گۆارديا كاپيتانى ساردار شاكىروۆتىڭ ەرلىگى تۋرالى
جانى جايساڭ, جۇرگەن جەرىن ۇنەمى گۇلدەندىرىپ, نۇرلاندىرىپ كەلە جاتقان سەرىك ۇمبەتوۆ ىلگەرىدە جامبىل وبلىسىن باسقارىپ تۇرعان جىلدارى اكىمشىلىكتە وتكەن ءبىر بەيرەسمي اڭگىمە ۇستىندە جەرگىلىكتى مامانداردى لاۋازىمدى قىزمەتكە كوپتەپ تارتۋ جونىندە ماسەلە كوتەرىلە قالسا كەرەك. اركىم ءارتۇرلى پىكىر ايتىپ, ورتاق ويدان ويىستاي بەرەدى. بىرەۋلەرى «جەرگىلىكتى كادرلار وزدەرى تۋىپ-وسكەن ءوڭىردىڭ پروبلەمالارىن جەتىك بىلەدى, سوندىقتان ولاردى جيىرەك كوتەرمەلەپ وتىرۋ كەرەك» دەسە, بىرەۋلەرى «مۇنداي پرينتسيپ نەگىزىنەن دۇرىس ەمەس, قولىنان ءىس كەلەتىن ادامداردى عانا قولداعان ءجون, مامانداردى گەوگرافيالىق جاعدايىنا قاراماي قابىلەتىنە ساي وسىرگەن دۇرىس بولادى» دەپ قارسى شىعادى. وسى كەزدە كوماندالاس ارىپتەستەرىنىڭ پىكىرىن ءۇنسىز تىڭداپ, ءالىپتىڭ ارتىن كۇتىپ وتىرعان سەرىك ابىكەن ۇلى ورنىنان كوتەرىلىپ:
‒ سابىر ساقتاۋلارىڭىزدى سۇرايمىن, ‒ دەسە كەرەك. ‒ قازاقتىڭ قاي جەرى بولسىن ‒ ءبارىمىزدىڭ ورتاق مەكەنىمىز. سوندىقتان, سەن وڭتۇستىكتەنسىڭ, اناۋ سولتۇستىكتەن دەگەن سياقتى بوس ءسوزدى قويۋ كەرەك. اركىم ءوز قابىلەتىنە قاراي جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. ءبولىپ-جاراتىن ەشتەڭە دە جوق. مەن قىزمەتكەرلەردى تۋعان جەرىنە ەمەس, تۇرعان جەرىنە قالاي قىزمەت ەتۋىنە قاراي, ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىنە, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنە ساي تاڭداۋعا تىرىسام. دەمەك, وسى وتىرعان بارلىقتارىڭدى دا جەرگىلىكتى كادرلار دەپ بىلەمىن. ماسەلەن, مىنا باقىتجاندى الىپ قارالىق. بازبىرەۋلەر ونى سىر بويىنان دەسە, بىرەۋلەر الماتىلىق دەيتىن كورىنەدى. ءتىپتى, وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىنەن دەۋشىلەر دە بار. مىنە, وسى جىگىت اۋليەاتا جەرىنە ءسىڭىسىپ, قىزمەت ەتىپ, ءتىپتى كەلىن ءتۇسىرىپ, قۇداندالى-جەگجات بولىپ وتىر ەمەس پە؟! ايتىڭىزدارشى, ەندى وسى كىسىنى ءبىز قالايشا جامبىلدىق ەمەس دەي الامىز؟!.
جۇيەلى سوزگە جىعىلمايتىن جان بار ما؟ جينالعانداردىڭ ءبارى باستارىن شۇلعىپ, جىمىڭداسىپ قالسا كەرەك.
ال اكىمنىڭ كەڭەسشىسى بولىپ ىستەيتىن باقىتجان شاكىروۆتىڭ ءوزى بولسا, «شىركىن-اي, وسىندايدا اكەمنىڭ اتى ساردار دا اتالىپ, ونىڭ دا وسى وڭىردەن اسكەرگە شاقىرىلىپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقانى ايتىلىپ جاتسا, قانداي عانيبەت بولار ەدى», دەگەندەي ارمان جەتەگىندە تۇرعان ەدى. بىراق, ونى باسقالار قايدان ءبىلسىن؟ اۋىزبا-اۋىز ايتىلماسا, باسپاسوزدە جازىلماسا, ارينە, وسىلايشا «جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە» قالاتىنى ءسوزسىز عوي.
