بۇرناعى كۇنى جەنەۆادا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن پارلامەنتتەر سپيكەرلەرىنىڭ 3-ءشى بۇكىلالەمدىك كونفەرەنتسياسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ باستاعان قازاقستاندىق دەلەگاتسيا دا تولىق قۇرامدا بولدى.
اتالعان حالىقارالىق ماڭىزى بار كونفەرەنتسيا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەۋروپاداعى شتاب-ءپاتەرىندە ۇيىمداستىرىلعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار الدىندا ءسوز الىپ, كۇردەلى الەمدە پارلامەنتشىلەردىڭ ءۇنى ماڭىزدى ەكەندىگىن ەرەكشە اتادى. سوڭعى وتكەن كونفەرەنتسيادان بەرگى ۋاقىتتا قارجى مەن ازىق-ت ۇلىك داعدارىسى ورىن الىپ, ەكونوميكا ءوسىمى تومەندەدى. تيىسىنشە ترانسۇلتتىق قىلمىستار ارتىپ, كليماتتىڭ ءوزگەرۋى بايقالىپ وتىر. سوندىقتان ۋاقىت ۇجىمدىق شەشىمدەر قابىلداۋدى تالاپ ەتەدى, دەي كەلىپ, بۇۇ باس حاتشىسى حالىقارالىق قۇجاتتاردى راتيفيكاتسيالاۋ ارقىلى ءوز ۇلەستەرىن قوسا الاتىن پارلامەنتشىلەرگە ءۇمىت ارتاتىنىن اشىق مالىمدەدى.
ال پارلامەنتارالىق وداق پرەزيدەنتى تەو-بەن گۋريراب الەمدە قارۋ-جاراققا جۇمسالعان قارجى قوماقتى ەكەندىگىن, سونىڭ ءبىر بولىگىن ادامداردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا جۇمساسا, قاۋىپسىزدىك ءماسەلەسى ءوزدى-وزىنەن شەشىمىن تابار ەدى, دەگەن ويىن ورتاعا سالدى. يادرولىق قارۋدى قىسقارتۋ بويىنشا پاو مەن بۇۇ بىرلەسە ارەكەت ەتىپ وتىرعاندىعىن تىلگە تيەك ەتكەن شەشەن دەموكراتيا مىقتى پارلامەنتسىز ورناۋى مۇمكىن ەمەستىگىمەن دە بولىسە كەتتى.
“پارلامەنتتەر بۇۇ-مەن جۇمىستى قالايشا ۇيىمداستىرادى” اتتى بايانداما كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى. باياندامانى بىرىككەن تانزانيا رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق اسسامبلەياسىنىڭ سپيكەرى س.سيتتا جاسادى. بۇدان كەيىنگى باياندامالار 2005 جىلى وتكەن پارلامەنتتەر سپيكەرلەرىنىڭ بۇكىلالەمدىك كونفەرەنتسياسىنان كەيىنگى اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ بارىسىن سارالاۋعا ارنالدى. اتاپ ايتقاندا, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق اسسامبلەياسىنىڭ سپيكەرى م.سيسۋلۋدىڭ بۇۇ-نىڭ مىڭجىلدىق دەكلاراتسياسىندا كورسەتىلگەن ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ بارىسى تۋرالى بايانداماسى كوپشىلىكتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارتتى. دەموكراتيالىق پارلامەنتتەردىڭ جاھاندىق ستاندارتتارىن ازىرلەۋ جونىندە رۋاندا دەپۋتاتتار پالاتاسىنىڭ سپيكەرى ر.مۋكانتابانا ايتىپ بەرسە, پارلامەنتارالىق وداقتى نىعايتۋ جانە ونىڭ بۇۇ-مەن ءوزارا قارىم-قاتىناسى جونىندە پاو ۆيتسە-پرەزيدەنتى وي ءوربىتتى. بۇدان كەيىنگى پىكىرسايىس “الەمدىك داعدارىستاعى پارلامەنتتەر: جالپىعا ورتاق يگىلىك مۇددەسىن جاھاندىق دەموكراتيالىق جاۋاپكەرشىلىكپەن جانە ەسەپتىلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ” تاقىرىبىنا ارنالدى.
