كەلەسى جىلدىڭ باسىندا ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت قىسقى ازيا ويىندارى وتەتىنى بەلگىلى. بۇل سوڭعى ءۇش عاسىردان بەرى اتا-بابامىز ارمانداعان تاۋەلسىزدىكتى العان ەلىمىز ءۇشىن, كەيىنگى 20 جىلدا حالىقارالىق ساحنادا وزگە ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ بولعان قازاقستان ءۇشىن زور مارتەبەلى وقيعا بولاتىنى ءسوزسىز.
“تويدىڭ بولعانىنان بولادىسى قىزىق” دەمەكشى, قازىر ازيا ەلدەرى اراسىندا داستۇرگە اينالعان وسىناۋ بايراقتى باسەكەنى وتكىزۋ ءۇشىن ۇلى دالا ەلى وعان جان-جاقتى دايىندالىپ جاتىر. دەگەنمەن, سوعان قاراماستان وسى كۇندەرى ازيادانى ءتيىستى دەڭگەيدە وتكىزۋ ءۇشىن اتقارىلىپ جاتقان قىرۋار جۇمىستارعا كۇمان كەلتىرۋشىلەردىڭ, سىرتتان سىن ايتۋشىلاردىڭ ارا-تۇرا توبە كورسەتىپ قوياتىنى جاسىرىن ەمەس. سول سەبەپتەن جاقىندا ءبىز “2011 جىلعى ءVىى قىسقى ازيا ويىندارىن ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتسياسى” اق-تىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى ايبەك قاپاقوۆپەن كەزدەسىپ, ەلىمىزدىڭ قىسقى ويىندارعا دايىندىعى جونىندە اڭگىمەلەسۋدى ءجون كورىپ ەدىك.
– قازىر ەلىمىزدە ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – قىسقى ازيا ويىندارىن لايىقتى وتكىزۋ ماسەلەسى بولىپ وتىر عوي. ەندى ءبىر جارتى جىلدان كەيىن كوپتەن بەرى كۇتكەن جارىستار وتەدى. ۋاقىت بولسا, اينالاسىنا قاراماي جىلجىپ بارادى. جارتى جىلدا ويىندارعا تولىعىمەن دايىن بولامىز دەپ ويلايسىز با؟
– نەگىزىنەن, بۇل دوداعا دايىندىق وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن-اق باستالىپ كەتكەن. قازىر استانا مەن الماتىداعى ويىنداردى وتكىزەتىن سپورت نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى, ونداعى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى بىتۋگە جاقىن قالدى. بۇل جارىس قازاقستان ءۇشىن, ءالى وسى كەزگە دەيىن ازيا ويىندارىن وتكىزبەگەن ەل ءۇشىن اسا ماڭىزدى شارا بولاتىنى ءسوزسىز. ول تەك سپورتتىق ەمەس, ساياسي جاعىنان دا ماڭىزدى جارىس بولادى.
– دەگەنمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن, اۋىردىڭ ۇستىمەن جۇرەتىن, وزدەرىنىڭ قولدارىنان ءىس كەلمەسە دە سىن ايتۋعا شەبەر كەيبىر بەلسەندىلەردىڭ ازيا ويىندارىنىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە وتۋىنە كۇمان كەلتىرىپ جاتقاندارى جاسىرىن ەمەس. وسىعان نە دەيسىز؟
– كەيدە, شىن ايتايىن, كولدەنەڭ كوك اتتىلاردىڭ اتقارىپ جاتقان قىرۋار جۇمىستىڭ ءمان-جايىن بىلمەي سىن ايتاتىندارى قىنجىلتادى. وزدەرىڭىز قاراڭىزدارشى, استانا مەن الماتىدا بۇعان دەيىن وسىنداي ءىرى جارىستارعا دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلدى مە؟ جۇرگىزىلگەن جوق قوي. قازىر وسى ەكى قالادا بۇعان دەيىن بولماعان الىپ سپورت نىساندارى سالىنۋدا. ەلوردادا كونكي تەبۋ ستاديونى, ۆەلوترەك سالىنىپ جاتىر. ال ەلباسىنىڭ ءوزى قاداسىن قاققان “قازاقستان” سپورت كەشەنى قايتا كۇردەلى جوندەۋدەن وتۋدە. الماتىدا قالانىڭ اسەم تابيعاتىمەن ۇيلەسىپ, شاڭعىمەن تۇعىردان سەكىرۋ حالىقارالىق كەشەنى مەن تالعار اۋدانىنىڭ سولدات ساي شاتقالىندا شاڭعى جانە بياتلون ستاديوندارى بوي كوتەرۋدە. بۇلار الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى عانا ەمەس, دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەگى الىپ سپورتتىق كەشەندەر بولادى. سونىمەن بىرگە “شىمبۇلاق” سپورتتىق بازاسى مەن “مەدەۋ” مۇز ايدىنى ازيا ويىندارىنىڭ ارقاسىندا كۇردەلى ءجوندەۋدەن ءوتىپ جاتىر. وسىلاردىڭ قۇرىلىسى بيىلعى جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا بىتەدى.
