...ءبىز كوگىلدىر ەكراننان وسى كۇنگە دەيىن تۇسپەي جۇرگەن “كەزدەسۋ ورنىن وزگەرتۋگە بولمايدى” كينوفيلمىن ءالى دە كورە بەرۋدەن جالىقپايمىز. ويتكەنى, وندا قوعامداعى تىنىشتىقتى قورعايتىن قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءومىرى, جۇمىسى, سونداي-اق مىنەز-ق ۇلىقتارى شىنايى بەينەلەنەدى. اسىرەسە, ءبىزدى سول كينوداعى ءيى جۇمساق بولسا دا, ناعىز ەر مىنەزدى شاراپوۆتىڭ, ءوز ىسىنە شىن بەرىلگەن – جەگلوۆتىڭ بەينەلەرى قاتتى ەلىكتىرەدى, سۇيسىنتەدى. سودان بولار وسى ءفيلمدى كورگەن سايىن: “شىركىن, ءبىزدىڭ قازاقتا دا وسىلار سەكىلدى ەرجۇرەك, بىلگىر ىزشىلدەر بار ما ەكەن؟ بار بولسا نەگە ولار جايلى وسىنداي ءبىر جاقسى كينو ءتۇسىرىلمەيدى؟..” دەگەن ويلار سانامىزدى شىرماپ, ماتاپ تاستايتىن. ارينە, شاراپوۆ, جەگلوۆتىڭ ويدان قۇراستىرىلعان جيىنتىق كوركەم بەينەلەر ەكەنىن, ال ناعىز ىزشىلەر ارامىزدا جۇرگەنىن ول كەزدە ءبىز قايدان بىلەيىك.
مىسالى رەسپۋبليكاداعى قىلمىستى ىزدەستىرۋ سالاسىندا كوپ جىلدار بويى قىزمەت اتقارىپ, اتى اڭىزعا اينالعان ءىز كەسۋشى بولعان, قازاقستان ءىىم قىلمىستى ىزدەستىرۋ باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى باستىعى, وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك عابدىراحىم مەڭدەشوۆ مىنە, سونداي ادام دەر ەدىك. وعان دالەل كەرەك پە؟ ايتايىق.
قىلمىسكەرگە دە سوڭعى مۇمكىندىك بەرىلۋى ءتيىس
...وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قارۋلى قاراقشىلىق شابۋىلدار, ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار, تاپسىرىسپەن كىسى ءولتىرۋ, ادام ۇرلاۋ سەكىلدى قىلمىستىق ارەكەتتەر ىلۋدە ءبىر كەزدەسەتىن. سول سەبەپتەن دە قوعامىمىزدا ولاردى “كاپيتاليستىك دۇنيەگە ءتان قىلمىس” دەپ ءتۇسىنۋ بەكەم ورنىعىپ قالعان بولاتىن.
بىراق تا 1989 جىلى الماتىدا بولعان كاسسيرلەر مەن تاكسيستەردى قاساقانا ءولتىرۋ وقيعاسى, بۇرىن-سوڭدى مۇندايدى ەستىپ كورمەگەن قوعامدى ءدۇر سىلكىندىردى. سوندىقتان, اۋىر قىلمىستى اشۋعا رەسپۋبليكانىڭ ەڭ ۇزدىك ءىز كەسۋشىلەرى تارتىلدى. ولاردىڭ اراسىندا عابدىراحىم مەڭدەش ۇلى دا بولدى. ءىز كەسۋشىلەر الدىمەن بارلىق كىلتيپاندار مەن ايعاقتاردى ساراپتاي وتىرىپ, اقىرى باندالىق توپتىڭ بىرەۋىن قۇرىقتادى. سول-اق ەكەن, شيەلەنىسكەن ءىس تارقاتىلىپ قويا بەردى. بۇل رەتتە عابدىراحىم اعا باندانىڭ قولعا تۇسكەن ەڭ جاس, ءارى بۇرىن سوتتالماعان مۇشەسى الەكساندر سولۋيانوۆتى اشىق اڭگىمەگە تارتىپ, وعان بار ايىبىن مويىنداسا قىلمىستىق توپتىڭ باسقالارىمەن بىرگە ءتونىپ تۇرعان ەڭ جوعارعى ۇكىمىنەن اراشالاپ قالۋعا تىرىساتىنىن ايتىپ, سوعان كوزىن جەتكىزدى. ارينە, مۇنداي جاعدايدا ۋادە بەرۋ وتە قيىن بولاتىن. ويتكەنى, سوڭعى ءسوزدى سوتتىڭ ايتاتىنى بەلگىلى. جانە ءىس جۇزىندە سولاي بولدى دا. سوت الەكساندرعا دا بار قىلمىسىن ءوز ەركىمەن مويىنداپ, بۇكىل باندانى ۇستاپ بەرۋگە كومەكتەسكەنىنە قاراماستان, اتۋ جازاسىن بەرگەن-ءدى.
