ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدىك ۆاليۋتا تۋرالى ويلارى حاقىندا
ويدىڭ جاقۇت جارقىلى
ادام بالاسىنىڭ ويى – سارقىلماس قازىنا-بايلىق. ول تەك رۋحاني بايلىق قانا ەمەس. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ويدى جۇزەگە اسىراتىن بولسا, ول ولشەۋسىز ماتەريالدىق بايلىقتى دا دۇنيەگە كەلتىرۋگە قابىلەتتى. ونى ايتاسىز, ويدىڭ جاقۇت جارقىلى تۇتاس دۇنيەنى ادام تانىماستاي وزگەرتىپ جىبەرە الاتىنى ادامزاتتىڭ مىڭداعان جىلدار بويى ۇزىلمەي كەلە جاتقان تاريحىنان بەلگىلى. ءتىپتى, كلاسسيكالىق ويشىلداردىڭ قاراپايىم قاعيداعا اينالىپ كەتكەن تۇجىرىمىن ءسال وزگەشە وزگەرتە ايتساق: “ادامدى ادام ەتكەن – وي”. جانە دە تاريحتان بەلگىلى, ادامزات قوعامدىق دامۋدىڭ بىرنەشە ساتىسىنان بىرتىندەپ اتتاپ ءوتتى. سوناۋ جابايى قالپىنان كادىمگى ادام قالپىنا كەلىپ, العاشقى قاۋىمدار قۇرۋى, سوسىن قۇلدىق داۋىرگە ءوتۋى, ودان بارىپ فەودالدىق زاماندى باستان كەشىرۋى, كاپيتاليستىك قارىم-قاتىناستاردىڭ ناتيجەسىندە كاپيتاليستىك قوعام ورناتۋى, ەڭ اقىرى ءسوتسياليزمنىڭ ءدامىن تاتۋى – وسىنىڭ ءبارى ادام بالاسىنىڭ مي قاتپارلارىنداعى كوزگە كورىنبەيتىن قۇبىلىستاردىڭ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولارلىق وزگەرىستەر.
قازىرگى زاماندا باستاۋىش مەكتەپ وقۋشىسى دا بىلەتىن وسىنداي جاتتاندى كورىنەتىن اقيقاتتاردى ايتىپ وتىرعانىمىزعا نە سەبەپ؟ ەڭ اقيقاتى سول – ادامنىڭ ويلاۋ قابىلەتىنىڭ ءوزى ساتىلى دامۋدان وتەدى. وعان وسى قازىر, قاس-قاعىم ساتتە, كوز الدىندا ءوتىپ جاتقان وقيعالاردى بىردەن تۇيسىنە قويۋ قيىن. ال ەندى ول وتە كۇردەلى قوعامدىق قۇبىلىس بولسا, ونى قابىلداۋ ءۇشىن ءبىرشاما ۋاقىت قاجەت. ايتالىق, قازىرگى جاھاندىق قۇبىلىستاردى ەكىنىڭ ءبىرى ءتۇسىندىرىپ ايتىپ بەرە الماسا كەرەك.
جاڭا فورماتسيا تابالدىرىعىندا
قازىرگى زاماننىڭ العىر ويلى ادامدارى ايتىپ جۇرگەنىندەي, بۇكىل وركەنيەتتى ادامزات قوعامدىق دامۋدىڭ جاڭا فورماتسياسىنىڭ تابالدىرىعىندا تۇر. ەكى الىپ جۇيەنىڭ – كاپيتاليزم مەن ءسوتسياليزمنىڭ انتوگونيستىك سيپاتى بىرتىندەپ جويىلىپ (ەكەۋىنىڭ باسەكەسىندە كاپيتاليستىك قارىم-قاتىناس جەڭىسكە جەتتى دەپ جۇرسەك تە), قابىسۋعا جاقىنداعان سىڭايلى. شاماسى, دامۋدىڭ قاي ساتىسى بولسا دا, ءوزىنىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ بارىپ, ودان ءارى باسقا تۇرگە كوشۋگە ىڭعايلاناتىن بولسا كەرەك. ويتپەگەن جاعدايدا جۇيە وزدىگىنەن سۇرىنە باستايدى, ءتىپتى, وماقاسا قۇلاۋى مۇمكىن.
بەس ءجۇز جىل بويى قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن نارىقتىق ەكونوميكانىڭ سوڭعى عاسىردا داعدارىستارعا تۇسە باستاۋىنا نە سەبەپ؟ دەمەك, جۇيەنىڭ ءبىر جەرىنەن اقاۋ شىققانى عوي. ول قانداي اقاۋ؟ جانە دە ول ءبىر اقاۋ ما, الدە بىرنەشەۋ مە؟ ول اقاۋلار ءتۇزەتۋگە كەلە مە, كەلمەي مە؟ مۇمكىن, جۇيەنى تۇتاس وزگەرتۋ كەرەك شىعار. بۇعان بۇكىل الەمنىڭ ەڭ وزىق ويشىلدارى دا, دۇنيە تۇتقاسىن ۇستاعان مىقتىلارى دا باس قاتىرۋدا.
