1. قالاعاڭ. قالاۋبەك
ول كىسى ولجاسقا ونشا ۇناماي قالىپ, قاشاننان بەرگى قۇتتى ورنىنان, ياعني “ورگسەكرەتارلىقتان” كەتكەن كەزەڭ ەكەن. وبلىسارالىق (شىمكەنت, جامبىل, قىزىلوردا) ءبولىمشەگە ءبىز جاۋاپتى حاتشى بوپ تاعايىندالعانىمىزدا, قالاعاڭدى جىعا تانىمايتىنبىز. سىرتىنان عانا بىرەر مارتە كورگەنبىز. جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. “قالاۋبەكسىز قازاقستان جازۋشىلار وداعى قالاي بولار ەكەن؟” – دەگەن پىكىرلەردى ءجيى-ءجيى ەستىپ جۇردىك. “ويپىرماي, وسى ءسوزدى سونشاما قيساپسىز قايتالاي بەرەتىندەرى قالاي؟” – دەپ ويلاپ قوياتىنبىز. تاڭىرقاپ قانا.
قازاقستان جازۋشىلار وداعى ءۇشىن, ونىڭ باسقارماسى مەن اپپاراتى ءۇشىن قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆتىڭ قانداي قادىر-قاسيەتى بار ەكەنىن ءبىلمەيتىنبىز. الپىسىنشى جىلدارى مەرزىمدى باسپاسوز بەتتەرىنەن, ادەبي باسىلىمداردان قالكەن شاربولات ۇلىنىڭ شىعارمالارىن ىزدەپ ءجۇرىپ وقىعانىمىز راس. سول سۇيىكتى قالامگەرىمىزدىڭ كادىمگى اتى-ءجونى قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆ بوپ شىققاندا شە, شىنىمەن-اق قايران قالعانبىز. جاتىرقاعانبىز. بىرازعا دەيىن.
جازۋشىلار وداعىنىڭ وبلىسارالىق ءبولىمشەسىندە جۇرگەن سوڭ الماتىعا بارىڭقىرايسىڭ. ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ باسقارۋىمەن وتەتىن سەكرەتاريات وتىرىستارىندا ءالسىن-ءالسىن ەسەپ بەرەسىڭ. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا (ول كەزدە شىمكەنت وبلىسى دەپ اتالادى) كۇن سايىن بولماسا-داعى, اپتا ارالاتپاي, اقىن-جازۋشىلار توپىرلاپ كەلىپ جاتادى. “جىلعا جۋىقتادى. قالاۋبەك كەتكەلى. وداقتاعى ورنى ويسىراپ تۇر”. “قاپ, قالاعاڭ بولعاندا عوي!” الماتىعا, قانداي ءبىر باسقوسۋعا بارساڭ, ەستيتىنىڭ وسى. ول جاقتان, وداقتان جەتەتىن جازۋشىلارىڭنىڭ پويىزدان تۇسە بەرە تىلگە تيەك ەتەتىنى تاعى دا وسى. بىردە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كاتتا كونفەرەنتسيا وتەتىن بولدى. الدىن-الا ازىرلىك ماسەلەسىن تالقىلاماققا الماتىعا شاقىردى.
شي قالپاقتى شىر اينالدىرا قىرقىپ, كۇنقاعار جارعاعىنان جۇرداي قىپ كيەتىن “كومەندانت” جازباگەرىڭىز قالمۇقان يساباەۆتى ءبىر توپ قالامگەر قورشاپ تۇر. جازۋشىلار ءۇيىنىڭ الدىنداعى الاڭقايدا. قالمۇقان اعامىز ءماز-ءمايرام: “قالاۋبەككە ءبىر جىلداي بۇرىن, بۇرتيىڭقىراپ كەتىپ بارا جاتقانىندا ايتقامىن. كوپ ۇزاماي وداققا قايتا ورالاتىنىن ەسكەرتكەنمىن. ولجاستىڭ ءوزى شاقىرىپ الاتىنىن بىلگەمىن. ساۋەگەيلەردى سىرتتان ىزدەيسىڭدەر. ارالارىڭدا جۇرگەنىمىزدى بىلمەيسىڭدەر”, دەپ قويادى ەرنىن ءشۇيىرىپ. سۇق ساۋساعىن شوشايتا بيىككە كوتەرىپ.
قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆتىڭ جازۋشىلار وداعىنا قايتا ورالۋىندا ءبىراز گاپتەر مەن كەپتەر جوق ەمەس-ءتى. سولاردىڭ ءبىرى باياعى ازيا-افريكا جازۋشىلارى جيىنىنىڭ جاڭعىرىعى رەتىندە ۇيىمداستىرىلماق الەمدىك ادەبي شاراتۇعىن. 73-ءشى جىلى كەرەمەت كونفەرەنتسيا وتكەنى بارشاعا بەلگىلى. ەندى 80-ءشى جىلداردىڭ ورتاسى اۋا جانە ءبىر شاعىنداۋ باسقوسۋ بەلگىلەنىپتى.
الگى ادەبي ءىس-شارا دا ويداعىداي دەڭگەيدە وتكەرىلدى. ارينە, وعان “ورگسەكرەتار” قوسقان ۇلەس وراسان زور. الايدا, قالاعاڭنىڭ وداق باسقارماسىنىڭ حاتشىلىعىنا قايتادان كەلۋى بىزگە جانە باسقا دا وبلىسارالىق بولىمشەلەرگە ونشا جايلى بولا قويعان جوق. جوسپاردى ءبىر جىلعا عانا ەمەس, ءار توقسانعا دا جاسايتىنعا اينالدىق. ونى وبكوممەن كەلىسىپ, جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنا جولداۋعا كوشتىك. اسىرەسە, شىمكەنت وبلىسارالىق بولىمشەسىنىڭ جۇمىس جوسپارىنا شۇقشيىپ قاتتى قارايدى. قالاعاڭ. ءار توقسان سايىن وبلىستاردىڭ ورتالىقتارىندا نەمەسە اۋدانداردا اقىن-جازۋشىلاردىڭ ايتاقا الارلىقتاي ءبىر باسقوسۋى ۇيىمداستىرىلۋى ءتيىس. ەڭ كەم دەگەندە ەكى ايدا ءبىر رەت جاڭا قولجازبالار تالقىلاۋعا مىندەتتىمىز. ارا-اراسىندا الماتىدان ادەبيەتتى ناسيحاتتاۋ بيۋروسىنىڭ جولداماسىمەن ءتورت-بەس اقىن-جازۋشى كەلەدى. جەرگىلىكتى جەرلەردە: وبلىستاردىڭ ورتالىقتارى مەن اۋدانداردا جانە قالالاردا تۇراتىن ءاربىر قالامگەردى ءبىر-ءبىر مەكتەپكە بەكىتىپ قوياتىنبىز. ولار ءبىلىم ۇيالارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاسايدى, وقىرماندار كونفەرەنتسيالارىن, كەزدەسۋلەر, جاڭا كىتاپتاردى تالقىلاۋ شارالارىن, ءتىپتى تاربيە ساعاتتارىنا دەيىن ۇيىمداستىرادى. تۇرسىنقۇلوۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرۋىنا جانە قاداعالاۋىنا سايكەس, جۇمىس جوسپارلارىمىز بويىنشا جامبىل, شىمكەنت, قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ قالامگەرلەرىن جيناپ, ادەبي جىل قورىتىندىسىنا ارنالعان جيىن جاسايتىنبىز. ءۇش وبلىستىڭ اقىن-جازۋشىلارى قىزۋ ارالاسىپ, بارىس-كەلىس باسەڭدەمەيتىن.
