بولعان گەنەرال جانسەن كەرەەۆ ومىرىنەن ءبىر ۇزىك سىر
كەز كەلگەن حالىقتىڭ تاريحىندا ەلىم دەپ ەمىرەنگەن, جەرىم دەپ تەبىرەنگەن تۇلعالاردىڭ بولعاندىعى جانە بولا بەرەتىندىگى بەلگىلى. ءوز ەلىمىزدەن شىققان ءايگىلى ادامدار مەن اتا-بابالارىمىز جايىندا وقىپ بىلمەي, ولاردى قۇرمەتتەمەي العا جىلجۋىمىز مۇمكىن ەمەس. ۇرپاعى ۇلاعات تۇتىپ, قۇرمەت كورسەتەر ازاماتتاردىڭ ءبىرى, بۇكىل سانالى عۇمىرىن وتان قورعاۋ ىسىنە ارناپ, اتاق پەن داڭق قۋماي, شىندىق پەن ادىلدىكتى تۋ ەتكەن گەنەرال-لەيتەنانت جانسەن كەرەەۆ ەدى.
ول 1931 جىلى 1 قاڭتاردا اقتوبە وبلىسى, تەمىر اۋدانى, باباتاي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بۇل جىلدار اشتىق پەن جالاڭاشتىقتىڭ بەلەڭ الىپ, ونداعان مىڭ ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان, تالاي بوزداقتى “حالىق” جاۋى اتاندىرىپ تۇرمەگە قاماعان ۇجىمداستىرۋ جانە يندۋستريالاندىرۋ كەزەڭى بولاتىن.
سوعىس باستالعان 1941 جىلى ءجاسوسپىرىم جانسەن حات تاسۋشى بولىپ جۇمىس ىستەدى. اۋىلداستارى ونىڭ مايدانداعى ساربازداردىڭ ساعىنىشتى سالەمىن ارقالاعان ءۇشبۇرىشتى حاتتارىن وقىپ, قۋانىسىپ جاتاتىن. پوشتا حابارلارىندا ەرلىكپەن قازا تاپقان, ءىز-ءتۇزسىز كەتكەندەر تۋرالى قارا قاعازدار دا از ەمەس ەدى. اعاسى مۇسانىڭ قايتىس بولعاندىعى تۋرالى حابار سوعىستىڭ سوڭعى جىلدارىندا ونىڭ دا وتباسىن سەلك ەتكىزدى. كەيىن گەرمانيادا قىزمەت ەتكەن جىلدارى جانسەن اعاسى جەرلەنگەن جەردى كوپ ىزدەدى, بىراق تاپپادى.
سوعىس جىلدارى ول ۇنەمى وتباسىنا كومەكتەستى, سوعىستان كەيىن ءبىلىم الۋعا دەگەن تالپىنىسى ارتىپ, اقتوبەدەگى № 6 قازاق مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ ەسىگىن اشتى. بالا كەزىنەن ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ كۇشتىلىگى, كوركەم جازۋى مەن سۋرەت سالۋعا دەگەن قۇشتارلىعى, زەرەكتىلىگى مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرۋىنە جانە بولاشاق قىزمەتىنە وزىندىك سەپتىگىن تيگىزدى.
1950 جىلى وقۋ بىتىرگەندىگى تۋرالى اتتەستات الىسىمەن اسكەري كوميسسارياتقا شاقىرىلدى. مەكتەپ قابىرعاسىندا قاتار وقىپ, ماڭگى بىرگە بولۋعا ءسوز بايلاسقان سۇيگەن قىزى ساربيامەن ۋاقىتشا قوش ايتىسىپ, ازاماتتىق بورىشىن قياندا, سوناۋ كۋريلدەگى يتۋرۋپ ارالدارىندا وتەۋگە اتتاندى. اسكەر قاتارىندا العىرلىعىمەن كوزگە تۇسكەن ول وسىندا ءجۇرىپ, ءبولىم كومانديرى بولدى. باسشىلىق ونىڭ وسى سالاداعى يكەمىنىڭ بارىن بايقاپ, اسكەري وقۋعا تۇسۋىنە باعىت بەردى.
