قازاقستان جاڭا كونستيتۋتسيا ارقىلى مەملەكەتتىك دامۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىنە قادام باستى. بۇل قۇجات تەك قۇقىقتىق نورمالاردى جاڭارتۋ ەمەس, ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن قايتا تەڭگەرۋگە, ازاماتتاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋگە جانە قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستاردى جاڭا ساپاعا كوتەرۋگە باعىتتالعان ستراتەگيالىق شەشىم رەتىندە باعالانىپ وتىر, دەپ جازادى Egemen.kz.
اسىرەسە, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, جاڭا كونستيتۋتسيادا جاستارعا باسىمدىق بەرىلۋى – رەفورمالاردىڭ ۇزاقمەرزىمدى لوگيكاسىن ايقىندايتىن ماڭىزدى فاكتور.
ۆولونتەرلىك قىزمەت, عىلىم, يننوۆاتسيالار جانە جاساندى ينتەللەكت سياقتى ۇعىمداردىڭ نەگىزگى زاڭ دەڭگەيىندە بەكىتىلۋى – قازاقستاننىڭ تەك بۇگىنگى كۇندى ەمەس, بولاشاقتى دا ەسكەرىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. بۇل – جاھاندىق تەحنولوگيالىق وزگەرىستەر جاعدايىندا ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا, جاڭا بۋىننىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانۋعا باعىتتالعان قادام.
سونىمەن قاتار, جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانعان شەشىمدەر ساياسي رەفورمالاردىڭ لەگيتيمدىلىگىن كۇشەيتىپ, ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك پروتسەستەرگە تىكەلەي قاتىسۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ, قۇقىقتىق كەپىلدىكتەردى كەڭەيتۋ جانە ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرىستەر – مۇنىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ ەۆوليۋتسيالىق جولمەن جاڭعىرۋعا بەت العانىن اڭعارتادى.
وسى تۇرعىدا «JASYL EL» جاستار ەڭبەك جاساقتارى رەسپۋبليكالىق شتابىنىڭ باسشىسى نۇراسىل بەكماتوۆ كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ءمانى, جاستارعا بەرەتىن مۇمكىندىكتەرى, سونداي-اق ولاردىڭ ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋىنا ىقپالى تۋرالى ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى.
– پرەزيدەنت جاڭا كونستيتۋتسيا ەڭ الدىمەن جاستارعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا زاڭعا ۆولونتەرلىك قىزمەت, عىلىم, يننوۆاتسيالار جانە جاساندى ينتەللەكت سياقتى ماڭىزدى ۇعىمدار ەنگىزىلگەن. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بۇل قازىرگى جاعدايدا ەلدىڭ ءتيىمدى دامۋى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى؟
– قازاقستانداعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار اياسىندا جاستارعا باسىمدىق بەرۋ – ستراتەگيالىق تۇرعىدان نەگىزدەلگەن ءارى ۋاقىت تالابىنا تولىق جاۋاپ بەرەتىن شەشىم دەپ ەسەپتەيمىن. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ وتكەن ۆولونتەرلىك قىزمەت, عىلىم, يننوۆاتسيالار جانە جاساندى ينتەللەكت سياقتى ۇعىمداردىڭ نەگىزگى زاڭ دەڭگەيىندە بەكىتىلۋى – ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋ مودەلىن ايقىندايتىن ماڭىزدى قادام.
بىرىنشىدەن, جاستار – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ دەموگرافيالىق جانە زياتكەرلىك الەۋەتىنىڭ نەگىزگى تىرەگى. وسى تۇرعىدان العاندا, ولاردىڭ بەلسەندىلىگىن ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيدە قولداۋ ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. ۆولونتەرلىك قىزمەتتىڭ كونستيتۋتسيادا كورىنىس تابۋى ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرىپ, قوعامداعى الەۋمەتتىك ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى.
ەكىنشىدەن, عىلىم مەن يننوۆاتسياعا باسىمدىق بەرۋ – جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ باستى فاكتورى. قازىرگى كەزەڭدە ەكونوميكالىق ءوسىم تابيعي رەسۋرستاردان گورى تەحنولوگيالىق پروگرەسكە تاۋەلدى. سوندىقتان بۇل باعىتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلۋى عىلىمي-زەرتتەۋ قىزمەتىن جۇيەلى تۇردە دامىتۋعا جانە ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ۇشىنشىدەن, جاساندى ينتەللەكت ماسەلەسىنىڭ ەنگىزىلۋى – ەرەكشە نازار اۋدارارلىق قادام. بۇل تسيفرلىق ترانسفورماتسيا ۇدەرىسىنىڭ قايتىمسىز ەكەنىن جانە مەملەكەتتىڭ وسى باعىتتاعى ساياساتتى الدىن الا رەتتەۋگە ۇمتىلىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. جاساندى ينتەللەكتتى دامىتۋ ارقىلى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن كۇشەيتۋگە جانە جاڭا ەكونوميكالىق سالالاردى قالىپتاستىرۋعا بولادى.
