سالاماتتى اۋىل تۇرعىندارى پەندەنىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان نەسىبەسىن مولايتىپ, اق ادال جۇمىس ىستەپ, ەل يگىلىگىنە ءوز ۇلەسىن قوسىپ جاتسا, ىشىمدىككە ۇيىرلەر قىلمىس جاساپ, قوعامعا كەسىرىن تيگىزىپ ءجۇر. بۇگىنگى ماقالامىزدا ىشىمدىكتەن جاپپاي تىيىلۋعا سەرت بەرگەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تاماشا قارەكەتى مەن دەرت دەندەگەن توڭىرەكتى بوياماسىز كورسەتۋگە تىرىستىق.
سالاماتتى اۋىلدىڭ سىباعاسى
زەرلى زەرەندىنىڭ كوركەم ءبىر پۇشپاعىنا قازىق قاققان قاناي بي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ءبىر جىلدان بەرى ىشىمدىكتەن ادا. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سودان بەرى تىرشىلىكتىڭ اقباس تولقىندارىمەن الىسقان عۇمىر كەمەسى وڭ جولعا تۇسكەن.
شوق جۇلدىزداي شاعىن اۋىلدا جەتپىس شاڭىراق بار. 250-گە جۋىق ادام كۇن كەشىپ جاتىر. جايلى ومىرگە قاجەتتى دۇنيە بىرسىدىرعى جەتكىلىكتى. نەگىزگى مەكتەپ بار, مەديتسينالىق پۋنكت جۇمىس ىستەيدى. يماندىلىق وشاعى – مەشىت پەن اۋىلدىق كلۋبقا ات ءىزىن سالاتىندار از ەمەس. مەكتەپتە جاپ-جاقسى سپورت زال جۇمىس ىستەپ تۇر. اۋىل جاستارى جۇمىستان قولدارى قالت ەتكەندە وسى جەردە سپورتپەن اينالىسىپ, دەنساۋلىعىن شىڭدايدى. ءدال ىرگەدە بالالاردىڭ ويىن الاڭى.
ەڭ باستىسى, تۇراقتى جۇمىس بار. اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى مەدەت اقماعانبەتوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋىلداعى ءۇش شارۋا قوجالىعى مەن «قاناي بي-1» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى 10 مىڭ گەكتار ەگىستىك القاپقا ءداندى داقىلدار ەگىپ, ەل يگىلىگىن مولايتۋعا ۇلەس قوسىپ ءجۇر. ات شاپتىرىم جەردە كىشى تۇكتى ورمان شارۋاشىلىعى.
– اۋىلدا بوس جۇرگەن ادام جوق. كەيبىرەۋلەر ءتىپتى ەكى جەردە جۇمىس ىستەيدى. ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعاندار دا جەتكىلىكتى. ىشىمدىكتەن باس تارتقالى ۇرلىق-قارلىق ساپ تىيىلعان. شاڭىراقتىڭ شايقالۋى دا سيرەك. سالاماتتى ءومىر سالتىنا دەندەپ ەنگەلى سىباعامىز مولايىپ-اق تۇر, – دەيدى وكرۋگ اكىمى.
سۇراستىرا كەلە, اۋىل تۇرعىندارىن بۇل قادامعا ەشكىمنىڭ جەتەلەمەگەنىنە كوز جەتكىزدىك. ەل ۇيىتقىسى اقساقالدار وسىلاي ۇيعارعان. كەلەشەگىن ويلاعان كوكورىم جاستار بىردەن كەلىسكەن. بىرلىك بار جەردە تىرلىك مىندەتتى تۇردە بولادى ەمەس پە؟ ەڭكەيگەن كارى مەن ەڭبەكتەگەن بالاعا دەيىن ءبىراۋىزدى بولعان سوڭ ەشكىم بۇرا تارتپاعان. ۋچاسكەلىك ينسپەكتور, پوليتسيا كاپيتانى رۋستام وقاپوۆ سالاماتتى اۋىل سىباعاسىن ساۋساعىن بۇگىپ تۇرىپ ساناپ بەردى. اۋىلداعى بارلىق وتباسى باقۋاتتى, كەيىنگى جىلدارى ەشبىر قىلمىس تىركەلمەگەن, پوليتسيا ەسەبىندە تۇراتىن بالالار جوق.
– كوپتەگەن تۇرمىستىق قىلمىستىڭ ىشىمدىك سالدارىنان بولاتىنى جاسىرىن ەمەس قوي. زالالى كوپكە ءتيىپ جاتادى. ويلانباي ىستەگەن سوڭ وپىق جەپ, تەمىر توردىڭ ار جاعىنا تۇسەتىندەر دە بولدى. ەندى مىنە, «زيالى قاۋىم» باعدارلاماسىنا وراي يگىلىكتى ءىس قولعا الىنىپ جاتىر. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى قوعاممەن, جەرگىلىكتى بيلىكپەن ناتيجەلى جۇمىس ىستەپ كەلەدى, – دەيدى زەرەندى اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنباسارى باحتيار چوكپاروۆ.
ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, باستامانى بارشا جۇرت قولداعان. وسى اۋداننىڭ وزىندە 11 اۋىل ىشىمدىكتەن باس تارتىپ وتىر. جالپى, جۇرتتىڭ جاقسى ءىستى قولداپ, ونەگە الىپ, جامان ادەتتەن ارىلۋى تۇتاس قوعامدى دەرت شەڭگەلىنەن الىپ شىعۋ دەگەن ءسوز.
وسى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى جىبەك ماحامبەتوۆا – ءۇش بالا تاربيەلەپ وتىرعان انا. ول ءۇيدىڭ داستارقانىنا ىشىمدىك قويىلعان ەمەس. جىبەكتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋىل دۇكەنىندە ىشىمدىك ساتۋ توقتاتىلىپ, جاستار جاعى ۇلكەندەردىڭ اقىلىن تىڭداپ, كوكىرەك كوزدەرىن تازالاپ, سالاماتتى جولعا تۇسكەلى ەل ىشىنە بەرەكە كىرىپ قالعان.
– ەرتەرەكتە ارا-تۇرا كەزدەسۋشى ەدى. كورشى-قولاڭ سوعان ءجۇز شايىسىپ قالۋشى ەدىك. ەندى ءبارى ساباسىنا ءتۇستى. تۇرعىنداردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن ادال ەڭبەك ەتۋگە قۇشتار, – دەيدى ول.
اۋىلداعى دۇكەننىڭ يەسى سالتانات ساكەنوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ىشىمدىك ساتپاسا دا تابىسى كەمىگەن جوق. تۇتىنۋشىلار شارۋاشىلىق زاتتارىن, ازىق-ت ۇلىكتەرىن الىپ جاتىر.
وسى ارادا سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاپ, جامان ادەتتىڭ الدىن الۋ جولىنداعى جۇمىستى جۇيەلى جۇرگىزىپ, ەل ىشىندەگى جاقسى ىستەردىڭ ۇيىتقىسى بولىپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرى – جەرگىلىكتى مەشىتتىڭ يمامى رۋسلان يمانباەۆ. الا جىپتەن اتتامايتىن اۋىل تۇرعىندارى يماندىلىق پەن ادامگەرشىلىكتىڭ, كىسىلىك پەن كىشىلىكتىڭ, پاراساتتىڭ پايىمىن دەندەپ ءسىڭىرىپ كەلەدى.
اۋىلدا شەشىمىن تابۋدى تىلەپ تۇرعان ماسەلەلەر دە بار. ونىڭ ءبىرى – جول جايى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار جىل سايىن وزدەرى جوندەپ الۋعا تىرىسقانىمەن, شامالارى جەتپەي ءجۇر. «كوپ تۇكىرسە – كول» دەگەن ەمەس پە, جاقسى اۋىلعا جەتكىزەتىن جول دا جوندەلەر. جازدا مەكتەپ جانىندا جاڭا بالالار الاڭى سالىنباق, قۇرىلىسىنا 17 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ تە قويىپتى.
كەرەعار دۇنيە كەسىرى
ىشىمدىكتىڭ سالدارىنان بولاتىن قىلمىس ءبىزدىڭ وڭىردە ەلىمىزدەگى ورتاشا كورسەتكىشتەن كوپ ەكەن. ءتيىستى ورگانداردىڭ ساراپشىلارى مۇنىڭ ءبىر سەبەبى الكوگولدى ىشىمدىكتەردى ساتۋ كەزىندەگى زاڭبۇزۋشىلىقتىڭ كوپتىگىنەن دەپ بولجايدى. تاياۋدا وسى ماسەلە كاسىپكەرلەردىڭ وڭىرلىك پالاتاسىندا كوتەرىلدى. وبلىس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى مارات باقتىبەك ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وڭىردە ءار جىل سايىن 600-دەن اسا قىلمىس ىشىمدىكتىڭ كەسىرىنەن تىركەلەدى ەكەن.
– قىلمىستىق ءىس ماتەريالدارىن ساراپتاساڭىز, «تۇندە دۇكەنگە باردىم, ىشىمدىك ساتىپ الدىم, قىلمىستىق وقيعاعا ۇرىندىم» دەيتىن تۇسىنىكتەمەدەن كوز سۇرىنەدى. ارينە, ىشىمدىك ءىشۋ قىلمىسكەردى اقتاي المايدى, جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن دە جەڭىلدەتپەيدى, – دەيدى ول.