باقىتجان بۇيدەيدى: «ءبارى دە ماماندار تاڭداۋدان باستالدى ەمەس پە؟ ساكەڭ وتە دۇرىس ايتتى – قولىنان ءىس كەلەتىن ادامدار قاي جەردە بولسا دا, قانداي سالادا ىستەسە دە ءسۇتتىڭ قايماعىنداي بولىپ قالقىپ بەتكە شىعا كەلەدى عوي. حالىق ولاردىڭ ءاربىر قادامىن قالت جىبەرمەي قاداعالاپ, باعاسىن بەرىپ وتىرادى. ونى «سەن انا جاقتان ەكەنسىڭ» نەمەسە «ءوزىمىزدىڭ بالا ەكەنسىڭ» دەپ ءبولىپ-جارىپ جاتپايدى. قىزمەتىنە قاراپ, ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگىنە قاراپ ەكشەپ جاتادى.
وسىندايدا عوي, ويعا تۇسەتىنى. ايگىلى سەكسەن التىنشى جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن ورتالىق كوميتەتكە شاقىرىلا قالعانى بار. ول كەزدە الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ ىستەيتىن. جەرگىلىكتى كادرلاردىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى قۋدالانىپ جاتقان تۇسى. ءوزىنىڭ دە تەككە شاقىرىلماعانىن سەزە قويادى. شىنىندا دا سولاي بولىپ شىعادى. «ءسىز وڭتۇستىكتىڭ تۋماسى ەكەنسىز عوي, انكەتادا دۇرىس كورسەتپەپسىز», دەپ دۇرسە قويا بەرەدى سول كەزدەرى قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان باسشىلارىنىڭ ءبىرى. «مەن ءومىربايانىمدى قۇجات بويىنشا تولتىرعانمىن. الماتى قالاسىندا تۋعانمىن. سەنبەسەڭىزدەر تەكسەرىڭىزدەر!» دەيدى. «جارايدى! بارا بەرىڭىز! تەكسەرەمىز. جالعان ايتساڭىز جازالانسىز!» دەپ شىعارىپ سالادى الگى باسشى.
«وڭتۇستىك دەسە وسقىرىنا قارايتىن وسپادارلاردىڭ ارام ويى ول جولى جۇزەگە اسپاي قالعانىمەن, قىر سوڭىمنان قالماي قويدى, – دەيدى باقىتجان ساردار ۇلى سول كەزدەگى ءجايتتى ەسىنە الىپ. – كەيىن ەستىدىم, قۇجاتقا سەنبەي, الماتىداعى ءوزىم ومىرگە كەلگەن №1 پەرزەنتحانانىڭ دا ءارحيۆىن اقتارتىپتى عوي. اقىرى مازامدى الا بەرگەن سوڭ ول جاقتا قالىپتى جۇمىس ىستەتپەيتىنىن ءبىلىپ, جامبىل جاققا اۋىسۋىما تۋرا كەلدى. باعىما قاراي, سول جىلدارى مۇندا بۇرىننان ءبىلىس-تانىس سەرىك ابىكەن ۇلى باسشىلىق ەتەتىن ەدى. وزىنە كەڭەسشىلىككە شاقىردى. بىردەن كەلىستىم. ءسويتىپ, جامبىلدىق بولىپ شىعا كەلدىم».
شىنىندا دا ساكەڭ ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتەتىن جان عوي. كادرلاردى قابىلەتىنە قاراي تاڭدايدى. جەرشىلدىك دەگەندى مۇلدە بىلمەيدى. ول كىسى ءۇشىن قازاققا بارلىق جەر – وڭتۇستىك تە, سولتۇستىك تە, باتىس پەن شىعىس تا – ورتاق. سوندىقتان دا كومانداسىندا ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە تۋىپ-وسكەن ادامدار ەڭبەك ەتەتىن ەدى. ال ولاردىڭ ءبارىن ءوزى «جامبىلدىقتارسىڭدار» دەپ جالپى اتاۋمەن اتايتىن. «ولاي بولسا, مەنىڭ اكەم اۋليەاتا وڭىرىنەن ەمەس دەپ قالاي عانا ايتا الامىن» دەيدى باكەڭ بەتى بال-بۇل جانىپ.