بلاگوۆەششەنسك قالاسىنداعى جاياۋ اسكەر كومانديرلەرىن دايىندايتىن ەكى جىلدىق اسكەري ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇسىپ, ونى 1953 جىلى ۇزدىك باعامەن بىتىرگەن جاس وفيتسەردى امۋر وبلىسى, چيتا قالاسىنا جاقىن ماڭداعى پەسچانكا دەگەن جەرگە ۆزۆود كومانديرى ەتىپ قىزمەتكە جىبەردى. اقتوبەگە كەزەكتى دەمالىسقا كەلگەن تۇستا سۇيگەنى ساربياعا ۇيلەنىپ, جەكە شاڭىراق كوتەردى. ۇيلەنۋ تويىنان كەيىن جاس جۇبايلار اتا-انالارىنا جانسەننىڭ قىزمەت ەتەتىن پەسچانكاداعى اسكەري بولىمىنە كەتەتىندىكتەرىن ايتىپ, قىتاي مەن موڭعوليا شەكاراسىنداعى ول جەرگە بىرنەشە كۇن پوەزبەن ءجۇرىپ جەتتى.
1956 جىلى ەۋروپا ەلدەرىندەگى ساياسي وقيعاعالاردىڭ شيەلەنىسۋىنە بايلانىستى جانسەن كەرەەۆ قىزمەت ەتەتىن پولك تاراتىلىپ, جەكە قۇرام سوتسياليستىك مەملەكەتتەردەگى كەڭەس اسكەرىنىڭ قاراماعىنداعى اسكەري بولىمدەرگە جونەلتىلدى. ۆزۆود كومانديرى اعا لەيتەنانت ج.كەرەەۆ وتباسىمەن بىرگە گەرمانياداعى تانك ديۆيزياسى موتواتقىشتار روتاسىنا اتتاندى. وسىندا كەڭەس اسكەرىنىڭ قاراماعىندا 7 جىلداي ءبولىم كومانديرى قىزمەتىن اتقارادى. جاس وفيتسەر ءۇشىن مۇنشاما ۋاقىت ول كەز ءۇشىن دە, بۇگىنگى كۇن ءۇشىن دە ۇزاق مەرزىم بولىپ سانالادى. 1962 جىلى كەزەكتەن تىس كاپيتان اتاعىن العان جانسەن ماسكەۋدەگى م.ۆ.فرۋنزە اتىنداعى اسكەري اكادەمياعا سىرتتاي وقۋعا تۇسۋگە شەشىم قابىلدايدى. ەمتيحانداردى تەك بەسكە تاپسىرعان وعان اسكەري اكادەميا باسشىلىعى اقىلداسا كەلە كۇندىزگى وقۋعا قابىلدانعانىن ايتادى.
العاشقى وقۋ جىلىندا كەرەەۆتەر وتباسىنىڭ ءجيى-ءجيى پاتەر اۋىستىرۋلارىنا تۋرا كەلدى. سەبەبى, ماسكەۋلىكتەر ءۇشىن قازاقتاردىڭ قوناقجايلىلىعى مەن تۋىسقاندارىنىڭ كوپتىگىن تۇسىنە قويۋ قيىن ەدى. ال كەرەەۆتەردىڭ وتباسىنا قوناققا كەلۋشىلەردىڭ سانى ەشقاشان ازايعان ەمەس. ويتكەنى, جانسەن تەك باباتاي اۋىلىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل اقتوبەلىكتەردىڭ ماقتانىشىنا اينالعان-تىن. جانە دە ول الىستاعى گەرمانيادا ەمەس مىنا تۇرعان ماسكەۋدە. دەمەك, اركىمنىڭ بارىپ قايتۋىنا مۇمكىندىكتەرى بار بولاتىن.