وبلىستىق, وبلىسارالىق, اسا ماڭىزدى سانالاتىن ادەبي شارالارعا ء“ولىپ-تالىپ” دايىندالۋ ادەتىمىزگە ءسىڭىپ كەتكەنتۇعىن. قالاعاڭ: “ولجاستىڭ تىكەلەي ءوزى قاتىسۋى مۇمكىن”, – دەپ حابارلايدى. ءبىر اي بۇرىن. جيىرما كۇن قالعاندا تەلەفون شالاسىڭ. ء“يا-ءيا, بارادى”, – دەپ قويادى. وبلىستاعىلار دۇرلىگىپ, زىر جۇگىرەمىز-اي. ون كۇن قالعاندا جانە انىقتاعىمىز كەلەر. “بارادى”, – دەيدى حاتشىمىز قىپ-قىسقا قايىرىپ. ازىرلىگىمىز ۇدەي تۇسەدى. باياندامالاردى قايتا-قايتا قارايمىز. سويلەيتىندەرگە ەسكەرتەمىز. وبكومعا, ءتيىستى ءبولىمگە كىرىپ شىعامىز. ءۇش كۇن قالعاندا قالاعاڭ: “ولجاس شەتەلدەن ۇلگەرسە, مىندەتتى تۇردە قاتىسادى, ايتپەسە ءوزىمىز-اق وتكىزە بەرەرمىز”, – دەپ ماعلۇمدايدى. اقىرىندا وزگە حاتشى نەمەسە ءوزى كەلەدى. كەيدە وكىلدەرىن جىبەرەدى.
جۇمىس ىستەتۋ دەپ مىنە, وسىنى ايت!
91-ءشى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ساحا ەلىنە ساپار شەكتىك. ياكۋتيادا قازاق ادەبيەتىنىڭ كۇندەرى وتپەكشى. وعان دەيىن دە ەكى ەلدە نەبىر ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. اراداعى التىن كوپىر, ارينە, قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆ. سسسر دەپ اتالاتىن دوكەيىڭىزدىڭ توز-توزى شىعۋعا اينالعان شاقتۇعىن. “تاشكەنت – الماتى – ۋلان-ۋدە – ياكۋتسك” ۇشاعىندامىز. ۋلان-ۋدە قالاسىنداعى اۋەجايدان تىسكە باسار تۇك تاپپاعانىمىز, ۇشاعىمىزعا قۇياتىن جانارمايدىڭ جوقتىعىنان ۇركىت شاھارىنا قونىپ, قايتادان كەرى ۇشقانىمىز جادىمىزدا. تۇرسىنقۇلوۆتىڭ “پوليار شەڭبەرىنىڭ ماڭىندا” دەگەن كولەمدى كىتابىنان ساحا ەلىن, ساحا جەرىن ءبىرشاما بىلەمىز. سيرەكتەۋ شەشىلەر ساتتەرىندە عانا سىر شەرتپەككە بارىڭقىرايتىن قالەكەڭ لەنا-انا جايىندا ايتىڭقىرايتىن. ساحا تۋىسقانداردىڭ ءتۇبى تۇركى ەكەندىگىن, ون ءسوزىنىڭ بەسەۋ-التاۋى بىزگە ەتەنەلىگىن, قىزدى – قىز, قىمىزدى – قىمىز دەيتۇعىنىن قايتالاڭقىرايتىن جاعدايلارى كەزدەسەتىن. “ە-ە, وندا ءوزىمىز ەكەن ءدا. قىز بەن قىمىزدى ءبىردەيلەگەن باۋىرلارىمىز شىن تۋىسقان بوپ شىقتى عوي”, – دەسەتىن-ءدى تۇرسىنقۇلوۆتى تىڭداعاندار.
اق ءتۇنىڭىزدى العاش رەت كورگەنبىز سوندا. ۇشاقتىڭ يلليۋميناتورىنان تومەن قاراپ تاڭىرقاعانداردىڭ اراسىندا قاجىعالي مۇقانبەتقاليەۆ, ساكەن يماناسوۆ, سابىرحان اسانوۆ, ۇلىقبەك ەسداۋلەت, قايىربەك اسانوۆ, تاعىسىن-تاعىلار بارتۇعىن. وتىزدان اسادى-اۋ اقىن-جازۋشىلارىڭىز. اق ءتۇندى بۇرىننان بىلەتىندەر جوق ەمەس سەكىلدى. “قازىر الماتىدا ءتۇننىڭ قالىڭ ورتاسى عوي. ال ەندى ساحا ەلىندە سىبىرلەپ تاڭ اتىپ كەلە جاتقان سياقتى. بىراق ىمىرتتان باستاپ تاپ وسىلاي بوپ تۇرادى”, – دەسەدى ولار.
ەڭ ءبىرىنشى كوزگە كوگىلدىرلەنىپ شالىنعان, مۇنارلى نۇرعا مالىنعان لەنا-انا وزەنى ەدى. ءبىز بۇل ۇلى دارياڭىزعا قالاعاڭنىڭ كىتابىنان قانىقپىز. تەرىسكەيگە قاراتا جىلجىعان سايىن تۇرسىنقۇلوۆ سۋرەتتەيتىن سانسىز كولدەردى كوبىرەك كورە باستادىق. ويدىم-ويدىم ورماندار جيىلەدى.
ساحا ەلىنىڭ استاناسى ياكۋتسك قالاسىندا قازاق ەلى قالامگەرلەرىنىڭ دەلەگاتسياسىن قارسى الۋ ءراسىمى قىزىق بولدى. ءتۇبى تۇركى تۋىستاردىڭ الدىڭعى ساپىندا, ويۋ-ورنەكتى اعاش توستاعانمەن قىمىز ۇسىنعان قىزداردىڭ ورتاسىندا تۇرسىنقۇلوۆ اعامىز تۇر. بىزدەن بىرەر كۇن بۇرىن ۇشىپ جەتىپ, بارلىق ماسەلەنى مانىستەپ شەشىسىپ, ويلاسىپ جوسپارلاسىپ, تاپ-تۇيناقتاي دايىنداسىپ, جايباراقات قانا جىميادى.
قازاق ادەبيەتىنىڭ ساحا جەرىندەگى كۇندەرى ماۋسىم ايىنىڭ 21-22-لەرىندە باستالىپ, اپتا بويى مەيرامدالاتىن ىسىاح مەرەكەسىنە تۇسپا-تۇس كەلىپتى. لەنا-انا ايدىنىندا اق كەمە اسىقپاي جۇزەدى. قازاقتار مەن ساحالار قوسىلا ءان شىرقاپ, بي بيلەيدى. الدان دەگەن ايماقتا, جۇماقتايىن جاعالاۋدا عاجايىپ ساۋىق ۇيىمداستىرىلدى. سوتتينتسى دەگەن سازداقتا قازاق ادەبيەتىنىڭ قۇرمەتىنە سەرگە ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. شىرىمەيتىن اعاشتى ءورنەكتەپ, ويۋلاپ قوياتىن ءمۇسىن وسىلاي اتالادى. بىزدەگى ناۋرىز مەيرامىنا ۇقسايتىن ىسىاحتا جاس دەمەي, كارى دەمەي, بارلىعى ۇلتتىق كيىمدەرىن كيىپ الادى ەكەن. التىن مەن الماس سىندى قازبا بايلىقتارىن وزدەرى يەمدەنە الماي قور بولعان قايران ساحا باۋىرلاردىڭ تۇرمىستارى تاقىل-تۇقىل. جوق-جۇقانالىقتارى كورىنىپ تۇر. بايقالا بەرەدى. ءجۇرىس-تۇرىستارىنان. ءسوز لامدەرىنەن. اعاش ءۇيلەردىڭ ىشىنەن دە, سىرتىنان دا. سوندا دا اقكوڭىل. اقەدىل. پەيىلدەرى كەڭ. اس تا توك قىمىز. بۇرالا بيلەگەن قىز. جىلقىنىڭ جامباس سۇيەگى مەن جىلىكتەرىن جۇلقي تىستەپ, راحاتتانا ءمۇجيتىن جالپاق بەت, قىسىق كوزدەۋ جىگىتتەر. اياقتارى قيسىقتاۋ.