ولاردى الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ جەر بەتىندەگى بارلىق مەملەكەتتەردى شارپىپ وتكەنى, ءتىپتى, كەيبىرەۋلەرىن بانكروتتىق جاعدايعا جەتكىزگەنى قاتتى ويلاندىردى. “ساسقان ۇيرەك ارتىمەن جۇزەدى” دەگەندەي-اق, قولىندا كاپيتالى بارلار نەبىر امالدار جاساۋدا. بۇعان دەيىن تازا پايداسىنىڭ ەسەبىن عانا الىپ, داعدارىس تۇگىل, تيتتەي بوگەلىپ قالۋدى بىلمەي كەلگەن نەبىر الىپ كومپانيالار ايتەۋىر امان قالۋدى ويلاپ, فابريكالار مەن زاۋىتتارىن جابۋدا نەمەسە جۇمىسشىلارىن قىسقارتۋدا. وسىعان دەيىن دامىعان ساناتىنداعى الپاۋىت ەلدەردىڭ ءوزى ميلليونداعان جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارۋىنا بايلانىستى الەۋمەتتىك احۋالدى ۋشىقتىرۋعا جول بەرمەۋدى ويلاستىرۋدا. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, سوڭعى ون جىلدىڭ كولەمىندە داعدارىستىڭ ەكىنشى قايتارا سوعۋى, سوققاندا دا, بۇكىل دۇنيەنىڭ كۇيزەلىسىنە اكەلۋى الەم ەلدەرىنىڭ باسشىلارىن “تاڭ-تاماشا” قالدىرىپ وتىر. الايدا, كوپتەگەن ساياساتشىلار مەن ساراپشىلاردىڭ ناق وسى داعدارىستى عانا ەڭسەرۋ جولدارىن ويلاستىرىپ وتىرعانىنداي, ودان ارعى تەرەڭدەرگە بارا المايتىنداي كورىنەدى بىزگە.
ال جاھاندىق داعدارىستىڭ شىعۋ سەبەبى نەدە؟ ءبىر ەلدە باستالعان ءتۇپسىز توقىراۋدىڭ بارشا ەلدەردىڭ تەك قارجى جۇيەسىن عانا ەمەس, بۇكىل ەكونوميكاسىن قامتۋى نەلىكتەن؟ سويتە تۇرا, الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىن جاھاندىق داعدارىستان شىعارۋ جولدارىن بىرلەسە ويلاسۋعا نە كەدەرگى دەگەن سۇراقتار جاۋاپسىز قالىپ وتىر. ەكونوميكاسى قانشالىقتى مىقتى بولسا دا, الەم ەلدەرىمەن بايلانىسى سونشالىقتى دۇرىس بولسا دا, داعدارىس ول ەلدى سىرت اينالىپ كەتەدى دەپ ويلاۋدىڭ ەش قيسىنى جوق. “وگىزدىڭ باسىنا تۋعان كۇن بۇزاۋعا دا تۋادى” دەگەندەي, دامۋ زاڭدىلىعىنىڭ اڭگىمەسى وسىنداي. سونداي-اق قازىرگى ۋاقىتتا ەشبىر ەلمەن ەشقانداي ساياسي-ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جانە تاعى باسقا دا قارىم-قاتىناستارعا تۇسپەي, دەربەس دامۋ دەگەن ءتىپتى اقىلعا سىيىمسىز. الەمنىڭ ءبىر تۇكپىرىنەن شىققان داعدارىس داۋىلى ەكىنشى تۇكپىرىنە كوزدى اشىپ-جۇمعانشا جەتىپ كەلەتىنى تۇسىنىكتى. باسى اشىق اقيقات – جاھاندىق داعدارىستى ەڭسەرۋدىڭ ەڭ سەنىمدى ءادىسى الەم ەلدەرىنىڭ بىرلەسكەن ارەكەتى.
جۇگى اۋىر مىندەت
البەتتە, جاڭا الەمنىڭ قانداي بولماعىن ويلاستىرۋ, بۇدان ءارى قالاي دامۋ كەرەكتىگىن تاڭداۋ الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتشىلاردىڭ, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ مىندەتى. مىنە, وسى مىندەتتى موينىنا جۇكتەگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ ۇشار بيىكتى شالاتىن ۇشقىر ويلىلىعىن, تەرەڭنەن تولعاي بىلەتىن پاراسات-پايىمىن كورسەتە وتىرىپ, جاھاندىق داعدارىستىڭ سيپاتىن ناقتى ايقىنداپ قانا قويماي, ونىڭ سەبەبىن دە اشىپ بەردى. جانە الەم ەلدەرىنىڭ جاسايتىن قادامدارىن بەلگىلەپ, بىرلەسە قيمىلداۋعا ۇسىنىس جاساپ, جاپپاي ادامزاتقا ۇندەدى.