اكادەميادا وقۋ بۇل تەك قانا ءدارىس الۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قىزىل الاڭدا وتەتىن اسكەري شەرۋلەر مەن وقۋ-جاتتىعۋلارعا قالماي قاتىسۋ بولىپ تابىلادى. مىنە, وسىنداي ىستە ىزدەنىسى مەن تالابىنىڭ بار ەكەندىگىن بايقاتقان ادامنىڭ ءبىرى جانسەن بولدى. ونىڭ بۇل قاسيەتتەرى وقۋدا وزات بولىپ, بىلىمگە قۇشتارلىعى مەن بىرتوعالىعىنان ايقىن كورىنىپ تۇردى. وسىنداي تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا ج.كەرەەۆكە مايور شەنى بەرىلەدى. م.ۆ.فرۋنزە اتىڭداعى ستيپەندياعا قول جەتكىزەدى. اكادەميانى ويداعىداي اياقتاعان سوڭ وعان ۇزدىك بىتىرگەندىگى تۋرالى ديپلوم بەرىلىپ, التىن بەلگى تابىس ەتىلەدى. داستۇرگە ساي التىن بەلگىمەن بىتىرگەن وفيتسەرلەر كرەملدەگى ۇكىمەت قۇرامىنا مۇشە بولعان. وسىنداي سالتاناتتى راسىمدە وفيتسەرلەرگە بەرىلگەن ديپلوم مەن التىن بەلگىلەر كەڭەس وداعى قارۋلى كۇشتەرى نامىسىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن بايقاتاتىن.
ديپلوممەن بىرگە جاعىمدى مىنەزدەمە العان ج.كەرەەۆ اكادەميا باسشىسى ارميا گەنەرالى كۋروچكيننىڭ شەشىمىمەن لەنينگراد قالاسىنا كوشىپ كەلەدى. سونداعى ساپەر كەنتىندە ءوز قىزمەتىن باتالون كومانديرلىگىنەن باستاپ, شتاب پولكىنىڭ جەدەل ءبولىمىنىڭ اعا وفيتسەرى بولىپ قىزمەت اتقارادى. مىنە, وسى جەردە “دنەپر” جانە “دۆينا” اتاۋىمەن وتكەن ەكى ۇلكەن اسكەري وقۋ-جاتتىعۋعا ارالاسادى. بۇل كۇردەلى وپەراتسيالاردا ول ءوزىنىڭ كومانديرلىك شەبەرلىگىن, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن كورسەتە بىلەدى.
ۋاقىت وتە كەلە, 1970 جىلى پودپولكوۆنيك ج.كەرەەۆ قىزمەتىنىڭ جوعارىلاۋىنا وراي, مۋرمانسك وبلىسى, زاپوليارە جەرىندەگى پەچەنگا ەلدى مەكەنىنە ديۆيزيا كومانديرىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالادى. بۇل دا وتە جاۋاپتى قىزمەت بولاتىن. وسىنداي لاۋازىمعا ماڭداي تەرىمەن قول جەتكىزگەن ونى كورە الماۋشىلار تابان استىنان تابىلىپ جاتتى. “قالايشا بۇل قازاقتىڭ جولى بولعىش”, دەپ وزەۋرەگەندەر دە از بولمادى. ولار اقىرى ونى افريكا قۇرلىعىنداعى مالي قالاسىنا كەتۋگە ءماجبۇر ەتتى. بىراق بۇل ارەكەتتەر دە ج.كەرەەۆتىڭ اسكەري قىزمەتىنە توسقاۋىل بولا المادى.