ىسىاح مەيرامىن جىرشى اشادى ەكەن. ودان سوڭ كوبىنەسە اتاقتى ولونحو ەپوسىنىڭ كەيىپكەرى تۋياارىما كۋو سۇلۋ قۇتتىقتايدى. ورتادا وت تۇتەتىلەر. ۇلكەندى-كىشىلى داۋىلپازدار دۇرىلدەي دابىلداتىپ قويا بەرەر. ونىڭ كوندوي, كوپسۇۇر, جيرەر, دىھابا سياقتى ونداعان تۇرلەرى بار ەكەن. بىراق, ءبارىبىر, ساحانىڭ ەڭ نەگىزگى, جەتەكشى ۇلتتىق ساز اسپابى – شاڭقوبىز بولىپ شىقتى. قازاقتىكىنەن ۇلكەندەۋ, ءۇنى وزگەشەلەۋ. قاتتىراق شىعادى.
“بيىلعى ىسىاح قىران ايى دەپ اتالادى, – دەگەن ەدى سوندا قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆ ساحالاردىڭ ساقا اعالارى سياقتانىپ. – ءار جىلدا ءارتۇرلى اتپەن مەيرامدالادى. ءداستۇر سولاي. انە, اناۋ جاس قىران قاراقۇسپەن ايقاستى بەينەلەي بيلەپ ءجۇر. وڭ جاقتاعى قىز-قارلىعاشتار, سول جاقتا بۇلبۇل-بالاپاندار ءبيى...”
ىسىاح سوڭى الامان بايگەگە ۇلاسقان. تۇرسىنقۇلوۆ اتىنداعى جۇلدە تىگىلگەن. ونى كۇرەڭقاسقا سۇلۋ بەستى جەڭىپ العان.
سوندا, ساحا ەلىنە بارعانىمىزدا, ونشاقتى كۇننىڭ ىشىندە لەنا-انامەن سىرلاستىق. ءبۇلۇي-قاتىن دارياسىمەن جىرلاستىق. مارحا-قىز وزەنىمەن مۇڭداستىق. الدان اۋدانىن ارالادىق. نۇرىباي ايماعىندا ءتورت تۇنەدىك. بارلىق جەردە ءبىزدىڭ قالەكەڭدى بىلەدى ەكەن. كىتاپتارىنان تانيتىن كورىنەدى. كوپشىلىك كىتاپحانالارىندا دا, جەكە كىتاپحانالاردا دا تۇرسىنقۇلوۆتىڭ “عاجايىپ كەندەر ەلى” جانە “سالەم, ياكۋتيا!” دەگەن دۇنيەلەرى ءتىزىلىپ تۇر. ول جىلدارى “ساردانا مەن قىزعالداق” ءالى شىعا قويماعان. ءبىر قىزىعى, قالاعاڭدى قاي قالاسىنا نەمەسە اۋدانىنا بارسا-داعى باسشىلارى قۇشاقتاي الادى. قاراپايىم حالىقتىڭ اراسىنان ارسالاڭداپ شىعىپ, اعامىزدىڭ قولىنان, سونسوڭ اجىمدەرى باسىمداۋ بەتىنەن سۇيەتىندەر ءجيى-ءجيى كەزدەسەر. قولدان-قولعا تيگىزبەستەن, قازاق جەرىنەن بارىپ قالعان ساحا سەكىلدەندىرىپ قولتىقتاپ الا جونەلەر. قىز-كەلىنشەكتەرى قورشالاي قاۋمالاپ, بيلەتىپ اكەتەر. ال قازاقستاندا قالاعاڭنىڭ بۇلاي اسپەتتەلگەنىن كورمەپپىز.
“سەن مىنا جىگىتپەن سويلەسىپ بايقاشى, – دەدى ءبىر كۇنى قالاعاڭ. – قىزىقتىرۋى ابدەن-اق مۇمكىن. كورشى”. ءسويتتى-داعى ساحالارعا ءسال-ءپال كەلىڭكىرەمەيتىن, شامامەن العاندا ءبىزدىڭ ارامىزداعى مۇقانبەتقاليەۆ قاجىعاليعا ۇقساس كەرەمەت كوركەم جىگىتتى تانىستىرىپ, ەكەۋمىزدىڭ قولدارىمىزدى قاباتتاي قىسىپ-قىسىپ قويدى. جاپ-جاس, جىگەرلى جىگىت ساحا رەسپۋبليكاسى وقۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ەگور جيركوۆ ەكەن. اتى-ءجونى باسقاشا بولعانىمەن, ۇلتى ساحا. ءوز حالقىن جانىنداي سۇيەتىنى جالىنداعان سوزىنەن, بىرتە-بىرتە كوزىڭىز انىق جەتەتىن اقيقات ىسىنەن اڭعارىلادى. ساحا مەن قازاق تاعدىرى وتە ۇقساس. ەگورىڭىز ەمەۋرىنمەن ەمەس, اشىق ايتادى. جەر-سۋ بايلىعىن ەمىن-ەركىن بيلەپ-توستەۋ ءۇشىن پاتشالىق-رەسەيلىك ساياسات ساحالاردى دا الدەنەشە رەت تەرىسكەيگە تىقسىرعان. قولدان قىرعان. بىرەر ميلليون حالىقتان ءۇش ءجۇز مىڭنان ءسال عانا اساتىن اعايىندارىمىز قالعان. قازىرگى ساحالار سالت-ءداستۇرىن, ءتىلى-ءدىلىن قايتا ورالتۋ ءۇشىن قىزعىن كۇرەس جۇرگىزۋدە ەكەن. ەگور جيركوۆتىڭ ءوزى – بىرەگەي باعدارلامانىڭ اۆتورى. ول باعدارلاما رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىندە قارالىپ, بەكىتىلىپتى. قۇجاتتى حالىق تا قىزۋ قولداپتى. سەبەبى, “ەگوردىڭ ەرەجەلەرى” مەكتەپتەردەگى وقۋ-تاربيە ءىسىن تۇبەگەيلى, ءتۇبىرلى تۇردە ۇلتتىق سالت-داستۇرلەر مەن حالىقتىق پەداگوگيكا نەگىزىندە جۇرگىزۋدى كوزدەيدى. وكىنىشكە قاراي, ورتالىق جاقتان قارسىلىق پەن قىسىمنىڭ كوكەسى كورسەتىلىپ جاتىپتى. ء“بىز, ءبارىبىر, ءۇن-ءتۇنسىز, ايقاي-شۋسىز تىرلىك ىستەي بەرەمىز. ءبىز وياندىق!” – دەگەن ەدى سوندا ەگور ءىنىمىز.
ودان بەرى, مىنەكيىڭىز, جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپ كەتىپتى. ءتۇبى تۇركى تۋىستار نە كۇيدە ەكەن دەپ ۋايىم شەگەسىڭ. الەك كەشكەندەي كۇيگە تۇسەسىڭ كەيدە. كەلەسى كەزەكتە ساحا ادەبيەتىنىڭ كۇندەرى ءبىز جاقتا وتپەكشى ەدى. سسسر تاراپ, كەڭەستىك جۇيە كۇيرەدى. ساحالارمەن بايلانىس ءۇزىلدى. ساحا رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ساحا-ياكۋتيانىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆتىڭ ءوزى ول جاققا بارۋدى سيرەتتى.