“بۇگىندە ەلدەر مەن كونتينەنتتەردى تىتىرەنتىپ تۇرعان جاھاندىق داعدارىس – بۇل ادامزات ءالى ءبىلىپ بولماعان ايرىقشا قۇبىلىس. ونىڭ الەم تاريحىندا تەڭدەسى جوق جانە الەمدىك ءتارتىپتى, بارلىق ەكونوميكالىق باستاۋلاردى تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن قۇبىلىستار ساناتىنا جاتاتىنى انىق. سوندىقتان دا ونى تالداۋعا, وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە جانە ەڭسەرۋگە بارلىق ەسكى دوگمالار مەن ستەرەوتيپتەردى قايتا قاراستىراتىن جاڭاشا كوزقاراس قاجەت”, – دەپ اتاپ كورسەتتى ول 2009 جىلعى 2 اقپاندا “روسسيسكايا گازەتادا” جاريالانعان “داعدارىستان شىعۋ كىلتى” اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى “وسىعان بايلانىستى ايىپتىلار مەن كىنالىلەردى ىزدەۋ قاجەتسىز ءىس” ەكەنىن اتاپ وتەدى. شىنىندا دا, “بۇلدىرگىلەردىڭ” سوڭىنا شىراق الىپ تۇسكەننەن گورى, “قازىر وسىندايلىق قۋاتتى الەمدىك كاتاكليزمدى تۋىنداتقان جۇيەنىڭ تەرەڭ اقاۋلىقتارىن انىقتاۋعا, ەڭ باستىسى – ولاردى تولىق جويۋ جولدارىن ىزدەستىرۋگە جۇمىلۋ ماڭىزدىراق”. “بۇل ءۇشىن ءبىزدىڭ تۇبەگەيلى جاڭا, الەمدىك ەكونوميكانىڭ, ساياساتتىڭ جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتىڭ باسقاشا قۇرىلعان مودەلىن جاساۋ شەبىندە تۇرعانىمىزدى مويىنداۋدىڭ باتىلدىعى بولۋى كەرەك”, – دەپ تۇجىرىم جاسايدى قازاق ەلىنىڭ باسشىسى.
ۇلى ترانزيت الەمى
بۇدان ءارى ەلباسىمىز “ەگەر ءبىز ەسكى الەمنىڭ جەتىلمەۋشىلىگىن ەڭسەرۋدىڭ بىرەگەي مۇمكىندىگىن ءتيىمدى پايدالانىپ, جاڭا الەم قۇرۋدىڭ شىنايى نيەتىندە بولساق, باسقاشا جول جوق” ەكەنىن مالىمدەيدى. ارينە, نيەت بار دا, ونى جۇزەگە اسىرۋ بار. سوندىقتان دا, “بۇل ءۇشىن بۇكىل الەمدىك قوعامداستىقتىڭ وراسان زور كۇش-جىگەرىن, ينتەللەكتۋالدىق جانە ماتەريالدىق رەسۋرستاردى جۇمىلدىرۋعا جانە كوپ ۋاقىت قاجەت”. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ويىنشا, الەم ەلدەرىنە “تۇبەگەيلى جاڭا قيسىندى قۇرۋ جانە ازىرگە شارتتى تۇردە جاھاندىق (نەمەسە ۇلى) ترانزيت الەمى دەپ اتاۋعا بولاتىن وسى وتكەل بويىنشا ورتاق جاڭا “قوزعالىس ەرەجەسىن” ازىرلەۋ قاجەت بولادى”.
وسىلايشا نەگىزگى ويىن تۇجىرىمداعان ەلباسى الدىمەن وسىناۋ جاھاندىق داعدارىستىڭ, ونىڭ باستاۋلارىنىڭ العاشقى سەبەپتەرىن بەلگىلەپ الۋدى دۇرىس كورەدى. ونىڭ اسا بايىپتى تۇجىرىمداۋىنشا, “قازىرگى جاھاندىق داعدارىس – بۇل مۇلدە قانداي دا ءبىر تابيعي اپات ەمەس جانە جاعدايلاردىڭ كەزدەيسوق قيىلىسىنىڭ ناتيجەسى ەمەس, ءبازبىر تەرەڭ ىشكى اقاۋلىقتىڭ زاڭدى سىرتقى سالدارى”. مىنە, سول ىشكى تەرەڭ اقاۋلىقتى ناقتى ايقىنداپ, بەلگىلەمەيىنشە, دارىگەردىڭ اۋرۋعا ناقتى دياگنوز قويىپ الماي, جالپىلاما ەمدەگەنىمەن بىردەي تىرلىك بولاتىنى تۇسىنىكتى. نەمەسە موتورى بۇزىلعالى تۇرعان ەسكى ماشينەنىڭ سىرتقى قورابىن عانا جاڭارتىپ الىپ جۇرە بەرۋى سياقتى “داعدارىستىڭ ءوزى باستاۋ العان الەمدىك ۆاليۋتا-قارجى جۇيەسىن جوندەۋ جونىندەگى ءبىزدىڭ بۇكىل كۇش-جىگەرىمىز تەك كوسمەتيكالىق سيپاتتا عانا بولادى”. “بۇل جاعدايدا ءبىز جويماعان اقاۋ كەيىن دە جيىلەي تۇسەتىن جانە سالدارى الدەقايدا اۋىر بولاتىن جاڭا داعدارىستاردى تۋىنداتا بەرەدى”, – دەپ اشىپ كورسەتەدى مەملەكەت باسشىسى.