– سپورت عيماراتتارى الەمدىك تالاپتارعا ساي كەلە مە؟ وسى جاعىن كەڭىرەك ايتىپ بەرسەڭىز؟
– ارينە, جۇمىس ىستەگەن ادام عانا قاتەلەسەتىنى بەلگىلى. شىنىن ايتقاندا كەيبىر جەردە قۇرىلىس بارىسىنداعى كەمشىلىكتەر دە كەزدەسىپ جاتادى. بىراق شەشىلمەيتىن ماسەلە جوق قوي. قازىر ءبىز ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتى مەن تىكەلەي قولداۋىنىڭ ارقاسىندا سپورت نىساندارىن حالىقارالىق تالاپتارعا ساي ەتىپ, تەز ارادا ءبىتىرۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساپ جاتىرمىز. مۇندا كۇردەلى سپورت نىساندارىنىڭ جوبالار جۇمىسىنا فرانتسۋز ساۋلەتشىسى پول اندرە مەن حالىقارالىق وليمپيادا كوميتەتىنىڭ ماماندارى تارتىلىپ وتىر. سونىمەن بىرگە استاناداعى كونكي تەبۋ ستاديونىنىڭ قۇرىلىسىنا تۇركيانىڭ “Sembol”, گوللانديانىڭ “Baukens” كومپانيالارى بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋگە شاقىرىلدى. شاڭعى جانە بياتلون ستاديوندارىنىڭ جوبالاۋ جۇمىسىنا شۆەيتساريانىڭ بەدەلدى كومپانيالارىنىڭ ءبىرى “J.de Heer ءConsultىng” تارتىلدى. قازىرگى كەزدە ك-95 جانە ك-125 شاڭعىمەن تۇعىردان سەكىرۋ حالىقارالىق كەشەندەردىڭ جوبالاۋ ىسىنە دە نەمىس جانە فرانتسۋز كومپانيالارى اتسالىسۋدا. قىسقاسى, قىسقى ازيادا وتەتىن بارلىق نىسانداردىڭ ماتەريالدىق بازاسىنا گوللانديا, گەرمانيا جانە فينليانديا ەلدەرى كومپانيالارى جاساعان وسى زامانعى قۇرال-جابدىقتار مەن تەحنولوگيالار پايدالانۋدا.
– سىزدەردىڭ ءباسپاسوز قىزمەتتەرىڭىز كەلتىرگەن دەرەكتەرگە قاراعاندا ازياداعا كوپتەگەن مۇسىلمان مەملەكەتتەرى دە كەلەدى ەكەن. ولاردىڭ اس-سۋى شاريعاتقا دا ساي بولۋى كەرەك قوي. وسى ماسەلە بويىنشا قانداي جۇمىستار ىستەلىنۋدە؟
– شىنىندا دا ازيا قۇرلىعىنداعى 45 مەملەكەتتىڭ دەنىن يسلام ەلدەرى قۇرايدى. ولاردىڭ اراسىندا يسلام ءدىنى قاعيدالارىن ۇستانىپ, بەس رەت نامازعا جىعىلىپ جۇرگەن ەلدەر قانشاما. وسىنىڭ ءبارىن ءبىز ەسكەرىپ وتىرمىز. قازىر بارلىق قوناقۇيلەردە ءدىن جولىندا جۇرگەندەرگە ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن دارەت الىپ, ناماز وقيتىن, دەمالاتىن ارنايى بولمەلەر قاراستىرىلىپ وتىر. ال اس-سۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, قازاقستاندا وزىڭىزگە بەلگىلى حالال يندۋسترياسى جىلدان جىلعا جاقسى دامىپ كەلەدى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وسى باعىتتا 500-گە تارتا تاۋار وندىرۋشىلەر ەڭبەك ەتۋدە. ازيا ويىندارى كەزىندە ولاردىڭ ءبارى مىندەتتى تۇردە قىزمەت كورسەتەدى. قىسقاسى, مۇسىلمان ەلدەرىنە ءبىز قازاقستاننىڭ دا يسلام جولىن ۇستانعان مەملەكەت ەكەنىن كورسەتۋگە ءبارىن جاسايتىن بولامىز.