94-ءشى جىلدىڭ كوگىلدىر كوكتەمىتۇعىن. قازىعۇرتتىڭ اينالاسىنداعى قىراتتار قۇلپىرا باستاعان. قازاقتىڭ قاسيەتتى دالاسىندا قىرلار قىرۋار عوي. الايدا, قازىعۇرتتىڭ توڭىرەگىندەگى توبەلەر تاڭعاجايىپ تۇرگە ەنەتىن ەرەكشە كوكتەمدەر كەزدەسەر. ءساۋىردىڭ سوڭىنا, كەيدە مامىردىڭ ورتاسىنا دەيىن سولاي بولار. سول جىلى جىرالاردا ساقتالعان ءسۇرى قارلاردىڭ ەتەكتەرىندەگى سارشاناق پەن بايشەشەك جازعا دەيىن جايناعان. قىرلار كىلەمنەن بەتەر قىرمىزىلانعان. ءساۋىردىڭ ورتاسىندا الپىس جىلدىعىن اتاپ وتپەككە كەلگەن قالاعاڭنىڭ قاسىندا قازاق, وزبەك, قىرعىز قالامگەرلەرمەن قاتار ساحا رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكى كەلىنشەگى جۇرگەن. قازىعۇرت اۋدانىنىڭ ورتالىعىنداعى مادەنيەت سارايىندا, شاربۇلاقتاعى كلۋبتا جۇرەكجاردى جيىندار بولعان. سونسوڭ قىرلاردى كەزىپ كەتكەنبىز. شوق-شوق شىعارماشىل زيالىلار. توپ-توپ وقىرماندار. ساي-سايلارعا جارىسا جۇگىرىپ تۇسەدى. قۋانىسا قۋالاسىپ, قىرلارعا كوتەرىلەدى. بار-بارشاسى بالا بوپ كەتكەندەي. قيماستاي قىرات توسكەيىندە, تامىلجىعان تابيعاتتىڭ كىلەم-كوگالىندا تۇرمىز.
كەنەت قالاعاڭا قارادىق-اۋ سوندا. قاراساق, كوڭىل-كۇيى ونشا ەمەس. “ويپىراي, بۇدان ارتىق نە كەرەك؟ نەلىكتەن تۇنجىرايدى؟ الدەبىر نارسەگە رەنجىدى مە؟” – دەپ, مازاسىزداندىق.
تومەنگە تۇستىك. تۇرسىنقۇلوۆتىڭ تۇنەرىڭكى ءجۇزى ايىقپادى. شاربۇلاققا ورالدىق. داستارقان باسىندا قوناقتاردىڭ ءبارى كوڭىلدى وتىردى. ساحانىڭ سۇلۋلارى قالاعاڭدى قاتتى ساعىنىپ قاپتى. قايتا-قايتا قۇشاقتايدى. ناعيما جەڭگەمىز راحاتتانا كۇلەدى. قىزعانبايدى. “كوپتەن بەرى كورمەدى عوي ساحالارىن. قويا بەرىڭدەر, ماۋقىن باسسىن”, – دەيدى. ءبارىبىر, قالاعاڭنىڭ قاباعى اشىلمادى.
كۇن ەڭكەيە وبلىس ورتالىعىنا ورالىپ كەلە جاتتىق. قازىعۇرت تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى ءبىر بيىك توبەنىڭ تۇسىنان وتە بەرگەنبىز. “توقتايىقشى”, – دەدى قالاعاڭ. كىلەم-كوگال ورنەكتەگەن كەربەز بەتكەيگە كوتەرىلدىك. ءبارىمىز. ساحانىڭ سۇلۋلارى قالاعاڭدى قولتىقتاپ العان. مەرەيتوي يەسىندە ءسال-ءپال قىزۋلىق جوق ەمەس. ء“بىر ءسوزىم بار, – دەدى ول كىسى سوندا بىزگە قادالا قاراپ. – مەن سەندەرگە وكپەلەدىم...”
جۇرەگىمىز سۋ ەتە ءتۇستى. نە جازىپ قالدىق ەكەن؟ ءبارى-ءبارى دۇرىس سەكىلدىتۇعىن. شاربۇلاقتىڭ بيىگىندە عانا بايقادىق قوي. كوڭىل-كۇيىنىڭ بۇزىلىڭقىراعانىن. ويلاپ-ويلاپ, ازىراق اۋىرىڭقىراپ جۇرگەندىگىنەن شىعار دەپ تۇيگەنبىز. سويتسە-ە-ە-ەك, وكپەلەدىم دەيدى عوي. باياعىدا جازۋشىلار وداعى حاتشىلىعىنا باعىناتىن بولىمشەنى باسقاردىق. جەتى جىلداي قالاعاڭ تىكەلەي باستىق بولدى. ۇيىمداستىرعان شارالارىمىزعا كەي-كەيدە كوڭىلى تولماعانىمەن, تۇنەرىڭكىرەپ قانا ءبىلدىرىپ, ەشتەڭە ايتپاي-اق, ەسكەرتپەي-اق كەتە بەرەتىن. “ەندى نەنى بۇلدىردىك؟! قاپ!” – دەپ, قاتتى قاپالاندىق. قازىعۇرت تاۋىنىڭ تۇبىندەگى توبە تەپسەڭىندە.
“وكپەلەدىم, – دەدى تۇرسىنقۇلوۆ باياۋ سويلەيتىن ادەتىمەن. – سەندەر ءبىر ءداستۇردى ۇمىتتىڭدار. مەنىڭ تۋعان اۋىلىم شاربۇلاقتىڭ بيىگىندە, كىندىك قانىم تامعان تۇستا كوككە اۋناتاتىن شىعار دەپ ويلاپ ەم. كۇتىپ ەم. كوپ جىلدان بەرى كۇتىپ ەم...”
ۇنسىزدىك ورنادى. ءتىلسىز قاپپىز. ءبارىمىز.
جەڭىلتەكتەۋ ءبىر ءىنىمىز ساقىلداپ ك ۇلىپ قويا بەردى. “وي, قالاعا, سو دا ءسوز بوپ پا؟ اۋنايمىن دەپ ايتپادىڭىز با؟ ايتپەسە, اۋناي سالمادىڭىز با؟” – دەدى. قالاعاڭ وعان ودىرايا, سۇپ-سۋىق قاراعان. ساق-ساق كۇلگەن جىگىتىمىزدى ساحا كەلىنشەكتەر جاقتىرماعان. ولار ساحا رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆتىڭ نەنى مەڭزەگەنىن شامالاپ ءتۇسىنىپ قويىپتى. ءسويتىپ, ءبارىمىز كۇبىر-كۇبىر سويلەستىك. ساحا كەلىنشەكتەر “تۋندارا” ءانىن شىرقاپ قويا بەردى. مەرەيتوي يەسى مەيىرلەندى. قالاعاڭنىڭ جاقسى كورەتىن باۋىرلارىنىڭ ءبىرى: “ۋا, حالايىق! ەشتەن كەش جاقسى دەگەندەي, ءبىر كەمشىلىگىمىزدى تۇزەتۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر. مىنا قازىعۇرت تاۋىنا ەڭ جاقىن, ەڭ تورە توبەنىڭ كىلەم-كوگالىنا الپىسقا تولىپ, اۋدانى مەن اۋىلىنا كەلىپ وتىرعان اعامىزدى اۋناتامىز!” – دەدى. قازاقتىڭ قوس كەلىنشەگى, ساحانىڭ سۇلۋلارى قالاعاڭدى قورشالاپ الىپ ءجۇردى. اياق باسپاعان, ءبىر تال كوگى جىعىلماعان جاققا قاراي. كەنەركوك جيەگىنە جاقىنداعان الاۋ كۇن العاۋسىز ارايىمەن ايمالاعان الاڭقايعا.
اعامىز اۋنادى, كەتتى. اۋنادى, كەتتى...
ورنىنان تۇرعان ساتتە شە, قايران قالاعاڭنىڭ قاباعى شايداي اشىقتۇعىن. ەكى ەزۋى ەكى قۇلاعىندا. جالتىر توبەسىن جاسىرعىسى كەلىپ ماڭدايىن وراي قايىرا بەرەتىن جارتى ۋىس شاشى جالبىراپ كەتكەن. بىرەۋى ۇلكەندەۋ, ەكىنشىسى قىسىقتاۋ كوزدەرى شوقتاي جاينايدى. ءساۋىر كوگالىنىڭ كەشقۇرىمعى شىقتارى ما, الدە تولقىنىس جاسى ما, ايتەۋىر بەتىندەگى بىرەر تامشى سانسىز سىزىقتار بويىمەن سىزاشىقتانا سىرعىعان.
