جەلدىڭ كۇشى – تابيعاتتىڭ سارقىلماس بايلىعى. كەيىنگى جىلدارى الەم ەلدەرى وسى مۇمكىندىكتى ءتيىمدى پايدالانىپ, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرىپ كەلەدى. ەلىمىز دە جاھاندىق ۇدەرىستەن شەت قالىپ وتىرعان جوق. اتالعان باعىتتاعى ىرگەلى جوبالاردىڭ ءبىرى قاراعاندى وبلىسى وساكاروۆ اۋدانىندا تابىستى جۇزەگە اسىپ جاتىر.
يگىلىگى كوپ ينۆەستيتسيا
مەملەكەت باسشىسى ەل ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ ءارى ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ ماقساتىندا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ جونىندە ناقتى مىندەت قويعانى بەلگىلى. سوعان سايكەس الداعى جىلدارى ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ كەمىندە 30 پايىزى «جاسىل» ەنەرگەتيكادان الىنۋعا ءتيىس.
وسى ستراتەگيالىق باعىتتى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە بىرقاتار ءىرى جوبالار قولعا الىنىپ جاتىر. سولاردىڭ ءبىرى – وساكاروۆ اۋدانىندا سالىنىپ جاتقان جەل ەلەكتر ستانساسى. قۋاتتىلىعى 150 مەگاۆاتت بولاتىن ستانسانىڭ قۇرىلىسى ءوڭىردىڭ ەنەرگەتيكالىق الەۋەتىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتى كۇشەيتىپ, ەكولوگيالىق تۇرعىدان تازا قۋات وندىرۋگە جول اشپاق. مۇندا قازىر قۇرىلىس جۇمىسى قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل جوبا ءوڭىردىڭ وندىرىستىك الەۋەتىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى باستاماعا اينالىپ وتىر.
جەل ەلەكتر ستانساسى تولىق ىسكە قوسىلعان كەزدە ايماقتىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, زياندى قالدىقتاردىڭ ازايۋىنا دا وڭ اسەرىن تيگىزەدى.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدىڭ تابيعي-كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرى جەل ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا قولايلى. اسىرەسە ورتالىق جانە سولتۇستىك وڭىرلەردە جەلدىڭ جىلدامدىعى جوعارى بولعاندىقتان, مۇنداي جوبالاردىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى دە زور. وساكاروۆ اۋدانىنداعى جاڭا ستانسا وسى الەۋەتتى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ جارقىن مىسالى دەسەك بولادى.
وساكاروۆ كەنتىندەگى قۇنى 42,6 ملرد تەڭگە بولاتىن جەل ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن «گيپەربورەيا» جشس قولعا العان. جالپى, اۋدان اۋماعىندا قۇنى 301 ملرد تەڭگەگە باعالاناتىن ءۇش ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلادى. ەلەكتر ستانساسى جوباسى اياسىندا ارقايسىسىنىڭ نومينالدىق قۋاتى 7,7 مەگاۆات بولاتىن 21 جەل ەنەرگەتيكالىق قوندىرعىسى ورناتىلادى. سونىمەن قاتار قوسالقى ستانسا سالىنىپ, ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرى تارتىلىپ جاتىر. بۇل نىسان سالىنىپ بىتكەن سوڭ, ءوڭىردىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنە قوسىلىپ, تۇراقتى قۋات كوزى رەتىندە ەنەرگيانى مولايتۋعا ءتيىس.
جوبادا الەمدىك تاجىريبەسى مول جەتەكشى كومپانيالاردىڭ وزىق تەحنولوگيالارى قولدانىلىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. ەلەكتر جابدىقتارىنىڭ ءبىر بولىگى گەرمانيانىڭ ايگىلى ونەركاسىپتىك كونتسەرنى – «Siemens AG» وندىرگەن قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالعان. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جابدىقتار كەمىندە جيىرما جىل بويى ۇزدىكسىز قىزمەت كورسەتۋگە قابىلەتتى.
«گيپەربورەيا» جشس-ءنىڭ تەحنيكا جونىندەگى ديرەكتورى دميتري سيلانتەۆتىڭ ايتۋىنشا, ستانسا ىسكە قوسىلعاندا ءوندىرىس ۇدەرىسى تولىق اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەمەن باسقارىلاتىن بولادى.
«جاسىل» ەنەرگەتيكا – بولاشاقتىڭ سەنىمدى قۋات كوزى. ول كومىر مەن گازعا تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ قانا قويماي, قورشاعان ورتاعا كەلەتىن زياندى دا تومەندەتەدى. قازىردىڭ وزىندە جەل ەنەرگەتيكاسىنىڭ جەتى قوندىرعىسى ورناتىلدى. جالپى سانى – 21 قوندىرعى. قازىر ەلىمىزدە تمد مەن ەۋروپادا ورناتىلعان ەڭ قۋاتتى جەل گەنەراتورلارى پايدالانىلادى. ءاربىر گەنەراتوردىڭ بىرلىك قۋاتى – 7,7 مۆت. وسىنداي ءبىر گەنەراتور بۇكىل ءبىر ەلدى مەكەندى تولىق ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارلى. بارلىق جۇيە تولىق اۆتوماتتاندىرىلىپ, جەل تۋربينالارىنىڭ جۇمىسىن وپەراتورلار كومپيۋتەر ارقىلى باقىلاپ وتىرادى. قازىر قۇرىلىس جۇمىسىنا 150-گە جۋىق ادام تارتىلعان», دەيدى ول.
