قازاقستان تاراپىن بەي-جاي قالدىرا المايدى
قىرعىزستاندا ورىن العان ءساۋىر وقيعالارىنا ءار باعىتتا باعا بەرۋگە بولادى. بىراق ءبىر نارسەنىڭ باسى اشىق – ول ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ تىم تومەندەپ كەتۋى. مىنە, ماسەلەگە وسى جاعىنان كەلگەندە حالىقتىڭ ءتوزىمى تاۋسىلعانداي كورىنەدى. ورتالىق ازياداعى وسىناۋ شاعىن مەملەكەتتە شامامەن 4,5-5 ميلليونداي ادام تۇرسا, ەڭبەك جاسىنداعى ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ ايتارلىقتاي بولىگى كۇنكورىس قامىمەن شەت ەلدەردى ساعالاپ جۇرگەندەرى بەلگىلى.
ارينە, ەگەر مۇنىڭ بارىنە تەك بيلىك باسىنداعىلار كىنالى بولسا, ولاردى قانتوگىسسىز, بۇگىنگى دامىعان دەموكراتيا جولىمەن كەتىرۋگە بولماس پا ەدى, دەگەن تۇرعىدا پىكىر ايتۋشىلار بار. جانە بۇل پىكىردى ءجونسىز دەي دە المايسىڭ. ورتاعاسىرلىق جابايى دەموكراتيا سالدارىنان جۇزدەگەن ادامنىڭ قانى توگىلدى. دۇكەندەر, بازارلار, باسقا دا ساۋدا ورىندارى تونالىپ, تالان-تاراجعا ءتۇستى. كوپتەگەن كەڭسەلەر مەن ۇيلەر ورتەلىپ, قيراتىلدى. بۇعان كىم كىنالى؟ البەتتە, ءبىرىنشى كەزەكتە قىرعىزستاندىقتاردىڭ وزدەرى كىنالى. زارداپ شەككەن دە قىرعىزستاندىقتاردىڭ ءوزدەرى. ەلدەگى ونسىز دا ءالجۋاز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي بۇرىنعىدان بەتەر كۇردەلەنە ءتۇستى. قىسقاسى, كورشى ەل حالقى سىرتتىڭ كومەگىنسىز ەڭسە كوتەرە المايتىنداي كۇيگە دۋشار بولدى. ءتىپتى, كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە قارجى تابىلماي قالدى.
مىنە, اعايىن ەل ءۇشىن وسىنداي قىسىلتاياڭ شاقتا قازاقستان ءبىرىنشى بولىپ كومەك قولىن سوزدى. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋشى ەل رەتىندە عانا ەمەس. اۋەلى ەجەلدەن اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس اعايىن ەل رەتىندە. جاناشىرلىق تانىتقاندىقتان. جانە دە كورشىلەس, ىرگەلەس جاتقان قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى قالىپتى ءومىر قازاقستان ءۇشىن, جالپى ورتالىق ازيا ءوڭىرى ءۇشىن ماڭىزدى. ايماقتاعى تۇراقتىلىق تۇرعىسىنان ماڭىزدى. ءوڭىر قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن دە ايتارلىقتاي ءرول اتقارادى. بۇل ايتقاندارىمىزدىڭ ساياسي ءمانىن جاقىندا قىرعىزستاننىڭ وڭتۇستىگىندە ورىن العان ۇلتارالىق شيەلەنىس اشا تۇسەدى. ارينە, سول وقيعالاردى ساياسي استارى بار ازاماتتىق قاقتىعىستان گورى, ۇلتارالىق جانجالدى جەلەۋ ەتكەن قىلمىستىق توپتاردىڭ لاڭكەستىك ارەكەتتەرىنە جاتقىزعان ءجون.
ال قىرعىزستان وقيعالارىن قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى ءتوراعالىق قىزمەتىمەن تىكەلەي بايلانىستىراتىن بولساق, كورشى ەلدەگى ساۋىردەگى جاعدايلار ەلىمىز ءۇشىن ايتارلىقتاي سىن بولعانى اقيقات. قىرعىزستانداعى دۇربەلەڭگە ءبىزدىڭ بەيتاراپ قاراپ قالمايتىنىمىز جانە تيىسىنشە ىقپال ەتۋگە ۇمتىلاتىنىمىز ءوز-وزىنەن تۇسىنىكتى بولاتىن.