– وتاندىق جانە شەتەلدىك باقىلاۋشىلار زاڭ تالاپتارى مەن دەموكراتيالىق نورمالاردىڭ تولىق ساقتالعانىن اتاپ وتۋدە. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم جوعارى دەڭگەيدە, اشىق ءارى ءادىل ءوتتى. ءسىز ساياسي جاڭعىرۋ ۇدەرىسىندە جالپىحالىقتىق داۋىس بەرۋدىڭ ءرولىن قالاي باعالايسىز؟
– جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم – ساياسي جاڭعىرۋدىڭ لەگيتيمدىلىگى مەن قوعام تاراپىنان قابىلدانۋىن قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى دەموكراتيالىق تەتىك. مۇنداي فورماتتا شەشىم قابىلداۋ مەملەكەتتىك رەفورمالاردىڭ تەك ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيدە عانا ەمەس, قوعامدىق سانادا دا بەكىتىلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ازاماتتاردىڭ تىكەلەي قاتىسۋى ارقىلى قابىلدانعان وزگەرىستەردىڭ ساياسي سالماعى ارتىپ, ولاردىڭ ورىندالۋىنا دەگەن سەنىم كۇشەيەدى.
باقىلاۋشىلار تاراپىنان زاڭ تالاپتارى مەن دەموكراتيالىق نورمالاردىڭ ساقتالۋى تۋرالى بەرىلگەن وڭ باعالار رەفەرەندۋمنىڭ ساپالى ۇيىمداستىرىلعانىن كورسەتەدى. بۇل – سايلاۋ ۇدەرىستەرىنە دەگەن قوعامدىق سەنىمدى نىعايتاتىن ماڭىزدى فاكتور. اشىقتىق پەن ادىلدىك قاعيداتتارىنىڭ ساقتالۋى ساياسي جۇيەنىڭ ترانسپارەنتتىلىگىن ارتتىرىپ, بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى ديالوگتى ينستيتۋتسيونالداندىرۋعا ىقپال ەتەدى.
سونىمەن قاتار, جالپىحالىقتىق داۋىس بەرۋ ساياسي مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋدا ەرەكشە ءرول اتقارادى. ازاماتتار تەك باقىلاۋشى ەمەس, تىكەلەي شەشىم قابىلداۋشى سۋبەكت رەتىندە كورىنەدى. بۇل ءۇردىس جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيىن ارتتىرىپ, ازاماتتىق بەلسەندىلىكتىڭ ساپالى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە جاعداي جاسايدى.
ساياسي جاڭعىرۋ جاعدايىندا مۇنداي قۇرال رەفورمالاردىڭ جوعارىدان عانا ەمەس, تومەننەن دە قولداۋ تابۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە قابىلدانعان كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر قوعامدىق كونسەنسۋسقا نەگىزدەلگەن, ورنىقتى ءارى ۇزاقمەرزىمدى سيپات الادى.
– پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, جالپىحالىقتىق قولداۋعا يە بولىپ, ازاماتتاردىڭ ەرىك-جىگەرىمەن ماقۇلدانعان كونستيتۋتسيا – مەملەكەت دامۋى جولىنداعى ماڭىزدى باعدار. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, قازاقستانداعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى حالىقارالىق تاجىريبە تۇرعىسىنان قالاي باعالاۋعا بولادى؟ ۇسىنىلعان وزگەرىستەر كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتىڭ زاماناۋي دامۋ ۇردىستەرىنە قانشالىقتى سايكەس كەلەدى؟
– قازاقستانداعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى حالىقارالىق تاجىريبە اياسىندا قاراستىرساق, بۇل ۇدەرىستى قۇقىقتىق ەۆوليۋتسيانىڭ كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ۇلگىسى رەتىندە باعالاۋعا بولادى. الەمدىك پراكتيكادا كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر كوبىنە ساياسي جۇيەنى تەڭگەرىمدەۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن كەڭەيتۋ جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلەدى. قازاقستانداعى باستامالار دا وسى جالپىعا ورتاق ۇردىستەرمەن ۇيلەسەدى.