ەكولوگيا مەن ەكونوميكاعا تيىمدىلىگى
جەل ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى باستالعانعا دەيىن ماماندار جەلدىڭ كۇشىن الدىن الا ولشەۋ ماقساتىندا ارنايى مۇنارا ورناتقان. بۇل مۇنارا اۋا اعىنىن ولشەيدى. ءارتۇرلى بيىكتىكتە ورنالاسقان ءتورت سەنسور جەل اعىنىنىڭ دەرەگىن تىركەۋ ءۇشىن قاجەت.
«ولشەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا قارجىلىق مودەل جاسالدى. ول ستانسانىڭ ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتىپ, وسى اۋداندارداعى جەلدىڭ ورتاشا جىلدامدىعىن انىقتادى – سەكۋندىنا 8,5 مەتر. بۇل – وتە جاقسى كورسەتكىش. بىزگە وسىنداي ستانسالاردى سالۋدا تاجىريبەسى بار قىتاي, گەرمانيا, فرانتسيا, باسقا دا ەلدەردىڭ كەڭەسشىلەرى كەلەدى. ولار گەنەراتورلاردىڭ بيىكتىگىنە, جەلدىڭ كۇشىنە, سونداي-اق ستانسانىڭ دالالىق جانە تاۋلى جەرگە ورنالاسقانىنا تاڭدانىسىن جاسىرمادى», دەيدى دميتري سيلانتەۆ.
ەنەرگەتيكالىق نىسان جۇمىسىن باستاعان سوڭ, 20 جاڭا تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلادى. سونىمەن قاتار ستانسا كومىر مەن گازدان وندىرىلەتىن ەنەرگياعا دەگەن تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ, زياندى شىعارىندىلاردىڭ تومەندەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
«بىزدە جاڭا, زاماناۋي جابدىق بار. ول گەرمانيا مەن قىتايدان جەتكىزىلگەن. ستاندارتتار بويىنشا ەلەكترتەحنيكالىق جابدىقتىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمى – 20 جىل. جەس-ءتىڭ ءوزى دە وسى ۋاقىت ارالىعىندا سەنىمدى جۇمىس ىستەيدى. بۇل مەرزىم ىشىندە اقاۋلار مەن توتەنشە جاعدايدىڭ بولماۋىنا سەنىمدىمىز, قاجەت بولعان جاعدايدا عانا قىزمەت كورسەتۋ جۇرگىزىلەدى. ءبىز وندىرگەن ەنەرگيانى ورتاق جەلىگە جەتكىزەمىز, ول وڭىرلەر بويىنشا بولىنەدى. ال وساكاروۆكا قوسالقى ستانساسى قاراعاندى مەن استانا اراسىنداعى جوعارى ۆولتتى جەلىلەردى بايلانىستىرادى. بۇل ءبىزدىڭ وڭىرلەرگە تۇراقتى, سەنىمدى ەلەكتر ەنەرگياسىن قامتاماسىز ەتۋىمىزگە مۇمكىندىك بەرەدى. جەل گەنەراتورلارىنىڭ تۋربينالارى قىتايدا جاسالعان, ال مودەل شامامەن ەكى جارىم جىل بۇرىن ازىرلەنگەن. «ەكسپەريمەنتتىك مودەل ءبىر جىلعا جۋىق قىتايدا جۇمىس ىستەپ, ءوزىن سەنىمدى كورسەتتى. سول سەبەپتى كومپانيا وسى تۋربينالاردى تاڭداۋعا شەشىم قابىلدادى», دەيدى تەحنيكالىق ديرەكتور.
تۋربينالار ءوز سالاسىنداعى ەڭ تانىمال كومپانيا – امەريكالىق-كانادالىق UWL Solutions سەرتيفيكاتىنان وتكەن. بۇل ولاردىڭ ساپاسى مەن سەنىمدىلىگىن راستايدى جانە ستانسانىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەدى.
قاراعاندى وڭىرىندە جاسىل ەنەرگيا باعىتىنداعى جۇمىس جالعاسىن تابادى. الداعى ۋاقىتتا تەمىرتاۋ قالاسىندا قۋاتتىلىعى 500 مەگاۆاتت بولاتىن جەل ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. ال قارقارالى اۋدانىندا 200 مەگاۆاتتتىق تاعى ءبىر جوبا جۇزەگە اسۋى مۇمكىن. قازىر بۇل باستامالاردىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرى ازىرلەنىپ جاتىر.
وساكاروۆ دالاسىندا بوي كوتەرگەن الىپ تۋربينالار – جاسىل ەكونوميكانىڭ جارقىن كورىنىسى. بۇل جوبا ءساتتى ىسكە قوسىلعاندا ءوڭىردىڭ عانا ەمەس, تۇتاس ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنە سەرپىن بەرىپ, ەكولوگيالىق تۇرعىدان تازا ءارى تۇراقتى ەنەرگيا رەتىندە قۇندىلىعى ارتپاق.
قاراعاندى وبلىسى,
وساكاروۆ اۋدانى