سول كورىنىس كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسىمدە.
2. قالەكەڭ. قالداربەك
ول كىسى ورنىنان كەتكەندە ءبىرتۇرلى بوپ قالعانبىز.
قالەكەڭ. قالداربەك نايمانباەۆ. ء“بىلىم جانە ەڭبەكتەن” بىلەتىنبىز. جۋرنالدىڭ باس رەداكتورى ەكەنىن. ءوزىن كورمەگەنبىز. كەيىننەن “قوشتاسقىم كەلمەيدى” دەگەن دۇنيەسىنە عاشىق بولدىق. “باستاۋىنان” باس الماي سۋسىندادىق. “بەيمازا قوناعىنا” تاڭىرقادىق. “اپتابى” مەن “شىلدەسىنە” قىزدىرىنا قىزىقتىق. “كوكتوبەسىنە” كوتەرىلىپ, كوكەمىزدىڭ كوركەمدىك الەمىنە سۇيسىندىك.
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى كەزىندە جاقىنىراق بولىڭقىرادىق. جۇمىس جاعدايىمەن. وبلىسارالىق بولىمشەگە كەلگەنبىز. كەيىننەن قالەكەڭ وداقتىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولىپ سايلانعان. ءبىراز جىلدار بويى جاپ-جاقسى جۇمىس ىستەگەن.
ەندى, مىنە, ورنىنان ءتۇستى. قالەكەڭ سياقتى سۇلۋ, سىمباتتى, سىرباز, سەرى كىسىگە قىزمەتتەن ءتۇسۋ تىم-تىم قيىن سەكىلدى سەزىلدى. قينالعانىمىز راس.
ورنىنان بوساپ قالعان قالداربەك نايمانباەۆقا ارادا اپتا وتەر-وتپەستە تەلەفونمەن قوڭىراۋ شالعانبىز. جۇرەكسىنىڭكىرەپ. داۋسىنىڭ ءتۇسى ءىرىپ تۇرعان جوق. جامان ەمەس سياقتى. “وي, اينالايىن. مەنىڭ حابارلاسقالى وتىرعانىمدى قايدان بىلە قويدىڭ؟! ءجۇدا جاقسى بولدى عوي ءوزىڭنىڭ ىزدەگەنىڭ”, – دەدى. ۇنىنەن تۇك بىلدىرمەي تۇر. ادەيىلەپ اۋەندەتىڭكىرەيتىندەي. الايدا, اح-حا-حالاپ كۇلمەدى كوكەمىز. ادەتتەگى, ادەمى كۇلكىسىن ەستىگىمىز كەلەدى-اق. “بىلاي عوي, – دەدى جادىراڭقى داۋسىن ودان بەتەر نىقتاي تۇسكەن نايمانباەۆ. – وسى جاقىن ارادا اۋىل جاققا بارسام دەگەن ويدامىن, اينالايىن”. “كەلىڭىز, قالەكە, كەلىڭىز”. “كەلگەندە, بىلاي, اينالايىن. ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق. قينالماعىن, جاراي ما؟ ەشكىمگە ايتپاعىن, جاراي ما؟ ەكەۋمىز عانا, ەمىن-ەركىن عانا كەلەسكە سوعايىق. سوسىن شاردارا. ءتورت-بەس كۇندە قايتامىن, جاراي ما؟ ءتۇسىندىڭ بە؟” ء“تۇسىندىم, قالەكە. جارايدى, قالەكە”.
حابارلاسقانىمىزعا قاتتى قۋانعانى داۋسىنىڭ تۇسىنەن انىق ءبىلىنىپ تۇردى. قالەكەڭنىڭ قۋانعانىنا ءبىز دە قۋاندىق.
باياعىدا, 70-ءشى جىلداردىڭ باسىندا اۋداندىق گازەتتە ەدىك. “ماياك” دەپ اتالاتىن ورىسشا باسىلىم باستى ورىندا. “شامشىراق” – قازاقشا اۋدارماسى عانا. بىزدىكى تارجىمە تىرلىكتۇعىن. رەداكتورىمىز ۆاسيلي يۆانوۆيچ پوپراۆكو دەگەن كىسى. جالپى العاندا, جامان ادام ەمەس ەدى. ەركىندىكتى جاراتاتىن. باتىل سويلەيتىن. اۋپارتكومعا جالتاقتاي بەرمەيتىن. كوپ وقيتىن. 77-ءنىڭ كۇزىنە تامان ورنىنان الىندى. كۇتپەگەن جەردەن. توتەنشە تۇردە. پارمەن سوناۋ ماسكەۋ جاقتان سەكىلدى. سويتسەك, اندرەي ۆوزنەسەنسكي دەيتىن اتاقتى اقىننىڭ شاتاقتى پوەماسى ءبىزدىڭ گازەتتىڭ ماشينكاسىندا باسىلىپتى. سول كۇيىندە ءبىراز جەرلەرگە تاراپتى. كوبەيتىلىپ. كگب-نىڭ كىسىلەرى ۇستاپتى. دەستى. ايتەۋىر اكەمىزدەي كورىنەتىن رەداكتورىمىز تابان استىنان ءتۇستى دە قالدى. ۇرپيىستىك. ءبىر-بىرىمىزگە ۇركە قارايمىز. جۇما كۇنى ەستىگەنبىز. سەنەر-سەنبەسىمىزدى بىلمەگەنبىز. سەنبىدە ويلانىپ, جەكسەنبى كۇنى ەكس-رەداكتوردىڭ ۇيىنە باردىم. جول-جونەكەي گاسترونومعا قايىرىلىپ, ماسكەۋدىڭ ايرىقشا اراعىن العام. ءبىر شولمەك قوي. ۆاسيلي يۆانوۆيچ مەنى كورىپ, ەڭكىلدەپ جىلاپ جىبەردى. قىزۋ ما دەيىن دەسەم, وندايى بايقالمايدى. ىشىمدىك جاعىنا كەتارى ەمەس قوي, ايرىقشا اراققا ايرىقشا بوسادى ما دەسەم, شولمەك جاققا ءتىپتى نازار سالمايدى. شىنىمەن-اق مەنىڭ كەلگەنىمە قۋانعانداي. ءبىراز جىلاپ الىپ, ديۆاننىڭ تورىنە وتىرعىزدى. قايتا-قايتا قۇشاقتايدى. ارقامنان قاعىپ قويادى. “ۆەرنىي تى ۋچەنيك موي!” – دەپ, جانارلارى قايتادان جاساۋرايدى. بىرتە-بىرتە ءبىلدىردى عوي, ءۇش كۇننەن بەرى ۇيىنە ءبىز جاقتان ءبىر ادام باس سۇقپاپتى. جايشىلىقتا جاندايشاپتانىپ, جاعىمپازدانىپ جۇرەتىن ءتورت-بەس كىسى بارتۇعىن. اۋداندىق گازەتتە. ات ءىزىن سالماپتى. “ناعىز ادال شاكىرتىم سەن ەكەنسىڭ عوي!” – دەپ تۇننەن قالعان بورششتى ىسىتتى. ەكەۋمىز ەكى-ءۇش ساعاتتاي سىرلاستىق. ەندى ءوزىن ەشقانداي رەداكتورلىققا ەشقاشان بەكىتپەيتىنىن, قارا تىزىمگە تىركەلگەنىن ايتىپ, تەرەڭ-تەرەڭ كۇرسىندى. “ونىڭ ءبارىن قويشى. بارىنەن بۇرىن ءۇش كۇن, ءۇش ءتۇن بويى ءبىر قىزمەتكەرىمنىڭ كەلمەگەنىنە كۇيىنەمىن. ۆەرنىي تى ۋچەنيك موي!” – دەيدى پوپراۆكو. “ۆاسيلي يۆانوۆيچ, اناۋ اندرەي ۆوزنەسەنسكيدىڭ شىعارماسى نە تۋرالى ەدى؟” – دەدىم. بۇرىنعى رەداكتورىم اينالاسىنا جالتاقتاپ قاراپ: “ت-س-س! سەن سۇراما. مەن ءلام-ءميمسىزبىن”, – دەدى. “كەلگەنىڭە راحمەت. كەلگەنىڭە مىڭ دا ءبىر راحمەت! سەن كەلمەگەندە نە بولاتىنىمدى بىلمەيمىن”, – دەپ قالبالاقتاپ شىعارىپ سالعان سوندا.