ارتىنان شۆەيتساريا ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى پ.برۋدەرەر-ۆيسس, جاپونيا وكىلدەر پالاتاسىنىڭ سپيكەرى ت.يوكوميچي, قحر بحوك تۇراقتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ۋ.بانگو, فرانتسيا ۇلتتىق اسسامبلەياسىنىڭ سپيكەرى ب.اككۋەرا, اۆستريا ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ب.پراممەر, يران مەدجليسىنىڭ توراعاسى ا.لاريدجاني جانە كورەيا رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى حي تحە پاك ءسوز ءسويلەپ, قازىرگى ۋاقىتتا قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايعا كەڭىنەن توقتالدى. وسى توپپەن بىرگە ءسوز العان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرقاتار ماسەلەلەر بويىنشا جەكە-جەكە اڭگىمە قوزعادى.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى مىڭجىلدىقتار دەكلاراتسياسىن قابىلداعانىنا 10 جىل ءوتىپ, پلانەتادا ءوركەندەۋ مەن قاۋىپسىزدىكتىڭ العاشقى قىرلارى كورىنە باستادى, دەدى ءوز سوزىندە ق.توقاەۆ. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز “ناتيجە تاريحى” مەن دراماتيكالىق ساتسىزدىكتەر بارىسىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. مەملەكەتتەر ءار ءتۇرلى قاۋىپتەرمەن بەتپە-بەت كەلۋدە. وسى رەتتە سەنات توراعاسى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان گەندەرلىك تەڭدىك, جالپىعا بىردەي باستاپقى ءبىلىم بەرۋ جانە كەدەيشىلىكپەن كۇرەس سالالارىندا مىڭجىلدىقتىڭ ءۇش ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋعا بەتبۇرىس جاساعانىن جەتكىزدى. بۇۇ-نىڭ گەندەرلىك تەڭدىك سالاسىنداعى كونۆەنتسيالارىنىڭ نەگىزگى قاتىسۋشىسى رەتىندە قازاقستان پارلامەنتى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىندا ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ تەڭ قۇقىقتىعىن ايقىندايتىن زاڭ قابىلدادى. ء“بىز انا مەن بالا ءولىمى دەڭگەيىن تومەندەتۋ جونىندەگى حالىقارالىق ستاندارتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋدەمىز. ق.توقاەۆ سونداي-اق ايماقتىق ىنتىماقتاستىق جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى تۋرالى دا وي-پايىمىن ورتاعا سالدى. قازاقستان وسىدان 18 جىل بۇرىن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس ازىرلەۋ ۇدەرىسىنە ۇيىتقى بولىپ, ناتيجەسىندە ول قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى ءتيىمدى ءۇنقاتىسۋ تەتىگىنە ۇلاستى. اوسشك-ءنىڭ تۇركيادا وتكەن سوڭعى ءسامميتى اۋعانستاندى قوسا العاندا ايماقتىڭ تۇراقتىلىعىنا ۇلكەن قاۋىپ توندىرەتىن پروبلەمالار بويىنشا ناقتى شەشىمدەر ازىرلەۋ ءۇشىن ماڭىزدى ەكەندىگىن كورسەتتى. وكىنىشكە قاراي, وتكەن جىلى اپيىن ءوندىرۋ كولەمىن 22 پايىزعا قىسقارتۋعا قول جەتكىزىلگەنىنە قاراماستان, بۇل ەل ءالى كۇنگە الەمدەگى اپيىننىڭ 92 پايىزىن وندىرەدى. وسى رەتتە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى اۋعانستان ستۋدەنتتەرىن ەلىمىزدە وقىتۋعا 50 ميلليون دوللار بولىنەتىنىن, ەقىۇ شەڭبەرىندە قىرعىزستانعا قولداۋ كورسەتۋگە كۇش جۇمسالىپ وتىرعاندىعىن دا اتاپ كورسەتتى. ىستامبۇلدا وتكەن اوسشك سامميتىندە قازاقستان وسى ەلگە ەكونوميكالىق كومەكتەسۋدىڭ جوسپارىن ءبىرلەسە ازىرلەۋ ۇسىنىسىن العا تارتقان-دى. الدا قازاقستان مەن قىرعىزستاندا دونورلىق كونفەرەنتسيالار وتكىزۋ جوسپارلانعان. بۇل رەتتە كەدەن وداعىنا كىرۋگە بايلانىستى پارلامەنت تاراپىنان 36 زاڭدىق قۇجات قابىلدانعانى دا ءمالىم ەتىلدى.
