبارى-ءبارى قىمباتتاپ شىعا كەلەدى. باقتاعى ارام شوپتەردەي ءبارى ءوسىپ شىعا كەلگەندە, شايلىق اقشامدى تىعارعا جەر تاپپاي قالام. * * * ء“ۇي سالماس بۇرىن...” – ءۇي سالۋ ءۇشىن ءۇش دۇنيە قاجەت. ءبىرىنشىسىن ايتشى؟ – ء“ۇي سالماس بۇرىن كورشىڭدى سايلا” – دەگەن. – جوعا, ەڭ ءبىرىنشى – اقشا كەرەك. – ەكىنشىسى... قۇرىلىستى اجەتحانادان باستاۋ كەرەك شىعار؟.. – جو-جوق! تاعىدا سول اقشا كەرەك. ءۇشىنشىسىن تاپشى؟ – ءۇيدىڭ سىزباسى, قاعازعا سالعان جوبا, جوسپارى كەرەك شىعار؟ – تاپپادىڭ. ءۇشىنشىسى دە – اقشا. اقشاسىز ەشتەڭە باستاي المايسىڭ, جۇرگىزە دە المايسىڭ. قىسقاسى, اقشاسىز ەشتەڭە شەشىلمەيدى. ء“ۇي سالماس بۇرىن كورشىڭدى ەمەس, اقشاڭدى سايلاپ ال”. * * * “بانك ءۇشىن جارالدىم” “و, مارالدىم, مارالدىم. ءبىر سەن ءۇشىن جارالدىم” – دەگەن ءان بار عوي, ال سەن كىم ءۇشىن جارالىپ ءجۇرسىڭ؟! – كوبىمىز بانك ءۇشىن جارالدىق ەمەس پە؟! وتباسىنداعى كامەلەتكە تولىپ جۇمىس ىستەگەندەرىمىزدىڭ ارقايسىمىزدا ەكى-ءۇش بانكتەن نەسيەمىز بار. بانك ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ, بانك ءۇشىن ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ساپار ابىلكاكىمتەگى. قوستاناي.