بۇرىننان-اق باستىق بولىپ تاعايىندالعانداردى جالباقتاپ بارىپ قۇتتىقتاۋعا جوقپىز عوي. پوپراۆكونىڭ جاعدايىنان كەيىن ورىندارىنان الىنعاندارعا جانىمىز اشىپ, جاندارىنا جاقىنداڭقىراپ, جۇباتقىمىز كەلىپ تۇراتىنى راستۇعىن. قالەكەڭە تەزدەتە تەلەفون شالىپ, حال-جاعدايىن سۇراۋىمىزدىڭ سەبەبى سودان. 70-ءشى جىلداردان بىلاي قاراتا قانشاما زاماندار وتكەنىمەن, پوپراۆكونىڭ پۇشايمان كۇيى كوز الدىمىزدان كەتپەيتىن.
قالەكەڭ كەلىسىلگەن كۇنى تاڭەرتەڭ پويىزدان ءتۇستى. سول سىمباتتى, تەكتى تۇرپاتتا. ءتىپ-تىك. جىپتىكتەي. جۇتىنىپ تۇر. اق كۇمىس شاشى, ءسال-ءپال سىعىرايتا, قيىقتارىمەن قاراپ الىپ, جىپىلىقتاتا جونەلىپ, قالت قادالاتىن كوزدەرى. شۋاق شاشىراتار جىپ-جىلى جىميىسى. الايدا, اح-حا-حا-لايتىن كۇلكىسىن اڭساعان كۇيىمىزدە كولىككە وتىرىپ, كەلەسكە تارتتىق.
ءبىرتالاي جىلدار بۇرىنىراقتا ادەبيەتتى ناسيحاتتاۋ بيۋروسىنىڭ جولداماسىمەن كەلگەنى, تاپ وسىلاي كەلەسكە كەتكەنىمىز, ودان شاردارانىڭ شەتكى شارۋاشىلىعىنا دەيىن ارالاپ قايتقانىمىز ەسىمىزگە تۇسكەن. قالەكەڭمەن بىرگە سىرباي اعا ماۋلەنوۆ بارتۇعىن. سارىاعاشتا سان مارتە دەمالعان, ەمەن-جارقىن ەم العان سىراعاڭ قالەكەڭدى ەرەكشە ەركەلەتەدى ەكەن. “قالداش!” دەپ الىپ, كۇركىرەي ولەڭ وقىعان. اسانقايعى اتامىزدىڭ “ەكى كەلەس, ءبىر تالاسىنىڭ” ءمانىسىن تۇسىندىرگەن. “قالداش!” دەپ قويىپ, الماتىداعى اي ءمۇيىز اعالارىمىزدىڭ اڭعال مىنەزدەرىن كەيىپتەپ كورسەتكەن. “تيتىمدەي عانا توقاشتىڭ كەڭ كوسىلگەن كەلەسىن قاراڭدارشى!” – دەپ, بيىك بەلەستەردىڭ بىرىندە تەمىر كولىكتەن ءتۇسىپ, شوقىنىڭ باسىنا كوتەرىلگەن. شاردارا تەڭىزىنىڭ جاعاسىندا كۇرەكتەي قولىمەن ءىنىسىنىڭ يىعىنان ءبۇرىپ ۇستاپ, الدەبىر ازىلىمەن كۇلدىرىپ: “قالداش, قانداي بالىقتى جاقسى كورەسىڭ؟” – دەگەن داۋسىنا دەيىن كۇمبىرلەپ قۇلاقتا تۇرعانداي. “سىراعا, سىردىڭ شاعىن شاباعىنان باستاپ قىلقانسىز قاراجونىنا دەيىن قىلعىتامىز عوي!” – دەپ ەدى سوندا قالامداس باۋىرى. اح-حا-حالاپ. ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت. قايتا-قايتا اح-حا-حالاپ. كۇلكىسىن ءۇستىن-ءۇستىن ۇستەمەلەتە ەركەلەپ. “اي, قالداش! اياۋسىز اسايتىن اكۋلا بولدىڭ عوي وندا”, – دەيدى اح-حا-حاعا كەڭكىلىن, سونسوڭ سىلقىلىن قوساتىن سىراعاڭ.
سىرداريانىڭ جاعاسىندا سىراعاڭنىڭ زورايىپ, قالداش اعامىزدىڭ سورايىپ تۇرىستارىنىڭ ءوزى عاجايىپ عانيبەتتۇعىن.
كەيىنىرەكتە قالەكەڭ ءدىلارا جەڭگەمىزبەن بىرگە باعاراعا بارا جاتقاندا ەكى كۇنگە كىدىرگەن. شىمكەنتتە. ويحاي, اعالارى, دوس-جاراندارى, ىنىلەرى جەتىپ-ارتىلادى عوي. بىراق, بىزبەن ءبىر كۇن بويى بىرگە جۇرگەن سوندا. كىتاپ قاراعانبىز. قايران-اي, شىمشاھارىڭىزدا ەسكىلى-جاڭالى جاپ-جاقسى كىتاپ دۇكەندەرى كوپ بولۋشى ەدى. ەرىنبەي ارالايتىن. ءدىلارا جەڭگەمىزبەن جۇرگەن ساپارىندا سايرامعا, سانسىز بابتار كەسەنەلەرىنىڭ بىرقاتارىنا بارعان. زيارات ەتكەن. سونسوڭ سايرام اۋدانىنداعى اقسۋكەنت اۋىلىنىڭ امبەباپ دۇكەنىن قىزىعا كورگەن. مۇندا باسقا جاقتاردان, وزگە ساۋدا-ساتتىق ورىندارىنان تابىلا قويماس الدەبىر نارسەلەر كەزدەسىپ قالاتىن. سول جولى قالەكەڭ جەڭگەمىز ەكەۋى نەمەرەلەرىنە بىردەڭە ىزدەپ جۇرگەندەرىن بىلدىرگەن. الماتىڭىزدان, جول-جونەكەي جامبىلىڭىزدان, ءتىپتى ونىڭ ارعى جاعىنداعى ماقتاي بەرەر مەركىڭىزدەن كەزدەسپەگەن كورىنەدى. ءساتىن سالىپ, كەنەت اقسۋكەنتتەن تابىلا كەتكەنىن قاراڭىزشى! قالەكەڭ بالاشا شاتتاندى. نەمەرەسىن قالەكەڭنىڭ قانشالىقتى جاقسى كورەتىنىنە قايران قالعانبىز.
مىنەكيىڭىز, ەندى سونىڭ ءبارىن كوز الدىمىزدان تىزىلتە وتكىزىپ, كەلەسكە كەلە جاتىپپىز. كۇنى كەشەلەر عانا قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەدى. ەندى...