ء“بىز بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرىپ, بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋدەگى بارلىق حالىقتاردىڭ ۇمتىلىسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىنداعى بەس ءبولىمنەن تۇراتىن ۇسىنىسىن قولدادىق”, دەي كەلىپ, ق.توقاەۆ قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ۆاشينگتون سامميتىندەگى يادرولىق ماتەريالداردىڭ زاڭسىز اينالىمىمەن كۇرەس جونىندەگى ايماقتىق ءىس-ارەكەت جوسپارىن ازىرلەۋ تۋرالى باستاماسى ناقتى ۇسىنىستاردىڭ ءبىرى ەكەندىگىنە نازار اۋدارتتى. سونداي-اق قازاقستاننىڭ ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم سالاسىنداعى تابىسى ەلدىڭ ايتارلىقتاي جەتىستىگى رەتىندە تانىلىپ وتىر. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءۇش قۇرىلتايىن وتكىزۋ دىندەر اراسىندا ۇنقاتىسۋ سالاسىنداعى جاھاندىق تۇعىرناماعا اينالدى. ەلىمىز يسپانيا مەن تۇركيا ۇكىمەتتەرى دامىتىپ وتىرعان وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ “دوستار توبىنا” قوسىلعان. بۇۇ باس اسسامبلەياسى قازاقستاننىڭ 2010 جىلدى مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋدىڭ حالىقارالىق جىلى دەپ جاريالاۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا قولداۋ ءبىلدىردى.
وسى جايتتەر تۋرالى جان-جاقتى ايتىپ وتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ ءتوراعاسى ەلىمىزدىڭ ۇستىمىزدەگى جىلى ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋدى ۇسىنۋى ۇيىم جۇمىسىنا جاڭا سەرپىن بەرىپ, الەمدەگى وزەكتى پروبلەمالاردى ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاۋعا جاعداي تۋعىزاتىندىعىمەن ءتۇسىندىردى. قازاقستان باستاماسىمەن مامىر ايىندا وتكىزىلگەن ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋم قاۋىپسىزدىكتىڭ ورتاق پروبلەما ەكەندىگىنە نازار اۋدارتۋىمەن ماڭىزدى بولدى. ءبۇگىنگى تاڭدا ەۋروپا مەن ازيا قاۋىپ-قاتەرلەرگە جالعىز وزدەرى قارسى تۇرا المايتىندىعىن كورسەتىپ وتىر. ەقىۇ-نىڭ جاڭا ەۋرازيالىق ولشەمدەرى جەمىستى باعىتقا اينالۋى ءتيىس, ال پاو بىرقاتار پروبلەمالاردى شەشۋدە وزىندىك ۇلەس قوسا الماق.
الەمنىڭ 180 ەلىنىڭ پارلامەنتشىلەرى قاتىسىپ جاتقان پارلامەنتتەر سپيكەرلەرىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك 3-ءشى كونفەرەنتسياسى جۇمىسى اياسىندا قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇرناعى كۇنى ءتۇس قايتا بىرقاتار ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى.
كوپجاقتى قازاقستان-بەلورۋسسيا ىنتىماقتاستىعىن ارى قاراي دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارى, كەدەن وداعىنىڭ قۇقىقتىق بازاسىن جەتىلدىرۋ جانە ەكى ەل پارلامەنتتەرىنىڭ بايلانىسىن نىعايتۋ ماسەلەسى سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بەلورۋسسيا ۇلتتىق جيىنى رەسپۋبليكا كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى اناتولي رۋبينوۆپەن كەزدەسۋىندە كەڭىنەن ءسوز بولدى. كەدەن وداعىن, ودان كەيىن ونىڭ بازاسىندا ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ – بۇل جاڭا ساپالىق بەتبۇرىس, بىزدەردىڭ بارلىق سالاداعى بەلورۋسسيامەن ىنتىماقتاستىقتى جىلجىتۋداعى جانە ينتەگراتسيانى ناقتى دامىتۋعا باعىتتاۋداعى مۇددەلىلىگىمىزدى دالەلدەيدى, دەدى ق.توقاەۆ.
يران مەدجليسىنىڭ توراعاسى ءالي لاريدجانيمەن كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ ۇدەمەلى دامىپ وتىرعاندىعىنا قاناعاتتانۋشىلىق ءبىلدىردى. سونداي-اق بولاشاقتا ايماقتاعى ىنتىماقتاستىق پەن تاتۋ كورشىلىك احۋالدى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى رەتىندە ءار ءتۇرلى سالادا ءوزارا ىقپالداستىقتى كەڭەيتۋ, پارلامەنتارالىق ۇنقاتىسۋدى قوسا العاندا مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى دامىتۋ بارىسى اڭگىمە وزەگىنە اينالدى. قازاقستان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ قۇرىلتايىن, اوسشك-ءنى قوسا العاندا قازاقستاندىق باستامالارعا يران تاراپىنىڭ قولداۋىن جوعارى باعالايدى, دەي كەلىپ, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ارىپتەسىن قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلىپ قايتۋعا شاقىردى.