قىرعىزستانداعى وقيعالاردان كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ شۇعىل رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆپەن جانە اقش پرەزيدەنتى باراك وبامامەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, كورشى ەلدەگى جاعدايدى قاراستىرۋعا كىرىسكەن-ءتىن. سولاردىڭ ءناتيجەسىندە, قۇرمانبەك باكيەۆ قىرعىزستاننان شىعارىلىپ, سالدارى العاشقىلارىنان دا سۇراپىل قانتوگىسكە جول بەرىلگەن جوق.
ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى قانات ساۋداباەۆ تا ءوز كەزەگىندە قىرعىزستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا بارىنشا ۇلەس قوستى جانە دە وسى باعىتتاعى جۇمىستارىن جالعاستىرۋدا. قازاقستاندىق ديپلوماتيانىڭ قابىلداعان شارالارى ۋاقتىلى ءارى ءتيىمدى بولدى جانە ولار ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر مەن شەتەلدىك ساراپشىلار تاراپىنان ايتارلىقتاي جوعارى باعالاندى. ناقتى ايتار بولساق, وقيعالاردان كەيىن ارتىنشا قانات بەكمىرزا ۇلى بۇۇ, ەۋروپالىق وداق, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى, رەسەي, اقش, گەرمانيا, يسپانيا, فرانتسيا, تۇركيا سەكىلدى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بەدەلدى مۇشەلەرىنىڭ وكىلدەرىمەن تەلەفون ارقىلى ءسويلەسىپ, بىرقاتار كەڭەسۋلەر جۇرگىزۋ ارقىلى قىرعىزستانعا قاتىستى قولعا الىنعان شارالاردى ءتيىمدى ءۇيلەستىرۋگە قول جەتكىزدى. پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانىبەك كارىبجانوۆ ەقىۇ توراعاسىنىڭ ارنايى وكىلى بولىپ تاعايىندالىپ, حالىقارالىق قوعامداستىق جىبەرگەن ءبىتىمگەرشىلەردىڭ قاتارىندا ءبىرىنشى بولىپ بىشكەككە باردى. سونداي-اق, ونىڭ ميسسياسىنا ءىس باسىنداعى توراعانىڭ تاپسىرماسىمەن ەقىۇ حاتشىلىعىنىڭ قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ جونىندەگى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ح.زالبەر قوسىلدى. اۆستريا استاناسىندا ۇيىم تۇراقتى كەڭەسىنىڭ جەدەل وتىرىسى ۇيىمداستىرىلىپ, ەقىۇ-نىڭ ءبىشكەكتەگى ورتالىعىنا شۇعىل تۇردە ءتيىستى نۇسقاۋلار بەرىلدى.
ق.ساۋداباەۆتىڭ ءوزى 7-8 ءساۋىردەگى قاقتىعىستاردان كەيىن ونشاقتى كۇن وتكەندە قىرعىزستانعا ساپارمەن بارعان العاشقى سىرتقى ءىستەر ءمينيسترى بولدى. وندا ول تولىق ءارى شىنايى اقپارات الۋ ماقساتىندا ۋاقىتشا ۇكىمەت باسشىلىعى مەن شەتەلدىك ديپلوماتتارعا قوسا, ساياسي پارتيالار مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى جەتەكشىلەرىمەن جۇزدەسىپ, قالىپتاسقان جاعدايعا ىقپالى بار بەدەلدى ادامداردىڭ پىكىرلەرىنە قۇلاق استى.
قازاقستان تۋىسقان ەلگە تۇراقتى جاردەم قولىن سوزىپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە, جوعارىدا دا اتاپ ءوتكەنىمىزدەي, قازاقستان, رەسەي جانە اقش-تىڭ بىرلەسە وتىرىپ قىرعىزستاننىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى ق.باكيەۆتى ەلدەن دەر كەزىندە الىپ شىعۋى وسى مەملەكەتتەگى ازامات سوعىسى قاتەرىنىڭ الدىن الدى دەۋىمىز كەرەك.