– شەتەلدەر دەگەننەن شىعادى, قىسقى ازيادادا ولارعا ەلىمىزدىڭ تاريحي, مادەني, ەتنوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرى قالاي كورسەتىلەتىن بولادى؟ وسى باعىتتا قانداي ىزدەنىستەر, جۇمىستار ىستەلىنۋدە؟
– ازيا ويىندارىن وتكىزۋشى ەل قازاقستان بولعاننان كەيىن ءبىز جارىستىڭ سالتاناتتى اشىلۋى مەن جابىلۋ راسىمدەرىندە مىندەتتى تۇرلە كەڭ بايتاق دالانىڭ تاريحى, كوشپەندى قازاق ەلىنىڭ سالت-داستۇرلەرى مەن ادەپ-عۇرىپتارىنان سىر شەرتەتىن ساحنالاندىرىلعان كورىنىستەر بولاتىنى ءسوزسىز. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, قاي ەل بولسىن سپورت جارىستارىن قابىلداعان كەزدە ءوز ەلىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىن, ەرەكشەلىگىن, ناقىشىنا كەلتىرىپ كورسەتكىسى كەلەدى عوي. ءبىزدىڭ ەل دە وسىلاي جاساعىسى كەلەدى. شىنىن ايتقاندا, وسىنداي جوعارى دەڭگەيدەگى جارىستاردى وتكىزۋ كەز-كەلگەن ەلدىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. سول سەبەپتەن وسىنداي مۇمكىندىككە يە بولعان قاندايدا ءبىر ەل ءوزىن جارىس كەزىندە بۇكىل الەمگە تانىتقىسى كەلەتىنى ءسوزسىز.
– استانا مەن الماتىنى ازيادا قارساڭىندا بەزەندىرگەن كەزدە ۇلتتىق ناقىشتارىمىز ەسكەرىلە مە؟
– ارينە, ويىندار قارساڭىندا تەك استانا مەن الماتى ەمەس, بارلىق وبلىس ورتالىقتارى ۇلتتىق ناقىشتا بەزەندىرىلەتىن بولادى. بارلىق جەردە ۇلتتىق ويۋ-ورنەكتەرگە ۇراندار جازىلىپ, بيلبوردتار ىلىنەدى. وسىنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسىن بۇكىل الەمگە تانىتۋ ءۇشىن كەرەك نارسە.
– جالپى, ازياداعا قانشا ەلدىڭ وكىلدەرى كەلەدى دەپ وتىرسىزدار؟ 1986 جىلدان بەرى وتكىزىلىپ كەلە جاتقان ويىندارعا جىلدان جىلعا قاتىساتىن ەلدەردىڭ سانى كوبەيىپ جاتىر عوي.
– ازىرگە قانشا ەلدىڭ سپورتشىلارى, دەلەگاتسياسى كەلەتىنى پىسىقتالۋ ۇستىندە. ول ءبىر ايدان كەيىن بەلگىلى بولادى. ال سپورتشىلار جارىستاردىڭ باعدارلاماسىنا سايكەس سپورتتىڭ 11 ءتۇرى بويىنشا 69 مەدال جيىنتىعىن ساراپقا سالادى. ياعني, 69 رەت جارىس وتەدى دەگەن ءسوز. ونىڭ 25-ءى استانادا, 44-ءى الماتىدا بولادى.
