الاتاۋدىڭ ءبىر شىڭى

وسىنداي تۇلعانىڭ 16 جاسىندا تولقۇجاتىنا 2 جاس قوسىپ جازدىرىپ سوعىسقا اتتانعانى — ونىڭ شىعارمالارىنا دا اسەر ەتكەن بولۋ كەرەك. سەبەبى ول دا سوعىس كوردى, بىراق ول تۋرالى ءوزى كوبىنە ءتىس جارمادى. بۇل بالكىم ونىڭ ءان الەمىنە دەگەن ماحابباتى كۇشتىرەك بولعانىنىڭ دالەلى بولار. ايتپەسە داڭقتى تۇلعا قازاق مادەنيەتى­نە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن ەلىمىزدەگى ەڭ جوعارى حالىق قاھارمانى اتاعىنا ىلىنبەس ەدى. 1943 جىلدان 1945 جىلعا دە­يىن كۋرسك شايقاسىنان بەرليندى العان­عا دەيىنگى جولمەن ءجۇرىپ ءوتىپ, بىرنەشە رەت جارالانعان نۇرعيسا تىلەنديەۆ سوعىس بىتكەننەن كەيىن «ەرلىگى ءۇشىن» جانە « ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىسى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان.

سوندىقتان بولار نۇرعيسا تىلەن­ديەۆتىڭ تۋىندىلارى ەرەكشە مىنەزدى, قۋاتتى, ءور, قايسار رۋحپەن جازىلعان. مىسالى «اتا تولعاۋى» شىعارماسىندا سازگەردىڭ تەگەۋرىنى, ۇلتتىق رۋحقا دەگەن ادالدىعى انىق سەزىلەدى. اۋەن بىر­دە سابىرلى, بىردە تاسقىنداپ كەتەدى. ياعني مۇندا قازاقتىڭ وتكەنى, اتا-بابا رۋحى, نامىس پەن جاۋاپكەرشىلىك قاتار ورىلگەن. كۇيدە «مەن كىممىن؟» دەگەن سۇراق تۇرعانداي بولسا, «القيسساسى» پافوستى, باتىرلىق, ەپيكالىق تۇرعىدا باستا­لىپ, ۇلكەن ءبىر تاريحتىڭ ەسىگىن اشاتىن­داي اسەر قالدىرادى. ياعني اۋەننىڭ كوتەرىلۋى – كۇرەس, ال باسەڭدەۋى – وي مەن تولعانىس. بۇل جەردە تەك كۇش ەمەس, اقىل دا كورىنىس بەرەدى.

ال «كوش كەرۋەن» تۋىندىسى – سابىرلى, بىراق ىشكى قۋاتى مىقتى, سىرتتاي جايلى ەستىلگەنىمەن, ىشىندە ۇلكەن قوزعالىس بار. بۇل – حالىقتىڭ تاعدىرى. كوش – ءومىردىڭ ءرامىزى. كۇيدە اسىعىستىق جوق, بىراق توقتاپ تا قالمايدى. بۇل – قايسارلىقتىڭ سابىرمەن ۇيلەسۋى. سونداي-اق سازگەردىڭ «ماحامبەت» تۋىندىسى ديناميكاسى وتە كۇشتى, دراماتيزمگە تولى شىعارما. ياعني تۋىندىدا ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ قايسار رۋحى, نامىسى كۇيگە كۇمبىرلەپ تۇرىپ سەرپىن بەرەدى. جالپى ايتقاندا, نۇرعيسا تىلەنديەۆ شىعارمالارىندا قازاقتىڭ مىنەزى دە, كۇرەسى دە, رۋحى دا, باتىلدىعى دا, نامىسى دا بار. بۇنىڭ ءبارى سوعىس وتىن كەشىپ كەلگەن داڭقتى سازگەردىڭ ىشكى كۇيىنىڭ سىرتقا شىعۋى بولسا كەرەك. سوعىستان كونتۋزيا الىپ, ەلگە ورالعان اسا دارىن يەسى اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆپەن شىعارماشىلىق بايلانىستى كۇشەيتپەك نيەتپەن ونىمەن ءبىر ايداي ءوز ۇيىندە قىزۋ جۇمىس ىستەيدى. ناتيجەسىندە, «داريعا, دومبىرامدى بەرشى ماعان», «سارىجايلاۋ», «بولماسىن سوعىس بولماسىن», ت.ب. كوپتەگەن ءان دۇنيەگە كەلەدى.