سۋرەتكەرلىك كوزقاراس
وسى تۇستا نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىنشالىقتى تەرەڭ قۇبىلىستىڭ سيپاتىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن مازمۇنى تەرەڭ ماقالاسىنا سۋرەتكەرلىك كوزقاراستى دا شەبەرلىكپەن ءورىپ جىبەرەدى: “سولاي بولىپ وتىر, بۇكىل ءبىزدىڭ الەمىمىز كۇتپەگەن رەتتە جانە بايقاۋسىزدا جاھاندىق داعدارىس تۋننەلىنىڭ “كىرەبەرىسىنەن” ءوتىپ كەتكەن, ال ودان “شىعار ەسىك” ءبۇگىندە ەشكىمگە دەرلىك كورىنبەي تۇر. بۇل, ءبالكىم, ءبىز بۇگىنگى الەمگە, سول سەكىلدى بولاشاق جاڭا الەمگە بۇرىنعىشا ەسكى ويلاۋ قۇرالدارىنىڭ وپتيكاسى ارقىلى قارايتىنىمىزدان ورىن العان بولار”. ال تۇبەگەيلى جاڭارۋدى باستاۋ ءۇشىن بىزگە بۇكىل ويلاۋ جۇيەمىزدى, تيىسىنشە بارلىق ۇعىمداردى, كاتەگوريالاردى, تەوريالاردى, كەستەلەردى, ويلاۋ تۇجىرىمدارىن جانە جاڭا دۇنيەنىڭ دەرەكتەرى مەن قۇبىلىستارىن بەلگىلەيتىن تەرميندەردى جاڭارتۋ كەرەك, دەپ ەسەپتەيدى ەلباسى. ارينە, بۇل جاڭا فورماتسياعا كوشكەندە بولاتىن تابيعي قۇبىلىستار. ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىز, جوعارىدا اتالعان دامۋ ساتىلارىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي ەمەس پە؟ بۇل جەردە بىزگە سالىستىرماعا جۇگىنىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىقتاۋ سياقتى.
جاۋابى جوق سۇراقتار
قازاق ەلىنىڭ باسشىسى “الەمدىك دامۋدىڭ نەگىزىنە نە الىنعان؟” دەپ توتەسىنەن سۇراق قويا وتىرىپ, “ونىڭ دامۋىنىڭ يادروسى مەن موتورى – بۇل تۋىنداعان الەمدىك بايلىق رەتىندەگى الەمدىك كاپيتال” ەكەنىن تۇجىرىمداپ, ويشىلداردىڭ تەرەڭ پىكىرتالاستارىنا ازىق بولارلىق فيلوسوفيالىق, ەكونوميكالىق تۇرعىدا توسىن پىكىر ايتادى (بۇل جەردە ءبىز ونىڭ تەرەڭىنە توقتالىپ جاتپاۋدى ءجون كوردىك). قوش, ال بۇل كاپيتالدىڭ نەگىزىنە نە الىنعان؟ جاۋاپ – الەمدىك ۆاليۋتا جۇيەسى. ال الەمدىك ۆاليۋتا جۇيەسىنىڭ نەگىزىنە نە الىنعان؟ ونىڭ نەگىزىندە تۋىنداتۋ جانە اينالۋ تەتىكتەرى – زاڭدار, رەسىمدەر, ەميتەنتتەر, ارنالار, پايدالانۋشىلار جانە س.س. جاتىر.
پرەزيدەنت پيراميداسى
وسىلايشا ەلباسى سۇراقتان سۇراق تۋدىرا وتىرىپ, ءوزى ء“بىزدىڭ ويلانۋىمىزدى ءتۇبەگەيلى جاڭارتۋدى, ماسەلەن, الەمدىك ۆاليۋتا جۇيەسىن ساۋىقتىرۋدىڭ ءمانىن بارىنشا ايقىن جانە تۇبەگەيلى تۇسىندىرەتىن جەتى قاراپايىم سۇراق” دەپ اتاعان ريتوريكالىق, ياعني, جاۋابى جوق نەمەسە وزدىگىنەن تۋىندايتىن سۇراقتار قويادى. ول قانداي سۇراقتار؟
1. قازىرگى دە-فاكتو بار الەمدىك ۆاليۋتا زاڭدى دە-يۋرە بولىپ تابىلا ما؟
2. الەمدىك ۆاليۋتا ەميتەنتىنىڭ قىزمەت رەسىمى شىنايى دەموكراتيالىق بولىپ تابىلا ما؟
3. الەمدىك ۆاليۋتانىڭ سۇرانىسى مەن ۇسىنىسىنىڭ بالانس تەتىگى باسەكەگە قابىلەتتى جانە ەركىن بولىپ تابىلا ما؟
4. الەمدىك ۆاليۋتا رىنوگى وركەنيەتتى بولىپ تابىلا ما؟
5. الەمدىك ۆاليۋتانىڭ تۋىنداتۋ جۇيەسى جانە ەميسسياسى ونىڭ نەگىزگى پايدالانۋشى سۋبەكتىلەرىنىڭ (ەلدەردىڭ, كومپانيالاردىڭ جانە ازاماتتاردىڭ) جانە تۇتاستاي العاندا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ باقىلاۋىندا بولىپ تابىلا ما؟
6. الەمدىك ۆاليۋتانىڭ تۋىنداتۋشى جۇيەسى جانە ەميسسياسى ونىڭ نەگىزگى پايدالانۋشى سۋبەكتىلەرىنىڭ (ەلدەردىڭ, كومپانيالار مەن ازاماتتاردىڭ) جانە بۇكىل الەمدىك قوعامداستىقتىڭ الدىندا جاۋاپتى بولىپ تابىلا ما؟
7. الەمدىك ۆاليۋتا جۇيەسى ءتيىمدى دە ناتيجەلى بولىپ تابىلا ما, ياعني ونىڭ جۇمىسىنىڭ ناتيجەلەرى ادامزاتتى جانە تۇتاستاي الەمدى دامىتۋ ماقساتتارىنا قانشالىقتى ساي كەلەدى؟
الەمدىك جەتى قادام
جوعارىداعى سۇراقتاردى قويا وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى تەرەڭ تولعانىستى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەردىڭ تيەگىن اشادى. ءسويتىپ, ول الەمدىك ۆاليۋتا جۇيەسىن وزگەرتۋگە ناقتى ۇسىنىستار جاسايدى (ونى “الەمدىك 7 قادام” دەپ اتاسا دا بولادى):
1) جاڭا الەمنىڭ ۆاليۋتاسى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنىڭ باسشىلارى قول قويىپ, الەمنىڭ كوپتەگەن پارلامەنتتەرى راتيفيكاتسيالايتىن الەمدىك ۆاليۋتا تۋرالى بۇكىلالەمدىك زاڭنىڭ نەگىزىندە جۇزەگە اسۋى ءتيىس جانە ارنايى قۇرىلعان بۇكىلالەمدىك ەميسسيا ورتالىعى ونىڭ ەميسسياسى قاعيداتتارىن جاساقتايدى.