قازىرگى زامانعى كونستيتۋتسيوناليزمنىڭ نەگىزگى ترەندتەرىنىڭ ءبىرى – بيلىك تارماقتارىنىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى كۇشەيتۋ جانە وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ. بۇل تۇرعىدا قازاقستاندا سۋپەرپرەزيدەنتتىك مودەلدەن بىرتىندەپ ىقپالدى پارلامەنتى مەن ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەتى بار جۇيەگە كوشۋگە باعىتتالعان قادامدار حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەدى. مۇنداي ترانسفورماتسيا ەۋروپا مەن ازيانىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە ءساتتى ىسكە اسقان ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالارمەن ۇندەس.
ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ – جاھاندىق قۇقىقتىق دامۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى. كونستيتۋتسيالىق سوت ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلۋى, ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى كەپىلدىكتەردىڭ كەڭەيۋى – بۇل حالىقارالىق قۇقىقتىق تاجىريبەدە وڭ باعالاناتىن شەشىمدەر. اتاپ ايتقاندا, كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ينستيتۋتىنىڭ كۇشەيۋى قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.
ۇسىنىلعان وزگەرىستەردىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى – قوعامنىڭ سۇرانىسىنا بەيىمدەلۋى. قازىرگى كەزەڭدە كوپتەگەن مەملەكەتتەر كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىمەن, اشىق تالقىلاۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا ۇمتىلادى. قازاقستانداعى رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانعان وزگەرىستەر وسى participatory democracy قاعيداتتارىنا سايكەس كەلەدى.
– رەفورمالاردىڭ باعىتتارىنىڭ ءبىرى – بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بۇل ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىندەگى تەپە-تەڭدىككە قالاي اسەر ەتۋى مۇمكىن؟
– بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ – ساياسي جۇيەنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادام. مۇنداي وزگەرىستەر, ەڭ الدىمەن, «تەپە-تەڭدىك جانە تەجەمەلىك» قاعيداتىنىڭ ناقتى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني, ءاربىر بيلىك تارماعىنىڭ وكىلەتتىكتەرى ايقىندالىپ, ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە ىقپال ەتۋ تەتىكتەرى كۇشەيەدى.
پارلامەنتتىڭ ءرولىنىڭ ارتۋى زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنىڭ ساپاسىن كوتەرىپ, اتقارۋشى بيلىككە قاتىستى باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋعا جول اشادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ۇكىمەتتىڭ ەسەپتىلىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرىپ, قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەدى. اتقارۋشى بيلىك پەن زاڭ شىعارۋشى ورگان اراسىنداعى مۇنداي تەڭگەرىم مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن كۇشەيتەدى.
سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ دا وسى رەفورمالاردىڭ ماڭىزدى بولىگى. سوت بيلىگىنىڭ دەربەستىگى قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى العىشارتى بولىپ تابىلادى. ەگەر سوت ينستيتۋتتارى ساياسي ىقپالدان بارىنشا تاۋەلسىز جۇمىس ىستەسە, بۇل ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ دەڭگەيىن ايتارلىقتاي ارتتىرادى.
وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ساياسي جۇيەدەگى شامادان تىس شوعىرلانۋدى ازايتىپ, بيلىكتىڭ ءبىر ورتالىققا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتەدى. ناتيجەسىندە شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسى كوپسالالى جانە تەڭگەرىمدى سيپاتقا يە بولادى. بۇل – ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاي وتىرىپ, بىرتىندەپ دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن مودەل.
– قازاقستانداعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي باعىتىن نىعايتۋ جانە ونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن ارتتىرۋ قۇرالى رەتىندە قاراستىرۋعا بولا ما؟
– قازاقستانداعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى تەك جەكەلەگەن ساياسي تۇلعانىڭ پوزيتسياسىن كۇشەيتۋ قۇرالى رەتىندە قاراستىرۋ بىرجاقتى باعالاۋ بولار ەدى. بۇل ۇدەرىس, ەڭ الدىمەن, ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋعا, مەملەكەتتىك باسقارۋ مودەلىن قايتا تەڭگەرۋگە جانە قوعامدىق سۇرانىسقا جاۋاپ بەرۋگە باعىتتالعان كەشەندى رەفورمالار جيىنتىعى رەتىندە كورىنەدى.
سونىمەن قاتار, رەفورمالاردىڭ ساياسي كوشباسشىلىقپەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى دە جاسىرىن ەمەس. قاسىم-جومارت توقاەۆ باستاماشى بولعان وزگەرىستەر ونىڭ جاريالاعان «ادىلەتتى قازاقستان» تۇجىرىمداماسىمەن ۇيلەسەدى جانە ساياسي باعىتتىڭ جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىپ جاتقانىن كورسەتەدى. مۇنداي جاعدايدا رەفورمالار ساياسي كوشباسشىنىڭ ستراتەگيالىق كۇن ءتارتىبىن نىعايتاتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن.