بىراقتا, ع.مەڭدەشوۆ قىلمىسكەر بولعانىنا قاراماستان ا.سولۋيانوۆقا بەرگەن ءوز ۋادەسىنە بەرىكتىگىن بايقاتادى. ءسويتىپ, ۇكىم شىققان سوڭ سول كەزدەگى قاز كسر ىشكى ىستەر مينيسترى, جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتى اندرەي پلاتاەۆقا جولىعادى. ەكەۋى بىرلەسىپ جوعارعى كەڭەسكە حات جازادى. ءناتيجەسىندە, سوعان سايكەس حالىق دەپۋتاتتارى اتۋ جازاسىن 20 جىلعا باس بوستاندىعىنا ايىرۋعا اۋىستىرۋ تۋرالى شەشىم شىعارادى. وسى ورايدا, كەيىن عابدىراحىم اعا – “سوسىن مەن ونىمەن قوستاناي وبلىسىنىڭ ءبىر كولونياسىندا جازاسىن وتەپ جاتقاندا كەزدەستىم. قازىر ول بوستاندىققا شىققان, جۇرت قاتارلى قالىپتى ءومىر سۇرۋدە” – دەپ ەسكە الادى. ءيا, قاتىگەزدىكپەن كۇرەسىپ ءجۇرىپ, قايىرىمدىلىقتى دا ۇمىتپاۋ-پولكوۆنيك ع.مەڭدەشوۆتىڭ ومىرلىك باستى ۇستانىمى بولعان ەدى...
ءۇش مينۋتقا سوزىلعان وپەراتسيا
قازىر شەت ەل فيلمدەرىنەن ۇشاقتاردى نەمەسە اۆتوبۋستاردى باسىپ الىپ, ادامداردى كەپىلدىككە العان لاڭكەستىك وقيعالاردى ءجيى كورىپ ءجۇرمىز. بىراق پولكوۆنيك ع.مەڭدەشوۆتىڭ مۇندايدى تىكەلەي باسىنان وتكىزگەنىن كوپشىلىگىمىز بىلە دە بەرمەيمىز. ارينە, ول كەزدە ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن جاڭا العاندىقتان, لاڭكەستىكپەن كۇرەسۋدە ءالى تاجىريبە جيناي قويماعان بولاتىن. دەگەنمەن دە, ول قازىر قازاقستان ءىىم اكادەمياسىندا ەلىمىزدەگى لاڭكەستىككە قارسى العاشقى وپەراتسيا رەتىندە وقىتىلىپ ءجۇر.
بۇل وقيعا 1992 جىلى قىزىلوردا وبلىسىندا بولعان ەدى. رەسەيدە جازاسىن وتەپ جاتقان ءبىر توپ قىلمىسكەر وزبەكستانعا اۋىستىرۋ كەزىندە پويىزداعى ارنايى ۆاگوننان قاشىپ شىعادى. بۇعان سوتتالعانداردى كۇزەتكەن سولداتتار كىنالى بولىپتى. ولار بىرنەشە كانىگى قىلمىسكەردىڭ الداۋىنا ءتۇسىپ, ۆاگونداعى توردىڭ ەسىگىن اشىپ جىبەرەدى. سول-اق ەكەن, سوتتالعاندار سولداتتاردىڭ وزدەرىنە تارپا باس سالىپ, اۆتوماتتارىن تارتىپ الادى. ءسويتىپ, اۋدان ورتالىعى شيەلىدە “سارىاعاش” شيپاجايىنا قاتىنايتىن قاراپايىم اۆتوبۋستى باسىپ الىپ, ونىڭ ىشىندەگى ەم الۋعا بارا جاتقان ۇلكەندەر مەن بالا-شاعالاردى كەپىلدىككە الادى.
العاشىندا جەرگىلىكتى ميليتسيا قىزمەتكەرلەردى ءوز كۇشىمەن ۇستاماق بولادى. اتىس بولىپ, ميليتسيا اعا لەيتەنانتى مەن ءبىر قىلمىسكەر قازا تابادى. جانە ەكى سوتتالۋشى قولعا تۇسەدى. بىراق, اۆتوبۋستا ءالى دە قارۋلى ەكى قىلمىسكەر مەن 11 جولاۋشى بولعاندىقتان, اۆتوبۋستى تىكە شابۋىلمەن باسىپ الۋ, بەيبىت ادامدار ومىرىنە ۇلكەن قاۋىپ تۋعىزدى. سوندىقتان دا, ميليتسيا قىلمىسكەرلەرمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋگە ءماجبۇر بولعان. قىلمىسكەرلەر تاشكەنتكە دەيىن ۇشاق تالاپ ەتتى. ءارينە, ول تالاپتى ورىنداماسا بولمايتىن ەدى. مىنە, ءدال وسى كەزدە “الفا” جاۋىنگەرلەرى مەن ع.مەڭدەشوۆ باستاعان ارنايى توپ ۇشىپ جەتەدى.