ءوزارا ءتيىمدى ەنەرگەتيكالىق ءماسەلەلەر, حالىقارالىق جانە ايماقتىق پروبلەمالار بويىنشا پىكىر الماسۋ ءازىربايجان ميللي مەدجليسىنىڭ توراعاسى وكتاي سابير وعلى اسادوۆپەن بولىپ ءوتتى. قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلۋىنا جانە دامىتۋعا ۇلەس قوسىپ وتىرعان ازىربايجاندىق تاراپقا ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. سونداي-اق سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حورۆاتيا پارلامەنتىنىڭ سپيكەرى لۋكا بابيچ پەن نيدەرلاندى سەناتىنىڭ توراعاسى رەنە ۆاندەرلينگپەن كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستى نىعايتۋ جانە پارلامەنتارالىق بايلانىستاردى دامىتۋ بارىسى كەڭىنەن تالقىلاندى. بۇل كەزدەسۋلەرگە قازاقستاندىق دەلەگاتسيا قۇرامىندا جۇرگەن سەناتور ورىنباي راحمانبەرديەۆ پەن ءماجىلىس دەپۋتاتى باعيلا بايماعانبەتوۆا دا قاتىسىپ وتىردى.
سونداي-اق ق.توقاەۆ پارلامەنتارالىق وداق پرەزيدەنتى تەو-بەن گۋريرابپەن كەزدەسىپ, وندا قازاقستان تاراپىنان پاو-مەن ىنتىماقتاستىققا ۇلكەن ماڭىز بەرىلىپ وتىرعاندىعى اتاپ كورسەتىلدى. سونىمەن قاتار, سەنات توراعاسى ەلىمىزدەگى پارلامەنتاريزمنىڭ دامۋ بارىسى, پارلامەنتارالىق بايلانىستار مەن بۇۇ, ەقىۇ جانە پاو سياقتى حالىقارالىق ۇيىمدار جۇمىسىنا ەلىمىزدىڭ بەلسەندى قاتىسىپ كەلە جاتقاندىعى, مىڭجىلدىقتار دامۋى ماقساتتارىنىڭ ورىندالۋى جايلى اڭگىمەلەپ بەردى.
شۆەيتساريا كونفەدەراتسياسى كانتوندارى كەڭەسىنىڭ پرەزيدەنتى ە.فوستەر-ۆاننينيمەن كەزدەسۋ كەزىندە ق.توقاەۆ جەنەۆادا ءوتىپ جاتقان شارانى ۇيىمداستىرۋدا شۆەيتساريا پارلامەنتىنىڭ ۇلەسىن جوعارى باعالاي كەلىپ, بۇل ەلدىڭ حالىقارالىق ساياساتتا ىقپالدى ورتالىققا اينالعاندىعىن جەتكىزدى. چەحيا پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى پ.سوبوتكومەن بولعان ءوزارا اڭگىمە بارىسىندا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ايماقتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن, الەمدىك پارلامەنتاريزمدى دامىتۋ, قازىرگى زامان قاۋىپتەرىمەن كۇرەستە پارلامەنتتىك ديپلوماتيا مەن دەپۋتاتتار ءرولىن ارتتىرۋ جايىن ءسوز ەتتى.
كەشە ەرتەڭگىسىن ق.توقاەۆ بۇكىلقىتايلىق حالىقتار وكىلدەرى تۇراقتى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۋ بانگومەن ءىس باسىنداعى تاماقتانۋ مازىرىنە قاتىسسا, ءتۇس قايتا تاعى ارنايى جۇزدەستى. جۇزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار حالىقارالىق ىستەردە ءبىر-بىرىنە قولداۋ ءبىلدىرۋ بارىسىنا, تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ورناتىلۋىنا جانە ساياسي سەنىمگە قۇرىلعان قازاقستان-قىتاي قارىم-قاتىناستارىنا قاناعاتتانۋشىلىق ءبىلدىردى. سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعۋدا الەمدىك ەكونوميكانىڭ “لوكوموتيۆىنە” اينالدى, دەي وتىرىپ, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى بقحو تۇراقتى كوميتەتى توراعاسىن قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شاقىردى.
اسقار تۇراپباي ۇلى.