“الماس كەزدىك قىن تۇبىندە جاتپايدى” دەگەندەي ج.كەرەەۆتىڭ قالتقىسىز اتقارعان ابىرويلى ەڭبەگىن جوعارى باعالاعاندار دا بار ەدى. سولاردىڭ ءبىرى گەنەرال سولوۆەۆ بولاتىن. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن ونىڭ: “كەرەەۆتى ەشكىمگە بەرمەيمىن. ول ءوز ىسىنە ادال, بەرىك, وتانسۇيگىش, جاۋاپكەرشىلىگى مول ازامات ەكەنىنە كوزىم جەتتى”, دەگەن ءسوزىن مىسالعا كەلتىرەيىك. كەيىن ول ج.كەرەەۆتى كەڭەس قارۋلى كۇشتەرى باس شتابىنىڭ اكادەمياسىنا تۇسۋگە كەڭەس بەرەدى. وسىلايشا, 1971 جىلى جانسەن اتالمىش جوعارى وقۋ ورنىندا ءدارىس الادى.
1973 جىلى ج.كەرەەۆ پولكوۆنيك شەنىنە جوعارىلاتىلىپ, گەرمانياداعى كەڭەس اسكەرلەرى توبىنىڭ قۇرامىنا جىبەرىلەدى. بۇل سول الماعايىپ كەزەڭدە كەڭەس وداعى بويىنشا تۇڭعىش ديۆيزيا كومانديرى بولىپ تانىلعان ەر قازاقتىڭ ءبىرى ەدى.
گدر-داعى قىزمەتتى وتەۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتتى. تار جول, تايعاق كەشۋ ءداۋىرى بولدى. “قىرعي-قاباق سوعىس” لەبى جالعاسىن تاۋىپ جاتتى. اسكەري بولىمدەر كەز كەلگەن جاعدايدا كەز كەلگەن تاۋقىمەتكە ساقاداي-ساي بولىپ دايىن تۇردى. سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن كەڭەس اسكەرىنە باتىس كوزىن سۇعىپ قاراپ وتىردى. ەلدەستىرمەك ەلشىدەن, جاۋلاستىرماق جاۋشىدان دەمەي مە. جانسەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستى جانداندىرۋدى قولعا الدى. ونى كۇن تارتىبىنەن تۇسىرمەدى. گاللە قالاسىنداعى اسكەري شتاب ج.كەرەەۆكە ۇلكەن ىقىلاسپەن قارادى. سونداعى سەپگ حاتشىسى ۆەرنەر فەلفە مىرزامەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولدى. الايدا, گاللە جۇرتشىلىعى ول كەزدە قازاقستان دەگەن مەملەكەتتى, قازاق دەگەن ۇلتتى از بىلەتىن. 1975 جىلى لەيپتسيگتە وتكەن جارمەڭكەدە قازاق سسر-نىڭ پاۆيلونى اشىلدى. ج.كەرەەۆ گاللە قالاسىنان اسكەري باسشىلارىن قوناققا شاقىرىپ, كيىز ءۇي تىگىپ, قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىن العا تارتتى. لەيپتسيگ قالاسىندا قازاق ۇلتىنىڭ سالت-ءداستۇرى, ادەت-عۇرپى, مادەنيەتى تانىستىرىلدى. ج.كەرەەۆ لەيپتسيگكە كەلگەن نەمىستەردى ءوز وتانداستارىمەن قاۋىشتىردى. “مەنىڭ ەلىم – قازاقستان”, دەپ قازاق ەلىنىڭ مادەنيەتىن بارلىق الەمگە ماقتانىشپەن ايتتى. ايگىلى “دوس-مۇقاسان” توبىن شاقىرىپ, قۇلاق قۇرىشىن قاندىرار ءان سالدىردى. ءسويتىپ, اسكەري گارنيزون قازاق ەلى پاۆيلونىنا اينالدى.
1974 جىلى سوتسياليستىك مەملەكەتتەردەن اتسالىسقان اسكەري بولىمدەر وقۋ-جاتتىعۋلارىنان سوڭ, ۆارشاۆا كەلىسىم-شارتىنىڭ “ششيت” اتتى كەڭەس وداعى بويىنشا جۇرگىزگەن ارنايى وپەراتسياسى بارىسىندا وتكەن اسكەري تاپسىرمانى ۇزدىك ورىنداعانى ءۇشىن كەڭەس وداعى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ شەشىمىمەن پولكوۆنيك ج.كەرەەۆكە العىس جاريالاندى. ول كىسىگە گەنەرال-مايور شەنى بەرىلدى. ول كەزدە جانسەن نەبارى 44 جاستا بولاتىن.