قۇجات بىلاي دەيدى: ساردار شاكىروۆ 1921 جىلى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرىنىڭ شالعايداعى اۋىلىندا شارۋا وتباسىندا ومىرگە كەلگەن. ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ, مەديتسينا تەحنيكۋمىندا وقىعان. سوعىس باستالار الدىندا پەداگوگيكا ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ونى دا ويداعىداي اياقتاپ شىعادى. مايدانعا ءبىلىمدى دە بىلىكتى كوماندير رەتىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اتتانادى. ۆزۆودقا جەتەكشىلىك ەتىپ, روتا كومانديرىنە دەيىن كوتەرىلگەن. سودان كەيىن باتالون باسقارعان. ەرەكشە ەرلىك كورسەتەتىن كەزدەرى دە وسى كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى.
باقىتجان بۇيدەيدى: «اكەمىز وتە قاراپايىم كىسى بولاتىن. ماقتاۋدى ونشا جانى سۇيمەيتىن. ەلدىڭ ءبارى «باتىر» دەپ قوشەمەتتەپ جاتسا دا ەلپ ەتپەۋشى ەدى. ە دەيتىن دە قوياتىن. ەجىكتەپ سۇراماساق, مايداندا جاساعان ەرلىكتەرىن دە اشىپ ايتا بەرمەيتىن. كەيىن عوي, جورىق جولدارىنان, ازات ەتكەن ەلدى مەكەندەرىنەن حات-حابارلار كەلىپ, ءتۇرلى سۇراۋ-وتىنىشتەر تۇسە باستاعان كەزدە سۋىرتپاقتاپ سىر تارتقانىمىز...
سونداي حاتتاردىڭ ءبىرى سەكسەنىنشى جىلدارى ۆيلنيۋس قالاسىنداعى №37 ورتا مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ اتىنان دا كەلىپتى. «گۆارديا كاپيتانى ساردار شاكىروۆ اسكەر قاتارىنا قازاقستاننان شاقىرىلىپتى, ‒ دەپ جازىلىپتى وندا. ‒ مايداندا ءجۇرىپ پارتيا قاتارىنا قابىلدانعان. بىرنەشە شايقاسقا قاتىسىپ, ەرلىك ۇلگىسىن كورسەتە بىلگەن. اسىرەسە, ونىڭ ودەر وزەنىنەن وتەر كەزدەگى قاھارماندىعى ەرەكشە ەستە قالارلىقتاي. 1945 جىلعى 29 يانۆاردا قىزىل تۋلى گومەل اتقىشتار پولكىنىڭ س.شاكىروۆ باستاعان باتالون جاۋىنگەرلەرى وزەندى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءجۇزىپ وتەدى دە, سوۆەت اسكەرلەرىنىڭ نەگىزگى شابۋىلىنا جول اشادى. كومانديردىڭ ءوزى جيىرمادان استام جاۋ سولداتىنىڭ كوزىن جويىپ, گراناتامەن تانكى توقتاتقان. ءبىز وسى ەرجۇرەك قازاق كومانديرىنىڭ تاعدىرى جونىندە كوبىرەك بىلگىمىز كەلەدى. مۋزەيگە كەلۋشىلەرگە تولىق مالىمەت بەرۋ ءۇشىن بىزگە حات جازىپ جىبەرۋلەرىڭىزدى سۇرايمىز».
ايتپاقشى, وقۋشىلار ءوتىنىشىن جەتكىزگەن ولكەتانۋشى پاۆەل فرولوۆتىڭ وسى تاقىلەتتەس حاتى 1983 جىلى 23 اقپاندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە دە («قازاقستان سولداتتارى») جارىق كورىپتى. ليتۆالىقتارمەن بايلانىس كۇنى كەشەگە دەيىن ۇزىلمەپتى. حالىق قاھارماندارىن ۇمىتپايدى دەگەن وسى بولسا كەرەك.