حالىقارالىق دەڭگەيدە العاندا, كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانۋى, بيلىك تارماقتارىنىڭ تەڭگەرىمىن كۇشەيتۋگە باعىتتالۋى جانە ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى كەپىلدىكتەردىڭ كەڭەيۋى قازاقستاننىڭ رەفورمالارعا بەيىلدىلىگىن كورسەتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا, حالىقارالىق سەرىكتەستەرمەن سەنىمدى ديالوگ ورناتۋىنا جانە جالپى ساياسي بەدەلىنىڭ ارتۋىنا وڭ اسەر ەتەدى.
جاڭا كونستيتۋتسيا ازاماتتاردىڭ دەربەس دەرەكتەرىن قالاي قورعايدى؟
دەمەك, اتالعان رەفورمالار بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ساياسي باعىتتى نىعايتاتىن قۇرال رەتىندە كورىنۋى مۇمكىن, الايدا ولاردىڭ مازمۇنى مەن اۋقىمى ولاردى كەڭىرەك – مەملەكەتتىك جۇيەنى ساپالىق تۇرعىدان جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق قادام رەتىندە باعالاۋعا نەگىز بەرەدى.
– ەڭ باستىسى, قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, ازاماتتار بۇل وزگەرىستەردى قولداپ وتىر. پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, ورتاق مۇددە جولىندا كۇش بىرىكتىرگەن قازاقستاندىقتار بولاشاق ۇرپاققا وزىق ءارى دامىعان قازاقستاندى قالدىرادى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان شەشىمدەر ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىنە قانداي ۇزاق مەرزىمدى اسەر ەتۋى مۇمكىن؟
– رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ ۇزاق مەرزىمدى اسەرىن ينستيتۋتسيونالدىق, ساياسي جانە قوعامدىق ولشەمدەر تۇرعىسىنان باعالاۋعا بولادى. ەڭ الدىمەن, بۇل شەشىمدەر ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرۋگە باعىتتالعان. ازاماتتاردىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن بەكىتىلگەن نورمالار مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ لەگيتيمدىلىگىن كۇشەيتىپ, ولاردىڭ ۇزاقمەرزىمدى ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى.
جاڭا كونستيتۋتسياداعى باستى جاڭاشىلدىقتار
ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان العاندا, بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردىڭ قايتا ءبولىنۋى «تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك» مەحانيزمدەرىنىڭ ناقتى جۇمىس ىستەۋىنە نەگىز قالايدى. بۇل مودەل ۋاقىت وتە كەلە باسقارۋ ساپاسىنىڭ ارتۋىنا, شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعى مەن جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ كۇشەيۋىنە الىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە ساياسي جۇيە ءبىر ورتالىققا تاۋەلدىلىكتەن ارىلىپ, يكەمدى ءارى ورنىقتى سيپاتقا يە بولادى.
قوعامدىق-ساياسي مادەنيەتكە اسەرى دە ماڭىزدى. رەفەرەندۋم ازاماتتاردىڭ مەملەكەت ىسىنە قاتىسۋىنىڭ ءتيىمدى قۇرالى رەتىندە تاجىريبەدە بەكىتىلدى. بۇل الداعى كەزەڭدە ازاماتتىق بەلسەندىلىكتىڭ ارتۋىنا, قوعامدىق باقىلاۋ ينستيتۋتتارىنىڭ كۇشەيۋىنە جانە بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى ءوزارا سەنىمنىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتەدى. مۇنداي وزگەرىستەر ساياسي پروتسەستەرگە قاتىسۋدىڭ جاڭا ستاندارتتارىن قالىپتاستىرادى.
ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا بۇل رەفورمالار قۇقىق ۇستەمدىگى قاعيداتىن تەرەڭدەتىپ, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ وتكەن قوعامدىق بىرلىك پەن ورتاق جاۋاپكەرشىلىك يدەياسى ناقتى ينستيتۋتسيونالدىق مازمۇنعا يە بولىپ, مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى سەرىكتەستىك مودەلىن نىعايتادى.
جاڭا كونستيتۋتسيا قاعيداتىنا ساي «تازا قازاقستان»
قابىلدانعان شەشىمدەر ەۆوليۋتسيالىق جولمەن داميتىن, تەڭگەرىمدى ءارى جاۋاپتى ساياسي جۇيەنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز قالايدى جانە ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋ تراەكتورياسىن ايقىندايتىن ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ بىرىنە اينالادى.