1976 جىلى ج.كەرەەۆكە گەنەرال-لەيتەنانت شەنى بەرىلدى. پريۆولجە اسكەري وكرۋگى قولباسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى. قاي جەردە جۇرسە دە قازاق ەلىنىڭ نامىسىن تۋ ەتتى. وتانعا دەگەن ساعىنىشى ءوز نامىسىنىڭ بويتۇمارى قىلدى. 1982 جىلى د.ا.قوناەۆتىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي قابىلداۋدا بولعاندا وعان ديمەكەڭ: “جانسەن, سەن ءوز ەلىڭنەن جىراق جەردەسىڭ, الايدا بولاشاقتا قازاقستانعا كەلىپ قىزمەت ەتۋىڭ كەرەك. سول جاعىن بىرلەسىپ ويلاسايىق”, – دەيدى. وكىنىشكە قاراي ول ۋاقىت كەلمەدى. ءۇش ايدان كەيىن ۆەتنامعا بارۋعا نۇسقاۋ الادى. بۇل حاباردى ديمەكەڭ ەستي سالا: “ساعان الماتىدان ءۇي كەرەك. ەسىڭدە بولسىن, شەت ەلدەن قاي ۋاقىتتا كەلسەڭ دە الماتىدا ءوز ءۇيىڭ, ولەڭ توسەگىڭ بار ەكەنىن ۇمىتپا”, دەپ ارنايى پاتەر بەرگىزگەنىن ايتادى. وسىلايشا 32 جىلعا جۋىق قالتىقسىز قىزمەت ەتكەن گەنەرال-لەيتەنانت ج.كەرەەۆ ءوز ومىرىندە العاش رەت جەكە ۇيگە يە بولادى. بەرىلگەن پاتەر ءۇش بولمەلى, جايلى دا ىڭعايلى ەدى. “قازاقستان” قوناقۇيىنىڭ ماڭىندا بولادى.
جانسەن ۆەتنامعا اسكەري كەڭەسشى بولۋعا بەكەر تاعايىندالمادى. سەبەبى, ول جەردە 70-80 جىلدارى ءالى دە بولسا جاعداي قيىن-تىن. بۇل مەملەكەتكە كومەك اۋاداي قاجەت بولدى. ۆەتنام قارۋلى كۇشى باسشىلىعى ءوز اسكەرىن ءدال كەڭەس اسكەرى سەكىلدى كورگىسى كەلدى. كومەككە ءزارۋ بولدى. كسرو قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىعى مۇنداي جاعدايدى ويداعىداي الىپ شىعاتىن تەك قانا گەنەرال ج.كەرەەۆكە نازار اۋداردى. وندا ول كەزدە گەنەرال جانسەن ءۇشىن بۇل اسكەري ماسەلەلەردى شەشۋ قاعيداسى حالىقارالىق پارىز بەن مىندەت بوپ سانالدى.
