قازاق سالت-داستۇرگە باي حالىق. سونىڭ ءبىرى – كەلىن كەلگەندە “بەتاشار” ايتۋ. بىردەن ايتايىق, بەتاشار بۇل ىزگىلىك پەن يبالىق, يماندىلىق بەلگىسى دەسەك, سالت-ءداستۇر بويىنشا بەتاشاردى سال-سەرىلەردىڭ ءبىرى ايتىپ, كەلىنگە ەڭ جاقىن نەمەسە سول ەلدىڭ سىيلى ادامدارىن عانا تانىستىرىپ, ءيىلىپ سالەم بەرگىزەدى. سوڭىندا كەلىننىڭ بەتىن اشادى. وسىنىڭ وزىندە ۇلكەن يماندىلىق, جاڭا تۇسكەن جاس كەلىنگە دەگەن ىزەت جاتىر. الايدا, بۇگىندە وسى بەتاشاردىڭ ماعىناسى وزگەرىپ كەتتى. ولاي دەيتىنىم, بەتاشار ايتۋشىلار ورتاعا اقشا سالىناتىن تاباق تولسىن دەي مە, الدە اتى اتالماعان قۇدا-قۇداعي, الىس-جاقىن تۋىس رەنجىپ قالار دەگەندىكتەن بە, ايتەۋىر ءبارىنىڭ اتى-ءجونىن تىزبەلەپ شىعادى. ەڭ سوراقىسى سول, اتى اتالعان ادامنىڭ ءبارى ورتاعا قويعان تاباققا اقشا سالادى. بۇل قايدان شىققان ءداستۇر؟ بەتاشار ايتۋشىلاردىڭ ءبىرى بولات قامزين دەگەن ازامات ءوز ويىن بىلايشا ساباقتاعان.
– وسىدان جيىرما جىل بۇرىن قولىما قارا دومبىرانى الىپ, تۇڭعىش رەت بەتاشار ايتتىم. توي يەسى ىرىم ەتىپ ءبىر جەيدە كيگىزدى. ول كەزدە تاباق ۇستاپ, اقشا سالۋ دەگەن مۇلدە جوق بولاتىن. مەنىڭشە بۇل باسقا ۇلتتان كەلگەن ءداستۇر. تاباققا تۇسكەن اقشانى بولىسە الماي تالاسقان ايەلدەردى قانشاما رەت كوزىم دە كوردى – دەيدى ول.
ەندى سەيىت كەنجەاحمەت ۇلىنىڭ “جەتى قازىنا” كىتابىنا ۇڭىلسەك, وندا بەتاشارعا بىلاي انىقتاما بەرىلىپتى. “جاڭا تۇسكەن كەلىندى بەتاشار ءداستۇرى جاسالماي ەشكىم كورە المايدى. ونى كورۋ ءۇشىن ادەيى بەتاشار جاسالادى. وعان تويعا جينالعان تۋىس-تۋعاندار تەگىس قاتىسادى. مۇندا “بەتاشار” جىرى ايتىلا وتىرىپ, كەلىنگە ونىڭ اتاسى, ەنەسى, باسقا تۋىستارى تانىستىرىلىپ, كەلىن ولارعا سالەم جاسايدى. سالەم جاساعان ادامدار كورىمدىك بەرەدى. بەت اشاتىن جىگىت ءان-جىردى جەلدىرتە, كوڭىلدى جىر توگۋى كەرەك. كەلىن كەلدى, كورىڭىز, كورىمدىگىن بەرىڭىز, اناۋ, مىناۋ دەمەڭىز. ءتۇسىن ايتىپ قويىڭىز, – دەپ باستاعان ءانشى جىگىت جاس كەلىننىڭ اتالعان جاقىندارىنا لايىق ءازىل-قالجىڭدارىن ارالاستىرا كورىمدىك سۇراپ, جۇرتتى كوڭىلدى كۇلكىگە قارىق قىلادى. بەتاشار تويدىڭ باسى ءارى ءسانى, جاس كەلىننىڭ جاڭا ومىرگە بەت العانىن بىلدىرەتىن قىزىقتى, سالتاناتتى جاقسى ءداستۇرلەردىڭ ءبىرى”. ءوزىڭىز كورىپ وتىرسىز, مۇندا دا ورتاعا تاباق قويىلىپ, وعان اقشا سالىنادى دەپ جازىلماپتى. ەندەشە, بۇل قايدان شىققان ادەت؟! وكىنىشكە وراي, ءبىزدىڭ قازاقتا مۇنداي ءداستۇر جوق ەدى عوي دەپ جۇرتقا ونەگە ايتىپ جاتقان تاعى ەشكىم جوق. قايتا وسى ورتاعا اقشا سالۋ كەزىندە “وزىندە بارمەن كوزگە ۇرىپ” كورىنىپ قالعىسى كەلەتىندەر دە بوي كورسەتە باستاعان سياقتى. وتكەندە ءبىر تويدا اۋقاتتى ادامنىڭ “مەن تاباققا مىڭ دوللار تاستايمىن” دەپ ەلىرگەنىن دە كوزىمىز كوردى. ەگەر جاستارعا سىي-سياپات جاساۋ كەرەك بولسا, تاباققا تاستايمىن دەمەي-اق, ونى جاستاردى قۇتتىقتاعاندا اتاپ بەرگەنى ءجون ەمەس پە؟ جۇرت الدىندا, جاڭا تۇسكەن كەلىن الدىندا بايلىعىڭدى كورسەتۋدىڭ قاجەتى قانشا؟! “قايناعا يماندى بولماي, كەلىن يبالى بولمايدى” دەگەن قازاقتىڭ ءسوزىن ۇمىتپايىق.
راۋشان نۇعىمانبەكوۆا.