گۆارديا كاپيتانى ساردار شاكىروۆتىڭ جاۋىنگەرلەرى ودەر وزەنىنەن ءبىرىنشى بولىپ وتكەنى جونىندەگى مالىمەت قۇجات بويىنشا دالەلدەنگەن. ول كەيىن سارداردى سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان انىقتامالاردا دا ناقتى كورسەتىلگەن. 340-شى گۆارديالىق پولكتىڭ كومانديرى بۋرلاكوۆتىڭ قولىمەن تولتىرىلعان قۇجاتتا كاپيتان س.شاكىروۆتىڭ باتالونى وزەندى ءبىرىنشى بولىپ كەشىپ ءوتىپ, كەڭ كولەمدەگى شابۋىلعا جول اشقانى, جۇزدەگەن جاۋ سولداتتارى مەن تەحنيكاسىنىڭ كوزىن جويىپ, ەرلىك كورسەتكەنى, سول ءۇشىن گۆارديا كاپيتانى س. شاكىروۆتىڭ ەڭ جوعارى ناگرادا – سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلاتىنى باياندالعان.
‒ بۇل قۇجاتتى ءبىز كەيىن اكەم ءجۇرىپ وتكەن مايدان جولدارىن ىزدەستىرىپ ءجۇرىپ تاۋىپ الدىق, ‒ دەيدى باقىتجان. ‒ بىراق پاپام باتىر اتاعىن الا الماپتى. ونىڭ ورنىنا لەنين وردەنىن بەرىپتى. ودەردەن وتەردە ءبىرىنشى لەكتە بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ كوبى جوعارى اتاقتى يەلەنگەنى ءمالىم. ال پاپام سول العاشقى توپتىڭ ىشىندە ەڭ الدىندا تۇر. ايتسە دە سىباعاسىنان قۇر قالعان.
اتى اڭىزعا اينالعان ايگىلى مارشال گ.جۋكوۆتىڭ «ۆوسپومينانيا ي رازمىشلەنيا» (موسكۆا, يزد. اپن. 1988 گ.) دەگەن ەستەلىگىندە ودەر وزەنىنەن ءوتۋ جونىندەگى شايقاستىڭ 31 قاڭتاردا باستالىپ, العاشقى پلاتسدارمنىڭ باسىپ الىنۋىن سول كۇنمەن ناقتىلايدى. بۇل – وتە دالدىكپەن ايتىلعان اقيقات. ال كاپيتان ساردار شاكىروۆتىڭ باتالونى بولسا وسى كۇننەن ەكى تاۋلىك بۇرىن وزەندى كەشىپ ءوتىپ, وزدەرىنە بەكىنىس جاساعان. بۇل ءجايت تە پولك كومانديرىنىڭ قۇجاتىمەن راستالىپ وتىر. سوندا وزەندى العاشقى كەشىپ وتكەن كىمدەر ەكەنى وزىنەن ءوزى بەلگىلى ەمەس پە؟!. ءدال وسى جەردە رەيحستاگقا ءبىرىنشى بولىپ تۋ تىككەن راقىمجان قوشقارباەۆتىڭ تاعدىرى تاقىلەتتەس ءجايتتىڭ ورىن الىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس.
‒ پاپامىز مۇنىڭ الدىندا دا, سودان كەيىن دە ەرەن ەرلىك ۇلگىلەرىن كورسەتە بىلگەن, ‒ دەيدى باقىتجان ساردار ۇلى ءبىر پاپكە سارعايعان قاعازداردى الدىمىزعا جايىپ سالىپ. – بەرليندى الارداعى قاھارماندىعىن قاتارداعى ارىپتەستەرىمەن بىرگە جوعارى لاۋىزىمدى كومانديرلەرى دە جوعارى باعالاعان. جوعارعى باس قولباسشىدان العان العىستارى دا وتە كوپ. ال مىنا الەكساندر نەۆسكي وردەنىنىڭ ورنى ەرەكشە بولەك. ونى ءوزى دە ايتىپ وتىرۋشى ەدى.