بۇرىنعى “كەلەس” كەڭشارىنىڭ كىشكەنەلەۋ قوناق ۇيىندەمىز. شيپالى سۋى وزگەشەلەۋ. سارىاعاشتىڭ سۋىنان باسقا. بەس-ون ءمينوت ۆانناسىندا جاتساڭىز, سەرگىپ شىعا كەلەسىز. قۋناپ, قۋتىڭداپ قالاسىز. قالەكەڭ مۇنى جاقسى بىلەدى. بۇرىننان-اق. كەلەستىڭ ەكى-ءۇش جىگىتى, ءۇش-ءتورت كەلىنشەگى قۇراق ۇشىپ كۇتەدى-اي. قالاي دا قالەكەڭنىڭ كوڭىلىن كوتەرگىلەرى بار. ونىڭ ورنىنان ءتۇسىپ قالعانىنان حاباردار. بىراق ەشتەڭە بولماعانداي, ول ماسەلە تۋرالى ءلام-ميم دەمەس. ءمىنايى مىنەزدەر. شىنايى ىقىلاس. كەلەستە سولاي. كوكتەمتۇعىن. كەلەستىڭ كوكتەمى كەلىستى عوي, شىركىن. ءساۋىردىڭ سوڭىندا تال-تەرەكتەردىڭ جاپىراقتارى جاڭا-جاڭا جايىلىپ, شايىرلارىنان ارىلىپ, اتىرگە بەرگىسىز حوش يىستەرىن بۇرقىراتار. ورىگىڭىز ءتۇيىن تاستاپ ۇلگەرەر. ال المانىڭ بۇيرالانعان بۇتاقتارىندا اقشىلتىم گۇلدەر تولايىم-تۇتاس جابىلا قويماعان. شابدالىڭىز دا سولاي. ماقتا القاپتارىندا قوسقۇلاقتانعان قوزا تەربەلەر. ءجۇزىمنىڭ بويىندا بۇرشىك سىزدار.
كوكتەمنىڭ ساۋمال سامالىمەن قوسىلا ءان شىرقالدى. “كەلەس, كەلەس, كەلەسكە. كەلەس كەربەز ەمەس پە؟! وسى وتىرعان وتىرىس, ءبىر عانيبەت ەمەس پە؟” – دەپ, كەلىنشەكتەر قالەكەڭدى قوسىلما-قايىم ايتىسقا شاقىردى. ول كىسىنىڭ وتىرىستارعا قاتىسقانىن, قالادا بولسىن, الىس-الىس اۋداندار مەن اۋىلداردا بولسىن, تالاي-تالاي, ءتۇرلى-ءتۇرلى داستارقانداردىڭ باسىندا دۋ-دۋ اڭگىمەلەرگە, گۋ-گۋ قىزىقتارعا قىزۋ ارالاسقانىن كورگەنبىز. ەزىلىپ كوپ وتىرماس. كوپ سويلەپ جالىقتىرماس. بىراق, بوتەنسىمەس. جاتىرقاماس. ادەتى مەن ادەبى كەرەمەتتۇعىن. “ادەبيەتتىڭ ءوزى – ادەپ ەمەس پە؟ ا-ا-ا!” – دەۋشى ەدى. اۋىزەكى سويلەۋىندە دە, كوركەم جازۋىندا دا تاپتاۋرىننان تارتىناتىن-دى. تىڭ ورنەككە قۇنىعاتىن. قۇنارعا قۇشتارتۇعىن. “كەلەس” كەڭشارىنىڭ كىشكەنە قوناق ۇيىندە كەنەت اندەتىپ قويا بەردى-اۋ قالەكەڭ. الگى كەلىنشەكتەردىڭ سايىسپاققا شاقىرعانىن ابەستەۋ ساناپ, ىڭعايسىزدانا باستاعانبىز. كوڭىل- كۇيى اناۋ ايتقانداي بيىكتە ەمەستىگىن بىلدىرمەيدى, ارينە. الايدا, ايتىسپاققا احۋالى جوق قوي. ءاۋ دەگەنىن ەستىمەگەن ەك قوي. كەلىنشەكتەر ءبۇلدىردى-اۋ, دەپ ءتۇيىپ, تۇيىلىڭكىرەگەنبىز. كەنەت قالەكەڭ تاماعىن كەنەگەن. اندەتىپ كەپ-كەپ جونەلگەن. راس, العاش ءۇنى قۇمىعىڭقىراپ ەستىلدى. سالدەن سوڭ-اق اشىلدى. “قوعالى-ايدىڭ” اۋەنىنە سالىپ, جانىنان شىعارىپ, ءتورت-بەس كەلىنشەككە ءتورت-بەس شۋماق ارناعان. وكىنىشكە قاراي, ىشتەي جاتتادىق-تاعى, ءتۇرتىپ الۋدى تۇندە دە, كەيىن دە ۇمىتىپ كەتىپپىز. كەلىنشەكتەر تاعى دا تالاي-تالاي ءان شىرقاعان. شامشىدەن. نۇرعيسادان. اسەتتەن. ال ايتىستا قالەكەڭنەن جەڭىلگەندەرىن مويىنداسقان. سول ءتۇنى ءبىرازدان بەرى العاش رەت اعامىز اقجارىلقاپ اح-حا-حاسىن قايتا تاپقاندايتۇعىن.
اح-حا-حالاعان ادەمى كۇلكى. قالەكەڭنەن باسقادا قايتالانباس. تەك سول كىسىگە عانا ءتان. وزىنە عانا جاراسار.
كەلەستە قايتا ورالعان.
كەلەستىكتەر ەرتەڭىنە شارداراعا قاراي شىعارىپ سالدى. ساۋىردەگى جوتا-جوندار جايناپ كەتكەن. ويپاڭداردا وزگەشە ءتۇس.
“جىڭعىل گۇلدەپتى عوي”, – دەدى قالەكەڭ قۋانىپ.
شاردارادا شابىتتانا تۇسكەن. شاعالالارعا قايتا-قايتا قادالادى. جاستىق شاعىندا كوپ ءجۇرگەن كوشەلەرىن كەزەمىز. جيەكجولدارى جوعارى, شاڭ-توزاڭى كەمتۇعىن. شاردارا تەڭىزىنىڭ اسەرى شىعار. قالەكەڭە ازەر ىلەسەسىڭ. قادامدارى نىق. بويى بيىك. ءتىپ-تىك. جىپتىك. ءجۇرىسى ءساندى. ەلدە جوعىراق جالت-جۇلت ەتكەن ءتۋفليى تاپ-تازا. جۇرتتارىڭىز قايىرىلىپ تۇرىپ قارايدى. تالايلارى تانيدى. ەشكىمگە بىلدىرمەۋ تۋرالى تاپسىرماسى بار. ايتپەسە, ەستىسە, جۇگىرىپ جەتەتىندەر تابىلادى. شاردارا شاھارىنىڭ بازارى قىزىق. “جالپى, قاي قالاڭىزدىڭ دا بازارىندا ايتەۋىر ءبىر وزگەشەلىك كەزدەسەدى”, – دەپ قويادى قالەكەڭ. ساۋدا جاساۋشىلاردىڭ ءبارى بۇيىمدارىن ۇمىتىپ, ءبىزدىڭ اعامىزعا اڭتارىلادى. اعامىز اح-حا-حالايدى. اق شاشى قالاي جاراسادى دەسەڭىزشى! ايتپاقشى, قايبىر جولى “قازاق ادەبيەتى” گازەتىنەن قالەكەڭنىڭ سۇيىكتى ءىنىسى ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ “اق جال ارعىماق” اتتى ەستەلىگىن وقىپ, تامسانا تاڭىرقاعانبىز. ۇمىتپاساق, ەكى جىل بۇرىن-اۋ. گازەت تىگىندىسىن اقتاردىق. مىنە, تاپتىق. “اق جال ارعىماق” دەيدى ەسەنعالي باۋىرىمىز. ويپىراي, قاراڭىزشى ءدال دىتتەگەنىن! ءدوپ تۇسكەنىن. “قالاي دەسەك تە, ونى ايەلدەر, سۇلۋ ايەلدەر ەرەكشە باعالادى, قاتار جۇرگەن ەركەكتەردىڭ ونى ۇناتپاعانى, ءتىپتى جەك كورگەن تاعى ءبىر سەبەبى سول بولار. ول ايەلدەرگە ناعىز ەركەكتىڭ كوزىمەن قاراپ, قايتالاپ ايتامىز, ناعىز ەركەككە عانا ءتان قاسيەتتەرىمەن كورىنە ءبىلدى. ول قانداي قاسيەتتەر دەسەڭىز – اسقاقتىق پەن كىشىلىك ەدى. اسقاق بولا تۇرىپ كىشى بولا ءبىلۋ, استە جىگىتتىڭ جىگىتىنىڭ عانا قولىنان كەلەتىن شىعار...” دەيدى ەسەنعالي. تاعى دا ءبۇي دەيدى: “قالەكەڭ, راس سەرى بولدى, قازاقتىڭ ءبىر جىگىتى سەرى بولسا قالەكەڭدەي-اق بولسىن, بىراق ول مەن بىلگەن جەردە ەشكىمنىڭ كوز جاسىنا قالعان جوق جانە الدەكىمدەر سەكىلدى مۋنافيق تا ەمەس ەدى. سەرىلىك پەن رۋحاني توزعىندىقتىڭ ارا پارقىن ول قاي-قايسىمىزدان دا جاقسى بىلەتىن. ءوزى ايتپاقشى, “ومىرىندە ءجۇز سومنان ارتىق ايلىق الىپ كورمەگەن” موجانتوپاي اعالارىمىز وعان جامان ساۋرىكتىڭ ءۇيىر باسىندا جۇرگەن سۇلۋ اق جال ايعىرعا قاراعانىنداي قىزعانا دا, قىزىعا دا, جەك كورە دە قارايتىن. ءيا, جەك كورە, بىراق جيىركەنە ەمەس”.