وبلىستىق پروكۋراتۋرانىڭ اعا پروكۋرورى ايىم التاي ۇسىنعان دەرەككە كوز سالساڭىز, كەرەعار دۇنيەنىڭ كەسىرى كوز الدىڭىزدا قىلاڭ بەرەدى. اعا پروكۋروردىڭ مالىمدەۋىنشە, وڭىردە 3 200 دۇكەننىڭ الكوگولدى ىشىمدىك ساتۋعا رۇقسات بەرەتىن ليتسەنزياسى بار. تەك بيىلدىڭ وزىندە زاڭسىز ىشىمدىك ساتقان 289 كاسىپكەر جاۋاپقا تارتىلعان. ولاردىڭ 200-گە جۋىعىنا بەلگىلەنگەن مەرزىمنەن تىس ىشىمدىك ساتقانىنا ايىپپۇل سالىنعان. ايتسە دە, پايدا كوزدەگەندەر ايىپپۇلدان ايىلىن تارتار ەمەس. 28-ءى قايتادان زاڭبۇزۋشىلىققا بارعان.
– ءبىر كۇننىڭ ىشىندە ساعات 21.00-دەن 21.15-كە دەيىن 22 بيزنەس نىسانى زاڭ بۇزعان. ساتۋشىلاردىڭ نازار اۋدارماۋى, زەيىن قويماۋى دەگەن ءتارىزدى سىلتاۋلار جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن جەڭىلدەتە المايدى, – دەيدى ايىم التاي.
ونىڭ ايتۋىنشا, تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشۋدىڭ جولى – تۇنگى ۋاقىتتا ىشىمدىك ساتۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن كاسسالىق اپپاراتتاردى بەلگىلەنگەن ۋاقىتتان كەيىن بۇعاتتاپ, تەكسەرىس تالابىن كۇشەيتە ءتۇسۋ.
ىشىمدىك سالدارىنان بولاتىن كەسىرلى كورىنىستىڭ تىم ەتەك الىپ جاتقانى جونىندە وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتى قوعامدىق قاۋىپسىزدىك باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ەربولات قۇسايىنوۆتىڭ پىكىرىنشە, تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن دۇكەندەردىڭ بۇل تاراپتاعى «ۇلەسى زور». ىشىمدىكتىڭ سالدارىنان بولاتىن قىلمىستىق ارەكەتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى تۇنگى ۋاقىتتا تىركەلەدى. كوشەدەگى قىلمىستىڭ 40 پايىزعا جۋىعى – ىشىمدىكتىڭ كەسىرىنەن. مۇنداي قىلمىستار ءوڭىردىڭ كوكشەتاۋ, ستەپنوگورسك, قوسشى قالالارى مەن اتباسار جانە بۋراباي اۋداندارىندا ءجيى كەزدەسەدى. اۋىر جانە وتە اۋىر قىلمىستاردىڭ 70 پايىزعا جۋىعى وسى ەلدى مەكەندەردە بولعان.
بۋراباي اۋدانىنداعى ەگدە ايەلدىڭ ەرەكشە قاتىگەزدىكپەن ولتىرىلگەنى مىسالعا كەلتىرىلدى. قىلمىسكەر ءتۇن ىشىندە ەكى رەت ىشىمدىك ساتىپ العان. ءدال وسىنداي قاندى وقيعا بالكاشينو سەلوسىندا دا بولدى.
– وتكەن جىلى كوڭىل كوتەرەتىن ورىنداردان 800-دەن اسا شاقىرتۋ ءتۇستى. وسىنداي وقيعالاردى ساراپتاي وتىرىپ, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى جەكە بيزنەستىڭ كۇزەتشىسىنە اينالىپ بارا جاتقانىن اشىق ايتۋىمىز كەرەك. ەڭ جامانى – اششى سۋعا اۋىز سالعان جاستاردىڭ قاتارى كوپ. بۇل ماسەلە قوعامدى ويلاندىرۋى كەرەك, – دەدى ە.قۇسايىنوۆ.
قازىر كوپ كاسىپكەر وزدەرىنىڭ ساۋدا نۇكتەلەرىنە اقىلدى جۇيەنى ەنگىزگەلى وتىر. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءاي دەيتىن اجە, قوي دەيتىن قوجا بولماعاندىقتان, اۋا جايىلىپ كەتكەن اعايىن تىزگىنىن تارتسا دەيسىز. كاسىپكەرلەر پالاتاسىندا وتكەن جيىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر وتە وزەكتى. ىشىمدىك ماسەلەسى كاسىپكەرلەردى دە الاڭداتىپ وتىر. ەندىگى ماقسات – كوپ بولىپ كورىنەۋ كوزگە كوبەيىپ بارا جاتقان كەلەڭسىز كورىنىستى جويۋ.
اقمولا وبلىسى