حانويدا اسكەرلەر اپتاپ ىستىق پەن ىلعالدىڭ سالدارىنان كۇنىنە بىرنەشە رەت كيىم-كەشەك اۋىستىرىپ, دىمقىل بولعان گيمناستەركالاردى شامنىڭ جارىعىنا كەپتىرىپ وتىرۋعا ءماجبۇر بولدى. ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەن اسكەري كەڭەسشىگە ۆەتنامداعى اسكەري ءومىردى تۇراقتاندىرۋ جولى وڭايعا تۇسپەدى. ج.كەرەەۆ تەك ۆەتنامدىقتاردى عانا ەمەس, ءوز قول استىنداعىلارعا قيىن-قىستاۋدا مورت سىنباۋدى تالاپ ەتتى. ەڭبەكقور جانە ءتوزىمدى بولۋعا ۇندەدى. ول كەزەڭدە دە كەڭەس گەنەرالدارى مەن وفيتسەرلەرىنىڭ اراسىندا ءوز ىسىنە دەگەن نەمقۇرايدىلىعىنىڭ سالدارىنان ءتۇرلى قيىندىقتارعا تاپ بولىپ, شىرماۋعا وراتىلىپ شىعا الماي قالعان ساتتەر كوزگە كورىنىپ جاتتى. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتى قىراعىلىقپەن بايقاعان ج.كەرەەۆ قولاستىنداعىلارعا اسكەري ءومىردىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ناقتى ءتۇسىندىردى.
باس اسكەري كەڭەسشى گەنەرال كريۆدا, بىردە ج.كەرەەۆتىڭ تۋرا جۇزىنە قاراپ: “سەنىڭ تۇلا بويىڭدا قازاقتىڭ ىستىق قانى اعىپ تۇر. قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن دەمەي مە. ءبىزدىڭ ورتامىز تولعان ۋكرايندىقتار بولسا, كوپ ادامعا تاتيتىن جالعىز قازاق سەن ەكەنسىڭ”, – دەگەن ەكەن.
ەل اڭگىمەشى بولسا, جەر اڭگىمەشى. حانويدا ج.كەرەەۆ ءوز وتباسىمەن جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ورىس ءتىلىنىڭ مۇعالىمى جانە حانوي ينستيتۋتىنىڭ شەت تىلدەر پروفەسسورى شوكەەۆتىڭ وتباسىمەن ويلاماعان جەردەن جولىعادى. جات جەردە جۇزدەسكەن قوس قازاقتىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن باۋىرمالدىعى وسىلايشا ارتا تۇسەدى. ولار دوستىق دەگەن قاستەرلى ۇعىممەن ءومىر ءسۇردى.
ۋاقىت وتە كەلە گەنەرال ج.كەرەەۆتىڭ دەمالىسقا شىعۋى كەرەك بولدى. حانوي اۋەجايىنا شوكەەۆتىڭ دە وتباسى كەلدى. ولار گەنەرال ج.كەرەەۆتىڭ دەمالىسقا ءوز ەلىنە كەتىپ بارا جاتقانىن ءبىلىپ, قۋانىشپەن شىعارىپ سالدى. بۇل ۋاقىت 1983 جىلدىڭ 25 ءساۋىر ايى بولاتىن. كەنەتتەن اياق استىنان ۇشاققا وتىرعان گەنەرال ج.كەرەەۆ سىرقاتقا شالىنىپ قالدى. ماسكەۋگە كەلىسىمەن ونى جەدەل تۇردە اسكەري گوسپيتالگە اپارىپ جاتقىزدى. ونىڭ ءومىرى ءۇشىن دارىگەرلەر اجالمەن ساعاتتار بويى ارپالىستى. الايدا, اۋىر دەرتكە شالدىققان گەنەرالدىڭ ءومىرىن ولار اجالدان قۇتقارا المادى. وسىلايشا وتان ءۇشىن بار عۇمىرىن ارناعان الىپ جۇرەك ءوز سوعىسىن توقتاتتى. سۇيەگى الماتىداعى كەڭساي زيراتىنا قويىلدى.
گەنەرال-لەيتەنانت ج.كەرەەۆ 53 جىل عۇمىرىنىڭ 33 جىلىن اسكەري قىزمەتكە ارناپ, تۋعان قازاقستانىنان جىراقتا وتكىزدى. الايدا, نار تۇلعالى ازامات ەل نامىسى ەر نامىسى – ەكەنىن ۇمىتپادى. جۇرەگىندە – وتان دەگەن قاستەرلى ۇعىم جاتتى.
نايليا كەرەەۆا.