1942 جىلى بەلگىلەنىپ, اسكەري ءىس-قيمىلداردى شەبەر ۇيىمداستىرىپ, اسا زور جەتىستىكتەرگە جەتكەن قولباسشىلارعا عانا بەرىلەتىن بۇل ناگرادامەن ماراپاتتالعاندار سانى ساناۋلى عانا كورىنەدى. اسىرەسە, باسقا ۇلت وكىلدەرى اراسىندا. وردەن تازا كۇمىستەن قۇيىلىپ, بەس جۇلدىز بەن ەكى شەتىندەگى بالتالار التىنمەن اپتالعان. سوعىس كەزىندە ونشاقتى عانا ورتا دارەجەلى وفيتسەرگە بەرىلگەن وسى ناگراداعا قازاق قاھارمانى – ساردار شاكىروۆتىڭ دە يە بولۋى كوپ ءجايتتى اڭعارتسا كەرەك.
كەزىندە باتىرلىققا ۇسىنىلىپ, بىراق بۇل اتاقتى سان ءتۇرلى سەبەپتەرمەن الا الماي قالعان قانشاما قازاقتار بار دەسەڭىزشى! سونداي-اق, سيرەك بەرىلەتىن ناگرادالاردى يەلەنگەن ەرلەرىمىزدىڭ دە ەرەكشەلىكتەرىن كوپ كورسەتە الماي كەلەمىز. ايتقىمىز كەلمەيدى ەمەس, اشىپ كورسەتە المايمىز. ايتپەسە, جوعارىدا ءسوز بولعان الەكساندر نەۆسكي وردەنىن يەلەنگەن قازاقستاندىقتار ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا ەكەن. وعان بۇل وردەننىڭ تەك جوعارى لاۋىزىمدى قولباسشىلارعا عانا تابىس ەتىلەتىنى جونىندەگى ستاتۋسى سەبەپ بولسا كەرەك. ال جەرلەسىمىز ساردار شاكىروۆ سول كەزدەگى وداقتاعى ورتا دارەجەلى ونشاقتى وفيتسەرلەر اراسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الىپ وتىر عوي. مۇنىڭ ءوزى دە ەكىنشى رەت باتىرلىققا ۇسىنىلعان دارەجەمەن بىردەي ەمەس پە؟!.
«قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالسىز ادام ولمەيدى» دەگەن بار قازاقتا. سونداي-اق, ساردار شاكىر ۇلى دا قىزىل قىرعىننان امان-ەسەن شىقتى. ءسويتىپ, ەلگە جەڭىسپەن ورالدى. الماتى جوعارى پارتيا مەكتەبىن ءبىتىرىپ, قىزىلوردا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ, عىلىممەن دە اينالىستى. ءبىلىمىن ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇستى. ۇستازدىق جۇمىستى دا ۇمىتقان جوق. جەتپىسىنشى جىلدارى ماسكەۋدە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. وسىدان كەيىن بىرىڭعاي ۇستازدىق قىزمەتكە اۋىسىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن شىمكەنت پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا ەڭبەك ەتتى.
‒ شۇكىر, شاكىروۆتەر اتى ۇمىتىلعان جوق, ‒ دەيدى باقىتجان ساردار ۇلى. ‒ باتىر اتىندا اۋىل دا, مەكتەپ تە بار. ۇرپاعىنىڭ ءوزى ءبىر قاۋىم ەل بولىپ وتىر. ولار باردا شاكىروۆتەر ەسىمى ماڭگى جاساپ, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تاريحىنان بۇدان بىلاي دا لايىقتى ورنىن الا بەرمەك.
ءيا, قازاق امان بولسا, قاھارماندارىمىزدىڭ دا اتى وشپەك ەمەس.
ءادىل دۇيسەنبەك,
قازاقستاننىڭ
ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
سۋرەتتەردە: ساردار شاكىروۆ; ساردار شاكىروۆتى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا جانە باسقا دا ناگرادالارعا ۇسىنعان قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسى.
(سۋرەتتەر وتباسىلىق البومنان الىندى).