بۇل جونىندە اتاقتى سازگەردىڭ ءوزى بىلاي دەپ سىر شەرتەدى: «مۇقاعالي ەكەۋمىز ايدان استام ءبىزدىڭ ۇيدە بىرىگىپ جۇمىس ىستەدىك دەدىم عوي. سول كۇندەردىڭ بىرىندە اقىن ءىنىم ەكەۋمىزدىڭ باۋىرجان مومىش ۇلىنا بارىپ, سالەم بەرىپ قايتۋىمىز كەرەك بولدى. باۋكەڭنىڭ ۇيىندەگى جەڭەشەمىز قۋانا قارسى الدى دا بىزگە ەسكەرتۋ جاسادى.

«اعالارىڭ سەندەردى كۇتىپ قالدى. ايقايلاپ الۋى ابدەن مۇمكىن», – دەدى. جەڭگەمىزدىڭ ايتقانى ايداي كەلدى. «سوگى­سىمىزدى» الدىق. سوسىن بارىپ باتىر اعامىز جازىلىپ سالا بەردى: «سەن­دەر بىلەسىڭدەرمە؟ مەن مىنا شىلىم دەگەن بالەنى نەگە ءجيى شەگەمىن؟ نەگە انا بالەنى؟.. قان مايداندا كوز جۇمعان ەسىل ەرلەردى, مايدانداستارىمدى ىزدەي­مىن!.. ساعىنامىن سولاردى!..» – دەپ قالدى باۋكەڭ. مەن مۇقاعاليعا, ول ماعان قارادى. «باتىردىڭ مىنا تەبىرەنىسى­مەن ءبىر ءان جازار ما ەدى؟» دەدىم ىشتەي. اقىن ءىنىم مەنىڭ بۇل ويىمدى بىردەن اڭعارعانداي. ناناسىز با, ءدال سول جەر­دە مەنىڭ كومەيىمە بەلگىسىز ءبىر ءان ىرعاعى, ساعىنىش سازى كەلگەندەي بول­دى. مازام كەتتى. اسىعىپ وتىرمىن. باۋكەڭ بولمە ءىشىن كوكالا تۇمان ەتىپ اڭگىمەسىن ساباقتايدى. مومىش ۇلىنىڭ ۇيىنەن شىعىپ ۇيگە جەتكەنشە مەن دە, مۇقاعالي دا ءتىس جارمادىق. مەن بولاشاق, ءان تۋرالى, ال اقىن ءىنىم ونىڭ ءسوزى جايلى تولعاتىپ كەلەمىز. ۇيگە كىرە كۇيساندىق­قا وتىردىم. مۇقاعالي بولسا داريعا جەڭگەسىنە: «ماعان اسحانانى بەرەسىز بە؟ جۇمىس ىستەۋ كەرەك», – دەدى دە, قاعاز-قالامىن الىپ وتىرىپ قالدى. ءسويتىپ, ءدال سول كۇنى «مەن سەندەردى ىزدەيمىن» اتتى جاڭا ءان دۇنيەگە كەلدى. ءساتتى شىقتى. دەرەۋ ءانشى نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆتى ىزدەدىك. نوتاعا ەندى عانا تۇسكەن جاڭا ءاندى كورىپ ول دا قۋانىپ جاتىر. كىم ءبىلسىن, سول كۇنى مۇقاعالي ەكەۋمىز باۋكەڭنىڭ ۇيىنە بارماساق, الگى ءان تۋار ما ەدى, جوق پا؟ ءبىر كۇنى مۇقاعالي ماعان ويلى كوزىمەن قادالىپ تۇرىپ:

– اعا, مەن ۇيگە كەتەم. ەندى بوسايسىز. وسى دۇنيەلەر ەلىمنىڭ كادەسىنە جاراسا, وندا باقىتتىمىن. باۋىرىمنىڭ دەرتى قوزعالىپ قالىپتى, – دەدى. اۋىر كۇرسىندى. سوندا مەن ونى بۇل جالعان دۇنيەنىڭ جارىعىندا سوڭعى رەت كورىپ تۇرعانىمدى بىلسەمشى؟

مۇقاعالي دۇنيەدەن وتكەن سوڭ قاتتى كۇيزەلدىم. جۇرەگىم السىرەپ ەكى ايعا جۋىق ەمحانادا جاتتىم. ارادا ەكى اي وتكەن سوڭ جۇمىسقا كيەتىن بەشپەنتتىڭ قالتاسىنان حات شىقتى. مۇقاعاليدىڭ جازۋى. «اعا, مەن عوي. دەرتىم قوزعاپ بارادى. نە بولارىن بىلمەيمىن. مىناعان نازار اۋدارىپ كورەرسىز» دەپتى. ەمحانادا قاتتى اۋىرىپ جاتقاندا ماعان جىبەرگەن سول ولەڭى «ەسىڭە مەنى العايسىڭ» ەكەن. جانىم كۇيزەلىپ وتىرىپ, اقىن ءىنىم كوز جۇمعاننان كەيىنگى ەكىنشى ايدىڭ اۋىر ءبىر كۇنىندە الگى ولەڭگە ءان جازدىم. مىنە, اياۋلى مۇقاعاليىمدى بۇگىن دە ەسىمە الىپ وتىرمىن».

مىنە, اقىن مەن سازگەردىڭ جۇرەك ۇندەستىگى دەگەن وسى بولار. نۇرعيسا تىلەنديەۆتەن «بوكس شەبەرى» شىعۋى دا مۇمكىن بولعان ەكەن. بىراق ول ۇستازى احمەت جۇبانوۆتىڭ قاتاڭ تالاپ قويۋى­مەن ونەر جولىن تاڭداپتى. ال تالانتتى سازگەر ءوز جۇرەگىنەن شىققان اندەردىڭ ءسوزىنىڭ يەسى عىپ مۇزبالاق مۇقاڭدى تاڭداۋىندا تەرەڭ سىر جاتقانى انىق. ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى نازىك بايلانىس­تىڭ ارقاسىندا قازاق مادەنيەتى قانداي ادەمى اندەرگە تولدى. بۇدان نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ ءسوز ونەرىنە تەرەڭ بوي­لاي بىلەتىن قابىلەتى بار ەكەنىن انىق كورۋ­گە بولادى. سودان دا بولار, قانشاما اقىندار ءان اعاسىنا ارناپ جىر دا توگىپ, سىر دا توگىپ كەلەدى:

«اققۋ-قازدىڭ

اسەم سازدىڭ سىرشىلى,

اسىلداردىڭ

جاسىل تالدىڭ بۇرشىگى.

تالانتىڭا تارتۋ ءۇشىن

سىيلاسام

ازدىق ەتەر,

الاتاۋدىڭ ءبىر شىڭى»,

دەپ سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى جىرلاعانداي, نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ مۇراسىنا شىنى­مەن-اق الاتاۋدىڭ ءبىر شىڭى ازدىق ەتەردەي الىپ تۇلعا ەكەنى ءسوزسىز.

گۇلگاۋھار قۇرمانالىقىزى,

ش.مۇرتازا اتىنداعى رۋحانيات جانە تاريحتانۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى