«ناۋرىز ايى تۋعاندا,توي بولۋشى ەدى بۇل ماڭدا.ساقتالۋشى ەدى سىباعا,ساپارعا كەتكەن ۇلدارعا,ناۋرىز ايى تۋعاندا…»كوكتەمنىڭ لەبىن سەزدىرىپ, كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتاتىن وسى ءبىر اۋەزدى جولداردى ەستىگەن ساتتە ءار قازاقتىڭ جۇرەگىندە ەرەكشە ءبىر سەزىم ويانادى. ويتكەنى بۇل ءان – تەك اۋەن عانا ەمەس, ول – حالىقتىڭ جانى, ءداستۇرى, تاريحى مەن رۋحىنىڭ ءۇنى.
ءيا, ۋاقىت وتكەن سايىن ءمانى ارتا ءتۇسىپ, ءار كوكتەم سايىن جاڭعىرىپ, حالقىمەن بىرگە جاسارىپ كەلە جاتقان «ناۋرىز-دۋمان» ءانى بۇگىندە ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – ناۋرىز مەيرامىنىڭ رۋحاني بويتۇمارىنا اينالىپ ۇلگەردى. ايتۋلى تۋىندىنىڭ ومىرگە كەلۋى – قازاق ونەرىندەگى سيرەك كەزدەسەتىن شىعارماشىلىق ۇندەستىكتىڭ جارقىن ۇلگىسى. اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ تەرەڭ ويعا تولى كەستەلى ءسوزى, كومپوزيتور تالعات سارىباەۆتىڭ ۇلتتىق بوياۋى قانىق اۋەنى جانە ونى حالىق جۇرەگىنە جەتكىزگەن روزا رىمباەۆانىڭ شىنايى ورىنداۋى – وسىنىڭ ءبارى بىرىگىپ, قازاق مۋزىكاسىنىڭ التىن قورىنا ەنگەن عاجايىپ تۋىندىنى دۇنيەگە اكەلدى. شىعارماشىلىق ۇشتىكتىڭ ۇيلەسىمى «ناۋرىز-دۋمانعا» ايرىقشا تاعدىر سىيلادى.
بۇل ءاننىڭ تاريحى وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنداعى ۇلتتىق رۋحتىڭ قايتا جاڭعىرۋ كەزەڭىمەن تىعىز بايلانىستى. 1980 جىلداردىڭ سوڭىندا حالقىمىزدىڭ ەجەلگى ءداستۇرى – ناۋرىز مەيرامى قايتا جاڭعىرىپ, ەل اراسىندا كەڭىنەن تويلانا باستادى. ۇزاق ۋاقىت بويى كومەسكى تارتىپ قالعان ۇلتتىق مەرەكەنىڭ قايتا ورالۋى حالىقتىڭ جۇرەگىنە ەرەكشە قۋانىش سىيلادى. ءدال وسىنداي تاريحي ساتتە ناۋرىزدىڭ رۋحىن اسقاقتاتىپ, مەرەكەنىڭ شىنايى ءمانىن جەتكىزەتىن جاڭا ءاننىڭ دۇنيەگە كەلۋى زاڭدىلىقتاي ەدى.
ايگىلى ءاننىڭ تۋ تاريحىن تەرەڭىرەك بىلگىمىز كەلىپ, تۋىندىنىڭ العاشقى ورىنداۋشىسى ءھام ومىرگە كەلۋىنە سەبەپكەر بولعان ءانشى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, ەڭبەك ەرى روزا رىمباەۆاعا حابارلاستىق. ونەر يەسى ىركىلمەدى, «ناۋرىز -دۋمان» تۋرالى اسەرلەنە اڭگىمەلەپ بەردى:
«ناۋرىز مەيرامىنىڭ العاش تويلانا باستاعان كەزى بولاتىن. 1988 جىلى مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ كىتابىن الىپ ارنايى كومپوزيتور تالعات سارىباەۆقا باردىم. اقىننىڭ «ناۋرىز-دۋمان» ولەڭىنە ءان جازىپ بەرۋىن ءوتىندىم. ءوزىمنىڭ بولاشاق تۋىندىنى قالاي كورىپ تۇرعانىمدى سوزبەن سۋرەتتەپ بەردىم. كومپوزيتور ويىمدى بىردەن ءتۇسىندى. ونىڭ جۇرەگىندە دە حالقىمىزدىڭ كونە ءداستۇرىن, كەڭ پەيىلىن, كوكتەمنىڭ شاتتىققا تولى ساتتەرىن بەينەلەيتىن اۋەن تۋعا دايىن تۇرعانداي ەدى», دەپ اعىنان اقتارىلدى ءانشى.
وسىلايشا, ۇلتتىق رۋحقا تولى, كوڭىلدى دە سالتاناتتى اۋەن دۇنيەگە كەلدى. بۇل اندە كوكتەمنىڭ شۋاقتى ساتتەرى, تابيعاتتىڭ جاڭارۋى, ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ىزگى تىلەگى مەن كەڭ پەيىلى ايقىن سەزىلەدى. جاڭا ءاندى العاش تىڭداعانداردىڭ ءبىرى – روزا رىمباەۆانىڭ جۇبايى, بەلگىلى مۋزىكانت تاسقىن وقاپوۆ بولدى. مۋزىكانىڭ سان قىرىن مەڭگەرگەن ونەر يەسى تۋىندىنىڭ الەۋەتىن بىردەن بايقايدى.
«جولداسىم تاسقىن وقاپوۆ – مۋزىكانىڭ بىلىكتى مامانى ەدى عوي. ءوزى رەجيسسەر, ءوزى كومپوزيتور, ءوزى ءان وڭدەۋشى بولاتىن. جاڭا تۋىندىنى بىردەن ۇناتتى. سودان «ناۋرىز-دۋماندى» تۇتاس كومپوزيتسياعا اينالدىرۋدى ۇسىندى. ويدان وي, پىكىردەن پىكىر تۋا كەلە, تاسقىننىڭ ۇسىنىسىمەن ءاننىڭ ورتاسىنا اتاقتى «شەرنياز» كۇيىن قوستىق. ءاننىڭ ۇلتتىق بوياۋى قالىڭداپ, تىنىسى كەڭىپ, قازاقتىڭ ناعىز بولمىسىن, قوناقجاي دا دارقان پەيىلىن كوز الدىڭىزعا كەلتىرەتىن انمەن تىڭدارمان وسىلايشا قاۋىشتى», دەدى ءانشى.
ءان جارىققا شىققان ساتتەن باستاپ-اق حالىق ونى ەرەكشە ىقىلاسپەن قابىلدادى. ۇلتتىق داستۇرگە, ءتول مادەنيەتكە شولىركەگەن جۇرتشىلىق بۇل اننەن ءوز جۇرەگىنىڭ ءۇنىن تاپقانداي بولدى. كوپ ۇزاماي «ناۋرىز-دۋمان» ەل ىشىنە كەڭ تارالىپ, مەرەكەلىك دۋمانداردىڭ سانىنە اينالدى. ناۋرىز مەيرامى اتالسا, حالىقتىڭ ەسىنە ەڭ الدىمەن وسى ءان تۇسەتىن بولدى. بۇل – شىنايى ونەردىڭ ەشقاشان ەسكىرمەيتىنىنىڭ ايقىن مىسالى. مىنە, ارادا 40 جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, «ناۋرىز-دۋمان» ءانى حالىق جادىنان وشكەن جوق. كەرىسىنشە, ءار كوكتەم سايىن قايتا جاڭعىرىپ, ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ شىرايىن كىرگىزىپ كەلەدى.
– «ناۋرىز-دۋماندى» ۇلتتىق قۇندىلىق, ءداستۇر-داعدىعا شولىركەپ جۇرگەن حالىق بىردەن جىلى قابىلدادى. اۋىزدان-اۋىزعا كوشىپ, ەل اراسىنا تەز تاراپ كەتتى. مىنە, سودان بەرى دە 38 جىل ۋاقىت ءوتتى, بىراق ءان ەسكىرگەن جوق. ءاز ناۋرىزبەن بىرگە جاڭاشا تۇلەپ, ءار كوكتەم سايىن حالىق سۇيىكتى انىمەن ساعىنا قاۋىشادى. «ناۋرىز-دۋماندى» تالاي شەتەلدە دە ورىنداپ ءجۇرمىن. الەمنىڭ قاي بۇرىشىنا بارمايىن, شىعارما وتە جاقسى قابىلداندى. تولاسسىز قوشەمەت-قۇرمەتكە يە بولدى. ۇلكەندەر العىس ايتىپ, باتاسىن بەردى. بۇل – ءاننىڭ ومىرشەڭدىگى. ۇلى اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ پەن دارىندى كومپوزيتور تالعات سارىباەۆتىڭ كاسىبي بيىك تالعامىنىڭ جەمىسى, – دەپ روزا رىمباەۆا ءبىر ءاننىڭ تاريحىنا, تاعدىرىنا قاتىستى ءوز ەستەلىگىمەن ءبولىستى.
«ناۋرىز-دۋمان» انىنەن كەيىن دە تالعات سارىباەۆ پەن روزا رىمباەۆا اراسىنداعى شىعارماشىلىق بايلانىس جالعاسىن تاپتى. ءبىر-ءبىرىنىڭ ونەرىن تەرەڭ تۇسىنگەن قوس تالانت تالاي ءساتتى تۋىندىلاردى دۇنيەگە اكەلدى. سولاردىڭ قاتارىندا «گاۆان موەي ليۋبۆي», «وتكەن كۇندەر», «وتانداستار», «پىسىق جەڭگەيلەر-اي», «مەرەكەلى جىل», ء«بارى ەسىمدە» سياقتى اندەر بار. بۇل شىعارمالاردىڭ ارقايسىسى دا تىڭدارمان كوڭىلىنەن ورىن الىپ, حالىقتىڭ سۇيىكتى اندەرىنە اينالدى. دەگەنمەن, ءانشىنىڭ رەپەرتۋارىنداعى «ناۋرىز-دۋماننىڭ» ورنى بولەك. بۇل تۋىندى – ناۋرىز مەيرامىنىڭ كوركەم بەينەسىن ايقىندايتىن, ۇلتتىق رۋحتى اسقاقتاتاتىن ەرەكشە شىعارما. ويتكەنى وندا قازاق حالقىنىڭ شاتتىعى, ءۇمىتى, دارقان مىنەزى مەن كەڭ دۇنيەتانىمى شەبەر توعىسقان. ءاندى تىڭداعان سايىن كوڭىلگە قۋانىش ۇيالايدى. جۇرەككە جىلۋلىق تارايدى. كوكتەمنىڭ لەبى سەزىلىپ, تابيعاتتىڭ جاڭارۋىمەن بىرگە ادامنىڭ دا جانى جاڭارىپ كەتكەندەي بولادى. سوندىقتان دا «ناۋرىز-دۋمان» – جاي عانا ءان ەمەس. ول – حالىقتىڭ جۇرەگىنەن تۋعان, حالىقپەن بىرگە جاسايتىن, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاساتىن رۋحاني مۇرا.