2) الەمدىك ۆاليۋتا تۋرالى زاڭ ونىڭ ەميسسياسىن جانە قاتاڭ دەموكراتيالىق رەسىمدەر بويىنشا ارەكەت ەتەتىن ەميتەنتتەرىن باسقارۋدىڭ دەموكراتيالىق ورگاندارى ارقىلى جاڭا الەمدىك ۆاليۋتانى پايدالانۋشىلاردى – بارلىق نەگىزگى سۋبەكتىلەرىن قورعاۋى ءتيىس.
3) رىنوكتىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنىڭ باسەكەلى قىزمەت ەرەجەلەرىن بەلگىلەيتىن جانە باقىلايتىن الەمدىك ينستيتۋتتارى, ماسەلەن, بۇكىلالەمدىك مونوپولياعا قارسى ۆاليۋتا كوميتەتى جانە بۇكىلالەمدىك رىنوك ەركىندىگى كوميتەتى قۇرىلۋى ءتيىس.
4) جاڭا الەمدىك ۆاليۋتا رىنوگىندا ويىن ەرەجەسى زاڭ بويىنشا بەلگىلەنىپ, ونىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنىڭ (ساتۋشىلار مەن ساتىپ الۋشىلاردىڭ) ورتاق شارتى نەگىزىندە ساقتالۋى ءتيىس.
5) جاڭا الەمدىك ۆاليۋتانىڭ بارلىق نەگىزگى سۋبەكتىلەرىندە – پايدالانۋشىلارىندا (ەلدەردە, كومپانيالار مەن ازاماتتاردا) ونىڭ تۋىنداتىلۋىن, ەميسسياسى مەن اينالىمىن اتالعان زاڭمەن ارنايى كوزدەلگەن تۇراقتى ارەكەت ەتەتىن باقىلاۋشى قۇرالدارىن جاساۋعا قۇقىعى بولۋى ءتيىس. ەميتەنتتىڭ قىزمەتى سونداي-اق بيلىكتىڭ بارلىق ءۇش تارماعىنىڭ: زاڭ شىعارۋشى دا, اتقارۋشى دا, سوت تا تارماقتارىنىڭ باقىلاۋ شەگىندە بولۋى ءتيىس.
6) الەمدىك ۆاليۋتانىڭ بارلىق جاريا جانە زاڭدى ەميتەنتتەرى ونىڭ نەگىزگى پايدالانۋشى سۋبەكتىلەرىنىڭ (ەلدەردىڭ, كومپانيالار مەن ازاماتتاردىڭ) الدىندا جانە بۇكىلالەمدىك قوعامداستىقتىڭ الدىندا ءوز ارەكەتتەرى (نەمەسە ارەكەتسىزدىگى) ءۇشىن تولىق مانىندە جاۋاپتى بولۋى ءتيىس, ونى زاڭ بويىنشا ءىس جۇزىندە, ماسەلەن, بۇكىلالەمدىك ۆاليۋتا اربيتراجى قامتاماسىز ەتە الادى.
7) جاڭا الەمدىك ۆاليۋتا جۇيەسىنىڭ بۇكىل تەتىكتەرى عاسىردىڭ, الەمنىڭ جانە ادامزاتتىڭ الدا بولاتىن سىناقتارىن وزىق مونيتورينگتەۋدىڭ ارناۋلى نەگىزىنىڭ جۇيەسىندە قۇرىلۋى ءتيىس.
وسى ۇسىنىستاردان كەيىن ويىن قورىتا كەلە, قازاق ەلىنىڭ باسشىسى بىلاي ءتۇيىندەيدى: “تەك وسىلاي عانا الەمدىك ۆاليۋتانىڭ جاڭا جۇيەسى ءاردايىم زاماناۋي جانە اقاۋسىز بولا الادى, جاھاندىق داعدارىستاردىڭ ەمەس, الەمنىڭ تۇراقتى دامۋى مەن بۇكىل ادامزاتتىڭ وركەندەۋىنىڭ جەمىستى باستاۋى بولا الادى”.
ارينە, بۇل ۇسىنىستار وتە قۇندى, سالماقتى جانە الەمدىك ءتۇرلى قۇرىلىمداردىڭ بارلىق ساناتتارىندا تەك قارجى-ەكونوميكالىق قانا ەمەس, عىلىمي, مادەني, ەكولوگيالىق تۇرعىدا تالقىلاۋدى قاجەت ەتەدى.