كەلىسىم بويىنشا قىلمىسكەرلەرگە شىمكەنتكە دەيىن داڭعىل جول اشىلادى. ال بۇل كەزدە ارنايى توپ اۆتوبۋستى باسىپ الۋدىڭ جوسپارىن جاساپ جاتقان ەدى. ناتيجەسىندە, عابدىراحىم مەڭدەش ۇلى ۇسىنعان ستسەناري بويىنشا شىمكەنت اەرودرومىنىڭ ۇشىپ-قونۋ الاڭىنا ارنايى قار تازالايتىن ماشينە اكەلىنەدى. ونىڭ تاساسىنا “الفا” جاۋىنگەرلەرى جاسىرىنىپ, قار تازالاعىش ماشينە اۆتوبۋس الدىن كەسە كولدەنەڭدەي وتە بەرگەندە “الفانىڭ” ءبىر جاۋىنگەرى قازاقشا “جاتىڭدار!” دەپ ايقاي سالادى. كەپىلدىكتە وتىرعاندار تۇگەلدەي قازاقتار بولعاندىقتان, ولاردىڭ ءبارى جاتا قالىسادى. ال, بۇل ءسوزدى تۇسىنبەگەن قىلمىسكەرلەر بولسا تۇرىپ قالادى. سول-اق ەكەن, ارنايى ءبولىم قىزمەتكەرلەرى ونىڭ ەكەۋىن دە اتىپ ءولتىرەدى. وسىلاي, ابدەن ويلاستىرىلىپ جاسالعان وپەراتسيا نەبارى ءۇش مينۋتقا قانا سوزىلىپ, بارلىق كەپىلدەگىلەر امان-ەسەن ءتىرى قالادى.
“توعىسقان تاعدىرلار” تەلەفيلمىنىڭ كەڭەسشىسى
مىنە, وسى قاۋىپتى وپەراتسيانىڭ ءساتتى وتكىزگەنى ءۇشىن پولكوۆنيك عابدىراحىم مەڭدەشوۆ سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ ەڭ جوعارى ناگراداسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسى مەن ماراپاتتالدى. ارينە, بۇعان دەيىن عابدىراحىم اعا قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى كوپ جىلعى ەڭبەكتەرى مەن ءىز كەسۋشىلىك وپەراتسيالار بويىنشا جەتكەن جەتىستىكتەرى ءۇشىن بۇرىنعى كسرو-نىڭ “قىزىل جۇلدىز” وردەنىمەن جانە بىرنەشە مەدالدارمەن, سونداي-اق “كسرو ءىىم قۇرمەتتى قىزمەتكەرى” اتاعىمەن ماراپاتتالعان ەدى.
ال قازىر عابدىراحىم مەڭدەش ۇلى قۇرمەتتى دەمالىستا. سوعان قاراماستان, بۇل كىسى ءوزىنىڭ ومىردەن جيعان مول تاجىريبەسىن, ءىز كەسۋشىلىك قىزمەتتىڭ قىر-سىرىن جاستارعا ۇيرەتۋدەن ءبىر جالىققان ەمەس. وسى رەتتە ول, ءىز كەسۋشى –قايىرىمدى, ادال, باتىل, شالت قيمىلداپ, جىلدام شەشىم قابىلداي الاتىن ادام بولۋى كەرەك دەپ سانايدى. سونداي-اق ءىز كەسۋشىنىڭ تابيعاتىندا ىشكى سەزىم ينتۋيتسيا, قىلمىس جاساعان ادامدى جازباي كورە ءبىلۋ قاسيەتى ەرەكشە جوعارى بولۋى كەرەك ەكەنى. سول سەبەپتەن دە, كەزىندە عابدىراحىم اعا “حابار” ارناسى تۇسىرگەن “توعىسقان تاعدىرلار” تەلەسەريالىنا كەڭەسشى بولىپ شاقىرىلدى. ءويتكەنى, سوعان دەيىن-اق, ول “پروفەسسيا – سىششيك” كىتابىندا ءىز كەسۋشى كاسىبى تۋرالى مول دەرەكتەردى جۇرتقا ۇسىنىپ ۇلگەرگەن بولاتىن. ول كىتاپ قازىر جاس ءىز كەسۋشىلەرگە قىلمىستىق قايشىلىقتار مەن شىتىرمان وقيعالاردى اشۋدا ۇلكەن كومەك قۇرالى رەتىندە پايدالانىلادى.
ءوز قىزمەتىن ءمىنسىز اتقارعان عابدىراحىم مەڭدەش ۇلى – جەكە ومىردە دە كىمگە بولماسىن ونەگە بولا الاتىنداي ابزال تۇلعا. ۇلىن-ۇياعا قوندىرىپ, قىزىن-قياعا ۇشىرعان اياۋلى اكە, نەمەرە سۇيگەن باقىتتى اتا.
گۇلميرا مەرالينا.
الماتى.