جازۋشىلار وداعىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى كەزىندە كەنەتتەن تەلەفون شالدى. “قىزىلورداعا ساعي جيەنباەۆ ەكەۋمىز ۇشامىز. سەن كوپتەن بەرى بارماپسىڭ عوي. ۇشىپ شىقساڭشى. قوس ۇشاق ءبىر مەزگىلدە دەرلىك قونادى. ءجۇدا جاعدايىڭ بولماسا, قينالماعىن. جاراي ما؟” ۇشتىق تا كەتتىك. ول كەزدە ۇشاق كوپ. بيلەت ارزان. اسقار توقماعامبەتوۆكە ارنالعان ءىس-شارا ءىرى دەڭگەيدە ءوتتى. بانكەت بەرىلدى. مەيمانحاناعا تۇنەدىك. ەرتەڭىنە ەكەۋىمىز ءبىر كەلىنشەكپەن كەزدەستىك. ساعي اعامىز باسقا تىرلىكپەن كەتكەن. الگى كەلىنشەكتى مەيرامحاناعا شاقىردى. ساسكەتۇستىڭ تۇسىندا. شىركىن-اي, ونداي سۇلۋ جاندى بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن شىعارمىز. قالەكەڭە جەتەعابىل ۇزىن بويلى. تالدىرماش. قىپشا بەل. سولاي بولا تۇرا قوس انارى جۇقا كيىمىنىڭ كەۋدە تۇسىن قالاي-قالاي تۇرتەدى دەسەڭىزشى. ال ەندى ۇلكەن-ۇلكەن كوزدەرى شە؟! ۇزىن-ۇزىن كىرپىكتەرى شە؟! اكتريسا ەكەن. مەيلى عوي. مۇنداي كوركەمدىكتى دە, ينتەللەكتىنى دە جاراتقان يە بەرە سالادى ەكەن-اۋ. دەپ ويلادىق. قىزىلوردادا قار جاۋىپ تۇرعان. ىزعارلى جەل بارتۇعىن. ۇشەۋمىز كوشەگە شىققاندا جاپالاقتاعان قارى قالىپ, جەلى تۇنشىقتى. ىزعارىڭىز ىعىپ كەتتى. اينالايىن اقمەشىت جىلىپ جونەلدى. ءبىراز قىدىردىق. اعامىزدىڭ اح-حا-حالاپ كۇلگەنىنىڭ كەرەمەتىن-اي سونداعى. ادەمى كەلىنشەك اۋەجايدا قول بۇلعاپ قالا بەرگەن.
قالەكەڭ سۇلۋلىققا سەزگىرتۇعىن. كوركەمدىككە باسىن يەتىن. ومىردە دە, ونەردە دە. كوپ جىل وتكەن سوڭ “كۇنشىلدىك” دەگەن كىتاپتىڭ اۆتورى, قالامگەر نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ وقىرماندارمەن كەزدەسۋىنە قاتىستىق. سول كىسى سۇراققا وراي: “بىزدە ەگدەلەۋ ەر كىسى مەن كوركەم كەلىنشەكتىڭ نەمەسە سۇلۋ قىزدىڭ قاتار قىدىرعانىن, سۇحباتتاسىپ وتىرعانىن, شۇيىركەلەسكەنىن بايقاسا, بىردەن بوتەن ويلايدى, باسقا جاعداياتقا جوريدى. ناعىز وزىق ويلى جۇرتتاردا ونداي-وندايدىڭ وعاشتىعى جوق. رۋحاني بيىكتىكتەردە دوستاسۋعا, سىرلاسۋعا, پاراساتتى بەلەستەردە پىكىرلەسۋگە نەگە بولمايدى؟ كىم-كىمگە دە, كىم-كىممەن دە”, – دەگەن پىكىرىن ەستىگەندە, ەسەنعالي اقىننىڭ “اق جال ارعىماعىنداعى” سەرىلىك پەن سۇلۋلىق, رۋحاني وزعىندىق پەن توزعىندىق تۋرالى تولعامدارى, قالەكەڭ حاقىنداعى قورىتىندىلارى ويعا ورالعان. سونسوڭ, ارينە, قىزىلوردانىڭ سول ءبىر قىسىنداعى جانىمىزدى جاز ەتكەن سۇلۋلىقتىڭ سۋرەتى جادىمىزدا جاڭعىرعان.
ءسويتىپ, سول ءبىر كوكتەمدە شاردارا تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنداعى “التىن جاعاجايدا” قالداربەك نايمانباەۆ ءۇش كۇنىن وتكىزگەن. سۋ سالقىنداۋتۇعىن. ساۋىردە شومىلۋعا بولمايتىن. بالاعىن ءتۇرىپ, تەڭىز تولقىندارى تىزەسىنەن كەلىپ, كۇنى بويى قيال كەشەتىن. ىڭىلدايتىن. كەيدە بار داۋسىمەن ءان شىرقايتىن. ارا-اراسىندا قۇمداۋىت قىرلارعا شىعىپ, سەكسەۋىلدى سيپايتىن. جىرالارداعى جىڭعىلداردىڭ قىزعىلتىم گۇلدەرىنە قىزىعاتىن. قايتا ورالعاندا كوڭىلدەنىپ, راحاتتانا اح-حا-حالايتىن.
الماتىعا بارعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي-اق “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” ەكى نومىرىنە “جىڭعىل گۇلدەگەندە” دەگەن جولجازباسى جاريالانعان.
كەيىننەن قالەكەڭ اۆتورلار قۇقىعى ءجونىندەگى اگەنتتىكتى, “جازۋشى” باسپاسىن باسقاردى. دۇنيە ءجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىن قۇلپىرتتى. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى قانداستارىمىز باياعى سىراعاڭشا: “اينالايىن التىن قالداش!” – دەستى.
...قالەكەڭ قازاقتىڭ مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ الدىندا, تابىتتا جاتتى. اعالارى: “قوش, قاراعىم قالداش!” – دەستى. ءىنى-قارىنداستارى: “باقۇل بولىڭىز, قالەكە. كەرەمەت كوركەم كىسى ەدىڭىز”, – دەدى. كوكەمىز كەڭسايدان توپىراق تومپايتتى. قازاق: “تىرىلەر ولگەن ادامنىڭ كوزىن جابادى, ولىلەر ءتىرى ادامنىڭ كوزىن اشادى” – دەيدى. البەتتە, رۋحاني مۇرالارى مول, ىزگىلىك پەن ىڭكارلىكتەن ءىز قالدىرعان قالەكەڭنىڭ بۇل ورايداعى ورنى وراسان عوي.
مارحابات بايعۇت
شىمكەنت.