دەرتتىڭ ايقىن دياگنوزى
سونىمەن قاتار مىندەتتى تۇردە اتاپ وتىلۋگە ءتيىستى ءبىر ماڭىزدى ءسات – ەلباسى الەمدىك ۆاليۋتا جۇيەسىنىڭ قاتىپ-سەمىپ قالعان دەرتىنە ايقىن دياگنوز قويىپ وتىر: “وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ ءبىزدىڭ الەم تۇبەگەيلى وزگەردى جانە بۇل وزگەرىستەردىڭ قارقىنى كۇن وتكەن سايىن ءوسىپ بارادى. تەك الەمدىك ۆاليۋتا رەتىندە پايدالانىلاتىن ۆاليۋتانىڭ تۋىنداتۋ جانە اينالىم تەتىكتەرى عانا وزگەرمەي قالىپ وتىر, ونىڭ جاڭارۋ قارقىنى الەمنىڭ وزگەرۋ قارقىنىنان اپاتتىق جاعدايدا قالىپ قويعان. ياعني, الەمدىك ۆاليۋتا جۇيەسى الدەقاشان جانە قايتپاستاي بولىپ ەسكىرگەن, مۇنى جاھاندىق الەمدىك داعدارىس تا قۋاتتايدى”.
“اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى” دەيدى اتامىز قازاق. قازاق ەلىنىڭ باسشىسى الپاۋىت ەلدەر باسشىلارىنىڭ الدىندا “بىرەۋلەردىڭ كوڭىلىنە تيەدى-اۋ” دەپ جالتارىپ, جالتاقتاماي-اق, توتەسىنە كوشىپ, اشىق اڭگىمەگە باتىل بارىپ وتىر. جانە دە بۇل سىنامپازدىق تا, سىن دا ەمەس, عالامدى ورتاق ءۇيى سانايتىن الەمدىك ساناتتاعى ساياساتكەردىڭ شىن كوڭىلى, نيەتى, تىلەگى. مۇنداي وي جارقىلى تەك بەكزات ادامداردىڭ باسىنا عانا كەلەتىنى ءسوزسىز. مۇمكىن, بۇل قازاق حالقى, قازاقستاندىقتار ءۇشىن زور ماقتانىش تا بولار. قالاي دەسەك تە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ادامزاتتىڭ اسىل وي-قازىناسىنا ۇلكەن ۇلەسىن قوسىپ وتىر.
گاندي عالاماتى
ارينە, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ادامداردىڭ تىم كۇردەلى وقيعانى ءھام اقپاراتتى بىردەن قابىلداۋى قانداي قيىن بولسا, قالىپتاسقان داعدىدان, ۇعىمداردان تىس ويدى دا ء“ا” دەگەندە قابىلداۋى دا سونشالىقتى اۋىر. بۇل تۋراسىندا ءۇندىستاننىڭ ۇلى ويشىلى ءھام ساياسي قايراتكەرى ماحاتما گاندي بىلاي دەگەن ەكەن: “الدىمەن سەنى كوزگە ىلگىسى كەلمەيدى, سوسىن ايتقانىڭدى كۇلكىگە اينالدىرعىسى كەلەدى, ودان كەيىن ساعان قارسى شىعا باستايدى, اقىر سوڭىندا سەن جەڭىسكە جەتەسىڭ”. گانديدىڭ ءوزى زاماناۋي وزگەرىستەردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرىپ, الەمدىك وتارشىلدىق جۇيەنىڭ كۇيرەۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوسقان قايسار كۇرەسكەر بولعانى جاڭا زامان تاريحىنان بەلگىلى. ەندى وسى زاماننىڭ زاڭعار فيلوسوفىنىڭ قاناتتى سوزىنە سالساق, الەم قازىر قازاق ەلى باسشىسىنىڭ ۇسىنىستارىن اۋىر قابىلداۋ ۇستىندە. باسقاشا ايتقاندا, جاڭا الەمنىڭ دامۋى تۋرالى توسىن ويدى توسىرقاي قابىلداپ, سىڭىرە الماي, قورىتا الماي, اۋرەگە تۇسۋدە. ەلباسىنىڭ دەليگە بارعان ساپارىندا الەمدىك وي قۇندىلىقتارىنىڭ التىن بەسىگى بولعان ءۇندىستاننىڭ قاسيەتتى توپىراعىن باسىپ تۇرىپ, ەڭ العاش رەت الەمگە ورتاق ۆاليۋتا ەنگىزۋدى ۇسىنۋى سونشالىقتى تەرەڭ مانگە يە سياقتى. بۇل بيىلعى جىلدىڭ 26 قاڭتارىندا بولعان ەدى.