– ءبىزدىڭ ەل سپورتتىڭ قاي تۇرىنەن جۇلدەلى ورىندارعا ءۇمىتتى. كوپ جەردە قازاقستان ەكىنشى ورىن الۋ ءۇشىن بارىن سالادى دەلىنىپ جاتىر عوي.
– ءبىزدىڭ ەل سپورتتىڭ 11 ءتۇرى بويىنشا 169 ساڭلاقتى جارىسقا قاتىستىرادى. ولار ەندى جاپونيا, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا سياقتى ەلدەرمەن جۇلدەلى ورىندار ءۇشىن بارىن سالادى عوي دەپ وتىرمىز. جالپى ايتقاندا ءبىز بياتلون, شاڭعى, كونكي, ەرلەر جانە ايەلدەر اراسىنداعى شايبالىق حوككەيدەن, شاڭعىمەن باعدارلاۋ مەن دوپتى حوككەيدەن ەشكىمگە ەسە جىبەرمەيتىنىمىزدى ايتقىم كەلەدى.
– قانداي دا ءبىر جارىستىڭ جوعارى دەڭگەيدە ءوتۋى ءار ەلدىڭ دەلەگاتسياسىنداعى جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرگە دە بايلانىستى عوي. سولار ارقىلى الاڭ يەلەرى تۋرالى پىكىر قالىپتاسادى, ونى شەتەلدىكتەر ءوز ەلدەرىنە بارعاننان كەيىن تاعى ايتاتىنى بەلگىلى. قازىر بىزدە ازيا ويىندارىنا ەرىكتىلەر, اۋدارماشىلار دايىنداۋ ماسەلەسى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟
– وسى ويىندارعا شەتەلدەن 10 مىڭنان استام تۋريست پەن جارىسقا تىكەلەي قاتىسى بار 5 مىڭعا جۋىق قوناقتار كەلەدى دەلىنۋدە. مەيماندار ىشىندە 1500-گە تارتا سپورتشىلار, 500-دەن استام باپكەرلەر مەن 1000-عا جۋىق الىس جانە جاقىن شەتەل جۋرناليستەرى بار. قازىر ولاردىڭ ءبارىن ورنالاستىرۋ, قارسى الۋ, تاماقتاندىرۋ, كولىكپەن ءجۇرىپ-تۇرۋ ماسەلەسى تولىعىمەن شەشىلىپ قويعان. بۇلارعا قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن 3 مىڭنان استام ەرىكتىلەر تارتىلادى. ولاردىڭ كوبى جوعارى وقۋ ورىندارىندا شەت ءتىلىن مەڭگەرىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەر بولادى. بۇگىندە بۇلاردىڭ قاتارى كۇن سايىن تولىعىپ جاتىر. اۋدارماشىلار ماسەلەسى دە شەشىلىپ قويىلعان.
– ازيادا ءوز ەلىمىزدە ءوتىپ جاتقاننان كەيىن كوممەنتاتورلار دايىنداۋ ماسەلەسى دە ماڭىزدى جۇمىس قوي. بۇل ماسەلە الدىن الا شەشىلمەسە ەرتەڭ ويىندار جاقىنداعان كەزدە ولاردى ىزدەستىرۋ قيىنعا سوعادى ەمەس پە؟ وسى جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– قازاقستاندا بۇعان دەيىن مۇنداي دارەجەدەگى جارىستار وتكىزىلمەگەن عوي. سوندىقتان قازىر بىزگە مەملەكەتتىك تىلدە, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە جۇرگىزەتىن كوممەنتاتورلار وتە كەرەك. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ءبىز شەتەلدىك ماماندارمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, ولاردان تاجىريبە الۋدامىز. قازاق تىلىندەگى حاباردى ارينە ءوزىمىز جۇرگىزەمىز. ال ويىنداردى الەمگە تاراتۋ قۇقىعى كوپجىلدىق تاجىريبەسى بار شەتەلدىك كومپانياعا بەرىلدى. ديكتورلار مەن كوممەنتاتورلاردى سولار دايىندايتىن بولادى. ال ءبىز ولارعا تەك قولدان كەلگەنشە جاعداي جاسايمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن داستان كەنجالين.