قازاقستان قىرعىزستانعا گۋمانيتارلىق كومەك تە كورسەتىپ كەلەدى. سولاردىڭ قاتارىنا قىرعىزستانداعى كوكتەمگى دالا جۇمىستارى توقتاپ قالماۋى ءۇشىن, ءسويتىپ, قىرعىز حالقىنىڭ يىعىنا قيىنشىلىق سالماعى ودان بەتەر باتپاس ءۇشىن 3700 تونناعا جۋىق جانار ماي بەرگەنىن جاتقىزۋعا بولادى. كۇنى كەشە ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ وتپەلى كەزەڭدەگى پرەزيدەنتى روزا وتۋنباەۆامەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ, تاراپتار 4 شىلدە كۇنى اقوردادا وتكەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قىرعىزستاننىڭ وتپەلى كەزەڭدەگى پرەزيدەنتى ر.وتۋنباەۆانىڭ كەزدەسۋىندە قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەرگە سايكەس, قىرعىزستاننىڭ ەكونوميكالىق قايتا جاڭارۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى شارالاردى تالقىلادى.
قىرعىزستاننىڭ وتپەلى كەزەڭدەگى پرەزيدەنتى ر.وتۋنباەۆا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءو.شوكەەۆتىڭ باسشىلىق ەتۋىمەن قۇرامىنا ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن مەكەمەلەردىڭ باسشىلارى كىرگەن جوعارى دەڭگەيدەگى جۇمىس توبىنىڭ قۇرىلۋى ءجونىندەگى اقپاراتتى ريزاشىلىقپەن قابىلدادى. ر.وتۋنباەۆانىڭ ءمالىمدەمەسىنە سايكەس, وسىنداي جۇمىس توبى قىرعىز تاراپىنان دا قۇرىلۋدا.
تاراپتار قۇرىلعان جۇمىس توپتارىنىڭ مۇمكىندىگىنشە تەز ارادا وش پەن جالالابادتى قايتا وڭالتۋ جانە قىرعىزستاننىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋ بويىنشا ناقتى ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن انىقتاۋ ماقساتىندا كەڭەس وتكىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. سونىمەن قاتار, قازاقستان ەقىۇ توراعاسى رەتىندە اتالعان مەملەكەتكە ينۆەستيتسيالىق پورتفەل قۇرۋ ءۇشىن جانە كومەك تارتۋ ماقساتىندا حالىقارالىق دونورلىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرماق نيەتىندە.
اڭگىمەنى قورىتىندىلاي كەلگەندە, وسى ماسەلەلەردىڭ بارلىعىنا قازاقستان كورشى ءارى تۋىسقان ەل رەتىندە جانە ەقىۇ توراعاسى رەتىندە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ نازارىن اۋدارتىپ, باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردى بىرلەسە جۇمىس جاساۋعا, ءسويتىپ, قىرعىزستانعا بەلسەندى كومەك كورسەتۋگە شاقىرىپ وتىر.
ءسوز سوڭىندا كەشەگى قىرعىزستان, بۇگىنگى قازاقستان ازاماتتارى – جاس جۇبايلار ەركىن مەن ايدانىڭ مىنا ايتقاندارىن كەلتىرە كەتكەندى ءجون كوردىك: ء“بىز نەگىزىنەن وش قالاسىنانبىز, – دەيدى ولار. – وسىدان ەكى جىل بۇرىن ەلىمىزدە جۇمىس تابا الماي, استاناعا نەسىبەمىزدى ىزدەپ اتباسىن ءتىرەگەن ەدىك. قولىمىزدان كەلەتىنى ساۋدا-ساتتىق بولعان سوڭ, قالا بازارلارىنىڭ بىرىندە كاسىبىمىزدى باستاعان بولاتىنبىز. ول كەزدە داعدارىس ءالى باستالماعان-تۇعىن. ءتىپتى وتىرىپ دەمالۋعا مۇرشامىز بولعان جوق. ءوز ەلىمىزدە وسىنداي جۇمىس بولسا عوي دەپ ارماندايمىز. ول ارماننىڭ اۋىلى ءالى دە بولسا الىس ەكەنىن ەندى ءبىلىپ جاتىرمىز عوي... سونىمەن, جاقىندا استانادان ەكى بولمەلى پاتەرگە قول جەتكىزگەنىمىزدە قۋانىشتان جىلاپ جىبەردىك. شىركىن, دالاسىندا دا, قالاسىندا دا ەمىن-ەركىن جۇرەتىن قازاقستاندىقتار قانداي باقىتتى! سوندىقتان, قازاق جەرىنە كەلىپ, قازاقستان ازاماتى اتانعانىمىزعا ەش وكىنبەيمىز”.
بۇل جاس جۇبايلاردىڭ ايتقاندارىنا ءبىزدىڭ ەش الىپ-قوسارىمىز جوق.
سامات مۇسا.