ساياسي ساۋاتتىلىق
ەلباسىنىڭ يدەياسى شىن مانىندە تۇبەگەيلى باعدارلاما بولىپ شىقتى جانە دە ونىڭ رەسەيدە جاريالانۋىنىڭ وزىندە ۇلكەن ءمان بار. “توسەكتە باسى, توسكەيدە مالى قوسىلعان”, اعايىن-تۋىستاي ارالاساتىن كورشىڭمەن وي “سىباعاسىمەن” ءبولىسۋدىڭ ءوزى ساياسي تۇرعىدان العاندا, ساۋاتتى قادام بولعانى ءسوزسىز. جانە دە قازاقستان 2003 جىلدىڭ وزىندە-اق ەۋرازەق اياسىندا بىرىڭعاي ۇلتۇستىلىك مەملەكەتارالىق ۆاليۋتالىق-ەسەپتىك بىرلىك ەنگىزۋدىڭ باستاماسىن كوتەرگەن. سول كەزدە ونى ەلباسى “التىن” دەپ اتاۋدى ۇسىنعان ەدى. تاياۋدا عانا استانادا ەكىنشى رەت وتكەن حالىقارالىق ەكونوميكالىق فورۋمدا مەملەكەت باسشىسى بىرىڭعاي ۇلتۇستىلىك مەملەكەتارالىق ۆاليۋتالىق-ەسەپتىك بىرلىك ەنگىزۋدى قايتا ۇسىنىپ, ونىڭ اتىن “ەۋراز”, “ەۋرازي” نەمەسە بۇرىنعىشا “التىن” دەپ اتاۋعا بولاتىنىن ايتتى. دەگەنمەن, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, “التىن” ءسوزى ەۋرازيالىق ورتاق كەڭىستىكتە اسا ۇعىنىقتى بولعاندىقتان, وسى اتاۋدى قابىلداعان دۇرىس ءتارىزدى. ەرتەدەگى ورىس تاريحىندا بۇل اتاۋ ۇيرەنشىكتى جانە التى دەنگانى (تەڭگەنى) بىلدىرەتىن بولعان. ەندەشە, ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ورتاق ۆاليۋتانىڭ نەگىزگى جۇگىن كوتەرەتىن رەسەيلىكتەر ءۇشىن بۇل اتاۋ جات ەمەس.
كوز بەن پيراميدا
جالپى, وڭىرلىك ۇلتۇستىلىك مەملەكەتارالىق ەسەپتىك بىرلىكتى ازىرلەۋ مەن قۇرۋ ءۇردىسى بۇكىل الەمدە ءجۇرىپ جاتقانىنا بىرنەشە ونجىلدىقتار ءوتتى. مۇنداعى العاشقى قارلىعاش ەۋروپالىق ۆاليۋتالىق-ەسەپتىك بىرلىك ەكيۋ (ecu – European Currency ءUnىt) بولدى, ول ۋاقىت وتە كەلە تولىق ءماندى ەۋروپالىق ۇلتۇستىلىك ۆاليۋتا – ەۋروعا اينالدى. مۇنداي ۇردىستەر قازىر بارلىق جەردە – ازيادا (acu – ءAsىan Currency ءUnىt), پارسى شىعاناعى اۋدانىندا (دينارا نەمەسە بالكىم, حاليدجي نەمەسە دجۋمان), لاتىن امەريكاسىندا (sucre ەسەپتى بىرلىگى بار ALBA ۇيىمى, يسپانشا ءSىstema ءUnىtarىo de ءCompensacىon ءRegىonal-دان) ءجۇرىپ جاتىر. سونداي-اق افريكادا ءبىراز ۋاقىتتان بەرى افرونى ەنگىزۋگە ازىرلىك جۇرگىزىلۋدە.
مۇنىڭ ءبارى وسى ۋاقىتقا دەيىن دە-يۋرە ەمەس, ياعني, زاڭدى تۇردە ەمەس, دە-فاكتو, ياعني, ءىس جۇزىندە الەمدىك ۆاليۋتانىڭ ءرولىن اتقارىپ كەلگەن كوز بەن پيراميدانىڭ سۋرەتى بار امەريكالىق “كوك قاعازدىڭ” – ءدوللاريزمنىڭ كۇنى بىتۋگە تاياۋ ەكەنىن بىلدىرەتىن بەلگى بولسا كەرەك.
بۇل جونىندە مەملەكەت باسشىسى بىلاي وي تۇيەدى: “الدىمەن وسى كەزگە دەيىن ەسكى ءدۇنيەنىڭ موتورى جانە جان-جۇرەگى جاھاندىق جەتى ەسە گەنەتيكالىق اقاۋى بار الەمدىك ۆاليۋتاعا نەگىزدەلگەن الەمدىك كاپيتال بولىپ كەلگەنىن ەسكە سالىپ وتەيىك. بۇل الەمدى ادەت بويىنشا ءبىز “الەمدىك كاپيتاليزم” دەيمىز. اقاۋلى ۆاليۋتاعا نەگىزدەلگەن جاڭاعى اقاۋلى كاپيتالدى شىنايى اتىمەن, ماسەلەن “دەفەكتال” دەپ اتاۋ دۇرىسىراق ءارى ادالىراق بولاتىنىن تۇسىنسەك تە, الەمدىك كاپيتاليزم دەپ كەلەمىز. جۋىردا بۇكىل الەم بويىنشا جۇزدەگەن ميللياردەرلەر ساناۋلى ايلاردىڭ ىشىندە ولاردىڭ بۇكىل “اقاۋلى كاپيتالى” كەنەتتەن بىرقىدىرۋ دەرلىك قۇلاپ تۇسكەندە, وزدەرىنىڭ قيالداعى كاپيتالدارىنىڭ بۇكىل ناقتى اقاۋلىعىن ءىس جۇزىندە باستان كەشىردى. ەندى ولاردىڭ وزدەرى دە بۇل ناعىز “دەفەكتال” ەكەنىن ايقىن كورىپ وتىر”.
“اكمەتال” – اقاۋسىز, اق, تازا مەتالل
قوش دەلىك, ولاي بولسا, الداعى جاڭا الەمنىڭ دامۋ موتورى مەن جان-جۇرەگى قانداي تۇبەگەيلى الەمدىك كاپيتال بولماق, “دەفەكتالدىڭ” ورنىنا الەم نەنى پايدالانباق؟
ونى ەلباسى بىلاي نەگىزدەيدى: “ەرتەدەگى گرەكتەر دامۋدىڭ جوعارى كەزەڭىن “اكمە” دەگەن ادەمى سوزبەن بەلگىلەپتى. ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىز ءبىر كەزدەرى وسىناۋ جاڭا اقاۋسىز جانە جوعارى “ەندىگى جەردە كاپيتال ەمەسكە” دۇرىس اتاۋ تاڭداپ الاتىن بولادى. بىراق تا قازىردىڭ وزىندە ءوز بويىنا وسىناۋ جوعارى ساپانى – “اكمەنى” قامتي الاتىنى تۇسىنىكتى: ماسەلەن, اكمە-كاپيتال نەمەسە – “اكمەتال”. سول كەزدە مۇنداي تۇبەگەيلى جاڭا الەمدىك “اكمەتال” قوزعالىسقا كەلتىرەتىن تۇبەگەيلى جاڭا الەمنىڭ وسىناۋ بولاشاق ۋكلادىن ەندىگى جەردە كاپيتاليزم دەپ ەمەس, “اكمەتاليزم” دەپ اتاۋ دۇرىس بولار ەدى”.
دەگەنمەن, مەملەكەت باسشىسى الەمدىك ۆاليۋتا جۇيەسىن قايتا قۇرۋدىڭ ۇزاق ۇدەرىسىن تۇيسىنە وتىرىپ, ونىڭ ەۆوليۋتسيالىق دامۋ جولىن پايىمدايدى. “جاڭا الەمنىڭ ءبىز ەندى عانا قادام باسقان ءوسۋ كەزەڭىنىڭ جاڭا قاسيەتىن ايقىندايتىن شەشۋشى ءسوز رەتىندە “ترانزيت” ءسوزىن الۋعا ابدەن بولادى, – دەيدى ەلباسى. – وندا ءىشىنارا اقاۋسىز الەمدىك ۆاليۋتاعا نەگىزدەلگەن ترانزيتتىك الەمدىك بايلىقتىڭ وسىناۋ جاڭا ءتۇرىن ءبىز ازىرشە “اكمەتال” دەپ ەمەس, “ترانزيتال” دەۋىمىزگە كەلەدى. سوعان سايكەس ترانزيت ۋاقىتى ۋكلادىنىڭ ءوزىن ازىرشە “اكمەتاليزم” دەپ ەمەس, جاڭا تۇرپاتتاعى جاڭا ساپاداعى الەمدىك قارجى ينفراقۇرىلىمىمەن بىرگە “ترانزيتاليزم” دەپ بەلگىلەۋگە بولار ەدى. بۇل ءترانزيتتىڭ باستى مىندەتى مەن ميسسياسى – بۇكىل الەمنىڭ ەسكى جەتى ەسە زالالدى ۆاليۋتادان الەمدىك اكمە-ۆاليۋتانىڭ جاڭا جەتى ەسە اقاۋسىز جۇيەسىنە ەكولوگيالىق كوشۋ ءۇشىن جاعداي ازىرلەۋ”.
وي پيراميداسى
ارينە, ۋاقىت وتە كەلە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدىك ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋ ماقساتىندا عانا ەمەس, دۇنيەجۇزىلىك قوعامنىڭ جاڭاشا دامۋىن بولجاپ ايتقان وسىناۋ اسا قۇندى وي-پىكىرلەرى ءدال وسى اتاۋلارمەن بولماسا دا, وسىعان ۇقساس اتاۋلارمەن ىسكە اسۋى ابدەن ىقتيمال. ەلباسىنىڭ تۇجىرىمداماسى الەمدىك ويلاۋ جۇيەسىندە جاڭاشا ءبىر تولعانىس تولقىندارىنا باستارى انىق. قالاي بولعان كۇندە دە, قازىرگى قالىپتاسقان قارىم-قاتىناس جاڭا نەمەسە جاڭالانعان كاپيتالدىڭ بولۋىن تالاپ ەتەتىنى سەكىلدى, بولاشاقتىڭ ۆاليۋتاسى الەمدىك قوعامدى جاڭاشا قالىپتاستىراتىنى ءسوزسىز. قازاق ەلى باسشىسىنىڭ وي جارقىلى تەك جاھاندىق الەمدىك داعدارىستان شىعۋ ءۇشىن عانا ەمەس, الەم ەكونوميكاسىنىڭ كەلەشەكتەگى دامۋىنا تيگىزەر اسەرى سونشا, ونى قازاق وركەنيەتىنىڭ الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان ولشەۋسىز ۇلەسى, ادامزاتتىڭ مىڭداعان جىلدار بويى سالىنعان وي قۇرىلىسىنىڭ ىشىندەگى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سۇبەلى سىباعاسى دەپ سەنىمدى تۇردە ايتا الامىز.
جانگەلدى ەستەنباەۆ, قارجى-بانك مەنەدجمەنتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.